Кіріспе

Адамның конституциясы (немесе толыққандырақ, Сыртқы заттармен байланыста қарастырылған Адамның конституциясы) 1828 жылы тұңғыш рет жарық көрген Джордж Комбтың еңбегі. Ол френология псевдонауқасын кеңінен танымал етуге атсалысқан. Комб адам ақылының френология арқылы ең жақсы түсіндірілетінін, ал френологиямен белгіленген мидың түрлі аймақтарының салыстырмалы көлемі адамның мінез-құлқын және сыртқы ортамен болатын әрекеттесуін анықтайды деп санайды. «Адамның конституциясында» Комб френологияны моральдың практикалық ғылымын құру үшін пайдаланады, адам табиғатының френологиялық түсінігіне сүйене отырып, табиғи заңдарға сай өмір сүру бақытқа жетеледі деген пікірді ұсынады. Бұл кітап халықаралық бестселлерге айналып, 1855 жылға қарай Ұлыбританияда ғана кемінде 100 000, ал әлем бойынша 300 000-нан астам данасы сатылды. Мұның себебі негізінен «халықтық басылымның» жарық көргені болды, осылайша ол 19 ғасырдың ең көп сатылған кітаптарының біріне айналды.

Алдынғы сөз

Комб өз еңбегінің алғы сөзінде: «Бұл күнге дейін ешбір автор [табиғат заңдары] мен Адамның құрылысы арасындағы қарым-қатынасты біріктірілген және жүйелі түрде көрсетуге тырысқан жоқ; бірақ, бұл жасалуы керек. Осы эсседің басты мақсаты – білім беруді жетілдіру және жеке мінез-құлықты реттеу үшін осы қарым-қатынастарды көрсету» дейді. Ол жұмыста френологияны қолдануын былай түсіндіреді: «Френология маған Адам табиғатының ең айқын, толық және жақсы негізделген жүйесі болып көрінеді». Табиғи заңдар – «бұйымдар мен тіршілік иелеріне олардың табиғи құрылысымен берілген әрекет ету ережелері». Комб Құдай, Табиғат және Табиғи заңдар арасындағы байланысты былай ұсынады: «Егер оқырман Құдайдың Жаратушы екенін ескерсе, Табиғат жалпы мағынада Ол жасаған әлемді, ал шектеулі мағынада – кез келген нақты объектіге берген белгілі бір құрылысты білдіреді; ал Табиғи заң – бұл құрылыстың әрекет етуінің белгіленген тәсілі және осы арқылы зиялы жандарға оған назар аудару міндеті жүктеледі, онда менің ойымды дұрыс түсінбеу қаупі болмайды». Комб Табиғи заңдар үшін үш санатты анықтайды: Физикалық, Органикалық және Зиялы. Физикалық заңдар «барлық материя құбылыстарын қамтиды», ал Органикалық заңдар «өсімдіктер мен жануарлардың пайда болуы, денсаулығы, өсуі, шіруі және өлімімен байланысты барлық құбылыстар өзгермейтін ретпен жүзеге асады» дейді. Комб зиялы жандарды – «өзіне жеке санасы бар барлық жануарлар» деп анықтайды.

III тарау: Адамзаттың қайғысы табиғат заңдарын бұзумен қаншалықты байланысты ?

