951-1199 жылдардағы Армения мен Әзербайжандағы Шаддадилер әулеті

Кіріспе

951–1199 жылдар аралығында Армения мен Әзірбайжандағы күрд мұсылман династиясы

Шаддадилер – күрд текті сүнни мұсылман династиясы. Олар 951 жылдан 1199 жылға дейін Армения мен Арранның түрлі аймақтарында билік жүргізген. Олар Двин қаласында құрылған. Арменияда ұзақ билік еткендіктен, олар Арменияның Багратуни әулетімен жиі некелесіп тұрған. Двин қаласынан билік құруды бастап, ақырында Барда және Гянджа сияқты ірі қалаларды да бағындырған. Шаддадилердің бір тармағына Сельджуктерге көрсеткен қызметтері үшін Ани және Тбилиси қалалары сыйға берілді, олар Сельджуктердің қарауында болды. 1047 жылдан 1057 жылға дейін Шаддадилер Византия армиясына қарсы бірнеше соғысқа қатысты. Күра және Арас өзендері арасындағы аймақ Шаддади әулетінің билігінде болды.

Шығу тегі

Шаддадидтер курд тегінен шыққан, Хадхабани тайпасынан тараған. Тарихшы Эндрю Пикок Шаддадидтердің «курд тайпаларынан гөрі ұлырақ текті болуға ұмтылғанын» айтады. Шаддадид әулетінің бірқатар мүшелері, мысалы Манучир, Ануширван, Гударз және Ардашир, Исламға дейінгі Иранның Сасанид шаханшаларының есімдерімен аталыпты. Сондай-ақ, әулет Сасанидтерден тараған деп мәлімдеген. 951 жылы Мұхаммед Двин қаласында бекінді. Двинге Мұсафиридтердің шабуылына тойтарыс бере алмағандықтан, ол Арменияның Васпуракан патшалығына қашып кетті. Оның ұлы Лашкари I 971 жылы Ганжаны басып алып, Арандағы Мұсафиридтердің ықпалын жойды. Кейін ол Транскавказияны Шамкирге дейін солтүстікке, Бардаға дейін (қазіргі Әзірбайжан) шығысқа қарай кеңейтті. Оның інісі Марзубанның билігі де бірнеше жыл ғана сарқып өтті. Мұхаммедтің үшінші ұлы Фадал I ұзақ билік еткен кезеңінде өзінің аумағын кеңейтті. 1022 жылы Двинды армян багратидтерінен тартып алды, оларға қарсы жорықтары түрлі деңгейде сәттілікке жетті. 1030 жылы Арранның (қазіргі Әзірбайжан) бір бөлігін иеленген кезде хазарларға шабуыл жасады. Сол жылы Грузияда жеңіске жеткеннен кейін оның әскері грузин және армян әскерлерімен кездесіп, ауыр жеңіліске ұшырады. Фадал I жеңілгеннен кейін бүкіл аймақ хаостыққа түсті, Византия империясы армян князьдеріне қысым көрсетті, ал Селжұқ түркілері Двинге қайта шабуыл жасағаннан кейін Арранға ықпал етуге мүмкіндік алды. Әбу'л Фатх Мұса 1031 жылы Фадал I-ге мұрагерлік етіп, 1034 жылы оның ұлы және мұрагері Лашкари II оны өлтіргенге дейін билік жүргізді. Ақын Қатран Тәбризи Гянджада болғанда Армения мен Грузия князьдерін жеңгені үшін Лашкари II-ді мақтады. Лашкари II Арранды он бес жыл бойы биледі, бұл Осман тарихшысы Мюнеджжим Баши айтқандай, қиын кезең болды. 1049 жылы ол қайтыс болғанда, Ануширван оның орнына отырды, бірақ ол әлі кәмелетке толмағандықтан, нақты билік регент ретінде қызмет еткен палата иесі (хажиб) Әбу Мансурдың қолында болды. Жаңа режимге халықтың көп бөлігі қарсылық көрсетті. Мюнеджжим Баши қазір жоғалған жергілікті жылнаманы қорытындылай келе, Әбу Мансурдың «Аранға деген ашкөздіктерін тоқтату» үшін бірнеше шекаралық бекіністерді кахетиялықтарға, грузиндерге және византиялықтарға беруге келіскенін айтады. Бұл шешім Шамкордағы тері өңдеушілердің басшысы әл-Хайтамның басшылығымен көтеріліске алып келді. Владимир Минорскийдің сөзіне қарағанда, бұл қозғалыс қалалық саяхатшылардың жоғары бюрократиялық топқа қарсы көтерілісін білдірді. Әбу Мансур, сол кезде Шамкорда тұрып, әл-Хайтамды тұтқындауға тырысты, бірақ әл-Хайтам мен оның гилман (қызметшілері) «қылыштарды тартып» Ануширванның үлкен ағасы, Двиннің билеушісі Әбу'л Асвар Шавурға адал екенін жариялады. Әбу'л Асвар Шамкорды басып алып, ондағы жағдайды жақсартты, содан кейін астанасы Ганжаға көшіп келді. Ол екі айдан кейін билігі күрт аяқталған Ануширванды, сондай-ақ Әбу Мансур мен оның туыстарын тұтқындады. Әбу'л Асвардың ұзақ билігі (1049–67) Шаддадидтердің гүлденген кезеңі болды. Ол Селжұқ сұлтаны Туғрил I Ганжаға келген кезде Шаддадид әмірінің соңғы тәуелсіз билеушісі болды. 1068 жылдың шілдесінде Әбу'л Асвар Шавурдың ұлы Фадал II 33 000 сарбазымен Грузияға басып кірді және оның ауылдарын қиратты. Грузияның Баграт IV оны жеңіп, Шаддадид әскерін қашқындыққа мәжбүр етті. Қахетия арқылы өтетін жолда Фадал жергілікті билеуші Агсартан тарапынан тұтқынға алынды. Баграт Иори өзеніндегі бірнеше бекіністерді беру шартымен Фадалды босатып, одан Тбилисиді беріп алды, онда ол жергілікті әмірді вассалдық шарттарымен қайта орнатты. Әл-Фадл II тұтқында болған кезде, оның үлкен інісі Ашот Арранды сегіз ай (1068 жылдың тамызынан 1069 жылдың сәуіріне дейін) биледі, тіпті өз атымен және оның жоғары тұрған адамы, Селжұқ сұлтаны Альп Арсланның атымен монеталар шығарды. 1075 жылы Альп Арслан Шаддадидтердің соңғы аумағын өзіне қосып алды. Шаддадидтердің тармағы Ани мен Тбилисиде 1175 жылға дейін, Мәлік Шах I Фадал III-ті тақтан түсіргенге дейін Селжұқ империясының вассалы ретінде билік етуді жалғастырды. 1085 жылы Фадал III көтеріліс ұйымдастырып, Ганжаны басып алды. 1086 жылы Малик Шах жорық жасап, Фадалды қайтадан биліктен алып тастады. Шаддадидтердің Манучир арқылы Аниде билік етуі жалғасты. Тарихшы Эндрю Пикок Шаддадидтердің «курд тайпаларынан гөрі ұлырақ текті болуға ұмтылғанын» айтады. Шаддадид әулетінің бірқатар мүшелері, мысалы Манучихр, Ануширван, Гударз және Ардашир, Исламға дейінгі Иранның Сасанид шаханшаларының есімдерімен аталыпты. Олардың «өздерін исламға дейінгі Иран дәстүрлерінің мұрагерлері ретінде заңдастыруға тырысқандықтары» себебімен исламға дейінгі Иран тарихымен байланыс орнатуға ұмтылуы Шаддадидтердің сол замандағы көптеген басқа әулеттерімен ортақ ерекшелігі болды. Ирандық ықпалдармен қатар, Шаддадид билеуші үйінің арасында күшті армяндық ықпал болды, бұл әулет мүшелерінің Ашот сияқты армян есімдерін тасуында көрінеді.