Бірінші бөлімде «Физикалық заңдарды бұзудан туындайтын апаттар» атты тарауда Комб көптеген органикалық және физикалық заңдарды тізімдейді және оларға бағынудың бақытқа, ал бағынбаудың жазаға әкелетінін көрсетеді. Егер адам табиғат заңдарына бас ие берсе, оның қасірет көру мүмкіндігі төмендейді. Екінші бөлімде, «Органикалық заңдарды бұзудан адамзатқа келген зұлымдықтар туралы» Комб моральдық заңдарға бағынудың және білім арқылы білімін арттырудың бақыт пен өмір сүруді қамтамасыз ететіні туралы ойын қайталай бастайды. Білім беру адамға табиғи заңдарға бағыну мен бақыт арасындағы байланысты түсінуге мүмкіндік береді. Комб сондай-ақ теориялық және практикалық білімді ғылыми және діни ұстанымдарды біріктіру арқылы үйлестіру қажеттігін атап өтеді. Екінші бөлімде Комб френология және адамдық қасиеттердің мұрагерлік сипаты туралы әңгіме қозғайды. Ол: «Адамның зиялы және мінездік қабілеттері мидың мөлшерімен және құрылымымен анықталады. Ми – біздің ұйымдасқан жүйеміздің бір бөлігі болғандықтан, органикалық заңдарға бағынады, олардың бірі оның ерекшеліктерін мұрагерлік арқылы жеткізеді» дейді. Комб бұл аргументті халықтарға дейін кеңейтеді: «Ұлттық сипаттамалардың айырмашылықтары ұлттық милардың айырмашылықтарымен бірдей көзге түседі және екеуінің де тұрақтылығы таң қалдырады», – деп «үндістер, қытайлар, Жаңа Голландиялықтар, негрлер және карибтіктер» бас сүйектеріндегі қазіргі заманғы айырмашылықтарды келтіреді. Содан кейін ол қой және иттің сияқты «төменгі жануарлардағы» қасиеттердің мұрагерлік сипаты туралы қазіргі заманғы көзқарастарды зерттейді және жануарларда байқалатын мұрагерлік үлгілері, балалардың ата-аналарынан әдеттерді қабылдауы адамдарға ұқсас деп мәлімдейді. Комб адамдық сананың адамдық топтар бойынша иерархиясын ұсынады: «Еуропалықтардың моральдық және зиялы мүшелерінің дамуы жақсы», ал үндістер мен америкалықтардың «миы нашар». Ол екі еуропалық ата-анасы бар баланың ақыл-ой қабілеті бір еуропалық және бір еуропалық емес ата-анасы бар баладан жоғары екенін, ал еуропалық ата-анасы жоқ баладан еуропалық ата-анасы бар баланың қабілеті жоғары екенін айтады. Комб сондай-ақ қабілеттердің мұрагерлігі жамандық емес, жақсылықпен шектеледі және нәсілдердің қабаттануына қарамастан, олардың әрқайсысы қабілеттің идеалдық шегіне дейін ұрпақтар арқылы жақсартуға мүмкіндік береді деп ұсынады. Үшінші бөлімде «Моральдық заңды бұзудан туындайтын апаттар» және төртінші бөлімде «Жазаның моральдық артықшылықтары» Комб адамның моральдық және зиялы қабілеттерін дамыту жеке, діни, моральдық және қоғамдық жақсаруға әкеледі деп мәлімдейді.

IV тарау: Табиғи заңдардың біріктірілген әрекеті туралы

Бұл тарауда Комб табиғи заңдардың өзара әрекеттесуінің тарихи мысалдарын келтіреді, сондай-ақ біреуіне бағынудың, міндетті түрде қалғандарына да бағынуды білдірмейтінін, ал осы заңдарды бұзғандар мен сақтағандар үшін жаза мен сыйақы адам өмірінде қалай көрінетінін түсіндіреді.

Қорытынды

Комб френологияның сананың бұрын-соңды болмаған ғылымын ұсынатынын айтады. Френология арқылы адамның құрылымын түсінуге болады, ал бұл жеке және қоғамдық бақыт пен даму үшін маңызды. Сананың және оның сыртқы әлеммен байланысын түсіну арқылы Комб саясат, заңнама, білім беру, мораль, дін және адамның қызығушылықтары жақсаруға мүмкіндігі бар екенін, егер френологияның принциптері мен табиғи заңдарға бағыну шындыққа келсе, оқытылса және 'қоғамдық санаға' сіңірілсе ғана мүмкін екенін көрсетеді.