The Shaddadids were of Kurdish origin, hailing from the Hadhabani Tribe. The historian Andrew Peacock notes that the Shaddadids "aspired to a more illustrious origin than that of Kurdish tribesmen". Some members of the Shaddadid family, such as Manuchihr, Anushirvan, Gudarz and Ardashir, were named after the Sasanian shahanshahs of pre Islamic Iran (224 651 AD), and the dynasty claimed descent from the Sasanians as well.]] In 951, Muhammad established himself at Dvin. Unable to hold Dvin against Musafirid incursion, he fled to the Armenian Kingdom of Vaspurakan. His son, Lashkari I, ended Musafirid influence in Arran by taking Ganja in 971. He later expanded into Transcaucasia as far north as Shamkir and as far east as Barda (present day Azerbaijan). The reign of his brother, Marzuban, also lasted only a few years. Muhammad's third son, Fadl I, expanded his territory during his lengthy reign. He took Dvin from Armenian Bagratids in 1022, and his campaigns against them met with varying degrees of success. He also raided the Khazars in 1030, while holding parts of Arran (present day Azerbaijan). Later that year, while returning from a successful campaign in Georgia, his army encountered Georgian and Armenian forces and was decisively defeated. Following Fadl I's defeat, the entire region became chaotic, with the Byzantine Empire pressuring Armenian princes and the Seljuq Turks gaining influence over Arran after a resurgent Seljuq attack on Dvin. Abu'l Fath Musa succeeded Fadl I in 1031, and reigned until his murder by his son and successor Lashkari II in 1034. The poet Qatran Tabrizi praised Lashkari II for his victory over Armenian and Georgian princes during his stay in Ganja. Lashkari II ruled Arran for fifteen years in what is described by the Ottoman historian Münejjim Bashi as a troubled reign. When he died in 1049, Anushirvan succeeded him, but he was still underage, and real power lay with the chamberlain (hajib) Abu Mansur, who served as regent. The new regime was quickly opposed by a large faction among the populace. Münejjim Bashi, summarizing a now lost local chronicle, reports that this was because Abu Mansur immediately agreed to surrender several frontier fortresses to the Kakhetians, the Georgians and Byzantines, in order "to restrain their greed for Arran". This decision provoked the leading men to revolt under the leadership of al Haytham, chief of the tanners in Shamkor. According to Vladimir Minorsky, this movement represented an uprising of the town notables against the senior bureaucratic caste. Abu Mansur, then residing at Shamkor, attempted to arrest al Haytham, but al Haytham and his ghilman (servants) "drew their daggers" and declared for Anushirvan's great uncle Abu'l Aswar Shavur, ruler of Dvin. Abu'l Aswar occupied Shamkor, settled the troubled situation there, and went on to take up his residence in the capital, Ganja. He arrested Anushirvan, whose reign ended abruptly after two months, as well as Abu Mansur and his relations. Abu'l Aswar's long reign (1049–67) would prove to be the zenith of the Shaddadids. He was the last independent ruling Shaddadid emir, when Tughril I arrived at Ganja and demanded his vassalage. On July, 1068 Abu'l Aswar Shavur's son, Fadl II invaded Georgia with 33,000 men and ravaged its countryside. Bagrat IV of Georgia defeated him and forced the Shaddadid troops to flight. On the road through Kakheti, Fadl was taken prisoner by the local ruler Aghsartan. At the price of conceding several fortresses on the Iori River, Bagrat ransomed Fadl and received from him the surrender of Tbilisi where he reinstated a local emir on the terms of vassalage. During the captivity of Al Fadl II, his older brother Ashot ruled Arran for eight months (August 1068 – April 1069), even minting coins in his own name and that of his overlord, the Seljuk Sultan Alp Arslan. In 1075 Alp Arslan annexed the last of the Shaddadid territories. A cadet branch of Shaddadids continued to rule in Ani and Tbilisi as vassals of the Seljuq Empire until 1175, when Malik Shah I deposed Fadl III. In 1085, Fadl III instigated a revolt and gained possession of Ganja. Malik Shah launched a campaign in 1086 and removed Fadl from power again. A collateral line of Shaddadids, through Manuchihr, continued to rule in Ani. The historian Andrew Peacock notes that the Shaddadids "aspired to a more illustrious origin than that of Kurdish tribesmen". Some members of the Shaddadid family, such as Manuchihr, Anushirvan, Gudarz and Ardashir, were named after the Sasanian shahanshahs of pre Islamic Iran (224 651 AD), and the dynasty claimed descent from the Sasanians as well. The notion of claiming links with the pre Islamic Iranian past as they "sought to legitimize themselves as heirs to pre Islamic Iranian traditions" was a feature which the Shaddadids shared with numerous other contemporaneous dynasties. In addition to Iranian influences, there were strong Armenian influences among the Shaddadid ruling house, which is attested in members of the family bearing Armenian names such as Ashot.

Анидің шаддадидтері

1072 жылы Селжұқ әмірлері Аниді Манучихрдің шаддадид әміріне сатты. Манучихр Ани қабырғаларын жөндеп, кеңейтті. Шаддадидтер қаланың басым көпшілігі армян және христиан халқына қатысты келісімді саясат жүргізіп, Багратид әулетінің бірнеше мүшесіне үйленді. Манучихрдің ұлы және мұрагері Әбу'л-Асварды замандас армян тарихшысы Вардан Аревельци христиандарды қуғындап, Аниді Карс әміріне сатуға тырысқандығы үшін айыптады. Оның билігін Грузияның қайта жанданған патшасы Давид IV тоқтатты, Ани 1124 жылы қарсылықсыз тапсырылды. Әбу'л-Асвар Шавур өмірін грузиндердің тұтқыны ретінде аяқтады, ал Аниді Давид IV өзінің генералы Әбулетиге берді. Әбу'л-Асвар Шавурдың ұлы Фадал IV 1125 жылы Аниде шаддадид билігін қайта жаңарта алды. 1130 жылы Грузияға Ахлат сұлтаны, II Армен Сөкмен (1128-1183) шабуыл жасады. Бұл соғыс Анидің грузиндердің қолына өтуінен басталды; Димитрий I келісімге келіп, Аниді Фадал IV-ке вассалдық және христиан шіркеулеріне қол тигізбеу шартымен беруге мәжбүр болды. Фадал билігін Двин мен Гянджаға дейін кеңейтті, бірақ осы қалаларды ұстап тұра алмады. 1030 жылы Двин түрік әмірі Қуртиге түскен соң, оны сарай қызметкерлері өлтірді. Оның бауырлары Махмуд пен Хушчикр қысқа мерзімге билік етті, бірақ эмиратты Фадалдың жүрген інісі Факр әл-Дин Шаддад иеленді. 1139 жылы Димитрий Аррандағы Гянджа қаласына шабуыл жасады. Ол жеңілген қаланың темір қақпасын Грузияға алып келіп, Кутаисидегі Гелати монастырына сыйлады. Осы жарқын жеңіске қарамастан, Димитрий Гянджаны бірнеше жыл ғана ұстап тұра алды. Жауап ретінде Елдигузидтер сұлтаны Гянджаға бірнеше рет шабуыл жасады, ал 1143 жылы қала қайтадан сұлтандарға тиді, ол өз әмірін тағайындады. Факр әл-Дин Шаддад Салтұқ II-нің қызының қолын сұрады, бірақ Салтұқ одан бас тартты. Бұл Шаддадтың Салтұққа деген терең жеккөрушілігін тудырды. 1154 жылы ол Димитрий I-мен құпия одақ құрып, қастандық жасады. Грузия әскері тұтқында күтіп тұрғанда, ол Эрзерум билеушісі Салтукидтерге сыйлық беріп, соңғысының өзін вассал ретінде қабылдауын сұрады. 1153-1154 жылдары Эмир Салтұқ II Аниге аттанды, бірақ Шаддад бұл туралы өзінің үстемдігіндегі Грузия патшасына хабарлады. Димитрий Аниге жорық жасады, әмірді жеңіп, тұтқынға алды. Көршілес мұсылман билеушілерінің өтініші бойынша Салтұқтың күйеулері 100 000 динар төлеп босатты, ол Грузияға қарсы соғыспауға ант берді. 1156 жылы Анидің христиан халқы әмір Факр әл-Дин Шаддадқа қарсы көтеріліп, қаланы оның інісі Фадал V-ке тапсырды. Бірақ Фадал да Ани халқын қанағаттандыра алмады, бұл жолы қала Грузияның Георгий III-ге ұсынылды, ол осы ұсынысты пайдаланып, Аниді бағындырып, 1161 жылы оның қолбасшысы Иване Орбелиді билеуші етіп тағайындады. Адарбадаган және басқа да аймақтардың билеушісі Шамс әл-Дин Елдигуз бастаған мұсылман билеушілерінің коалициясы 1163 жылдың басында Грузияға қарсы жорыққа аттанды. Оған Шах Армен Сөкмен II, Марага билеушісі Ак Сүнкур және басқалар қосылды. Олар 50 мыңнан астам сарбазды алып, Грузияға аттанды. Грузия әскері жеңілді. Джорджтың татуласудан басқа жолы қалмады. Әзірбайжанның қайта жанданған атабегі Елдигуз қаланы шаханшахқа вассалдық шартымен тапсырды. Шаддадидтер қалада 10 жылдай билік етті, бірақ 1174 жылы король Георгий Шаханшахты тұтқынға алып, Аниді тағы бір рет басып алды. Иван Орбели қала әкімі болып тағайындалды. 1175 жылы Грузияның оңтүстік аймақтарын біріккен мұсылман әскері қайтадан басып алды. Бұл Ани үшін тағы бір ұзақ күрестің басталуы болды. Хроникалар осы күрес туралы нақты суретті қайта құруға мүмкіндік бермейді, бірақ қала мен аймақтың жиі қолын ауыстырғанын болжауға болады. Грузиялықтар Аниді төрт рет басып алды: 1124, 1161, 1174 және 1199. Алғашқы үш рет оны Шаддадидтер басып алды. 1199 жылы Грузияның Тамар патшайымы Аниді басып алды, ол қаланы Армено-грузин Mkhargrzeli әулетіне берді.

In 1072, the Seljuks sold Ani to the Shaddadid emir of Manuchihr. Manuchihr repaired and enlarged the walls of Ani. The Shaddadids generally pursued a conciliatory policy towards the city's overwhelmingly Armenian and Christian population and actually married several members of the Bagratid nobility. A son and successor of Manuchihr, Abu'l Aswar was accused by the contemporary Armenian historian Vardan Areveltsi of persecuting Christians and attempting to sell Ani to the emir of Kars. His rule was terminated by the resurgent King David IV of Georgia, whom Ani surrendered without a fight in 1124. Abu'l Aswar Shavur ended his days as a captive of the Georgians, while Ani was given by David IV to his general, Abuleti. Abu'l Aswar Shavur's son Fadl IV would be able to resume the Shaddadid reign in Ani in 1125. In 1130 Georgia was attacked by the Sultan of Ahlat, Shah Armen Sökmen II (1128 1183). This war was started by the passage of Ani into the hands of the Georgians; Demetrius I had to compromise and give up Ani to Fadl IV on terms of vassalage and inviolability of the Christian churches. Fadl extended his rule to Dvin and Ganja, but failed to maintain these cities. He was murdered by his courtiers following the fall of Dvin to the Turkish emir Qurti c. 1030. His brothers, Mahmud and Khushchikr, ruled briefly in quick succession until the emirate was taken over by Fadl's nephew, Fakr al Din Shaddad. In 1139, Demetrius raided the city of Ganja in Arran. He brought the iron gate of the defeated city to Georgia and donated it to Gelati Monastery at Kutaisi. Despite this brilliant victory, Demetrius could hold Ganja only for a few years. In reply to this, the sultan of Eldiguzids attacked Ganja several times, and in 1143 the town again fell to the sultan who appointed his own emir to rule it. Fakr al Din Shaddad asked for Saltuk II's daughter's hand, however Saltuk refused him. This caused a deep hatred in Shaddad towards Saltuk. In 1154 he planned a plot and formed a secret alliance with the Demetrius I. While a Georgian army waited in ambush, he offered tribute to Saltukids, ruler of Erzerum and asked the latter to accept him as a vassal. In 1153 1154 Emir Saltuk II marched on Ani, but Shaddad informed his suzerain, the King of Georgia, of this. Demetrius marched to Ani, defeated and captured the emir. At the request of neighbouring Muslim rulers and released him for a ransom of 100,000 dinars, paid by Saltuk's sons in law and Saltuk swore not to fight against the Georgians he returned home. In 1156 the Christian population of Ani rose against the emir Fakr al Din Shaddad, and turned the town over to his brother Fadl V. But Fadl, too, apparently could not satisfy the people of Ani, and this time the town was offered to the George III of Georgia, who took advantage of this offer and subjugated Ani, appointing his general Ivane Orbeli as its ruler in 1161. A coalition of Muslim rulers led by Shams al Din Eldiguz, ruler of Adarbadagan and some other regions, embarked upon a campaign against Georgia in early 1163. He was joined by the Shah Armen Sökmen II, Ak Sunkur, ruler of Maragha, and others. With an army of 50,000 troops they marched on Georgia. The Georgian army was defeated. George had no choice but to make peace. Eldiguz, a resurgent atabeg of Azerbaijan handed the city over to Shahanshah on terms of vassalage. The Shaddadids, ruled the town for about 10 years, but in 1174 King George took the Shahanshah as a prisoner and occupied Ani once again. Ivane Orbeli, was appointed governor of the town. In 1175 the southern provinces of Georgia were again overrun by a united Muslim host. This marked the beginning of another long struggle for Ani. The chronicles do not allow the reconstruction of any coherent picture of this struggle, but we can assume that the town and region frequently changed hands. The Georgians captured Ani four times; 1124, 1161, 1174 and 1199. The first three times, it was recaptured by the Shaddadids. In the year 1199, Georgia's Queen Tamar captured Ani, she granted the city to the Armeno–Georgian Mkhargrzeli family.