Кіріспе

Камбоджадағы буддизм. Камбоджадағы буддизм немесе кхмер буддизмі (UNGEGN: Preăh Pŭtthôsasânéa noŭ Kâmpŭchéa) кем дегенде 5 ғасырдан бері бар. Бастапқы түрінде ол Махаяна буддизмінің бір түрі болды. Бүгінде Камбоджадағы буддизмнің басым түрі – Тхеравада буддизмі. Ол Камбоджа конституциясында елдің ресми діні ретінде жазылған. Тхеравада буддизмі 13 ғасырдан бері Камбоджаның мемлекеттік діні болып табылады (Кызыл кхмерлер кезеңінен басқа). 2019 жылғы мәліметтер бойынша, халықтың 97,1 пайызы буддистер. Буддизмнің Камбоджадағы тарихы бірнеше патшалықтар мен империяларды қамтиды. Буддизм екі түрлі арна арқылы Камбоджаға келді. Буддизмнің алғашқы түрлері индуистік ықпалдармен бірге индуистік саудагерлермен Фунан патшалығына енді. Кейінірек, Ангкор империясы кезінде Камбоджа Дваравати және Харипунчай Моң патшалықтарының буддистік дәстүрлерін сіңірген кезде буддизмнің екінші ағыны кхмер мәдениетіне енді. Кхмер тарихының алғашқы мың жылында Камбоджаны индуист патшалар басқарды, олардың арасында Фунанның Яяварман I, махаянист болған Яяварман VII және Сурьяварман I сияқты буддист патшалар да болды. Буддизмнің әртүрлі дәстүрлері индуист патшалардың және көршілес Моң Тхеравада патшалықтарының төзімділігімен Камбоджа жерінде бейбіт түрде өмір сүрді.

Мүмкін ертедегі миссиялар

Расталмаған сингал тіліндегі дереккөздер Ашока патшаның миссионерлерінің буддизмді Оңтүстік-Шығыс Азияға шамамен б.з.б. 3 ғасырда әкелгенін мәлімдейді. Келесі мың жыл бойында түрлі буддалық ағымдар брахманизммен және жергілікті анимистік діндермен күресті; осы кезеңде үнді мәдениетінің ықпалы зор болды.

Фунан

Б.з.д. 100 және б.з. 500 жылдары аралығында гүлденген Фунан патшалығы индуизм дінін ұстанды, ал Фунан патшалары Вишну мен Шиваға табынуды қолдады. Осы дәуірде буддизм Фунанда екінші дәрежелі дін ретінде таралған болатын. Буддизм шамамен 450 жылдан бастап өзінің ықпалын күшейтіп, VII ғасырдың соңында қытай саяхатшысы Ицзин тарапынан байқалды. V-VI ғасырларда Мандрасена және Самгабара есімді Фунаннан келген екі будда монахы Қытайда тұрып, санскрит тілінен қытай тіліне бірнеше будда сутраларын аударды. Олардың арасында Махаяна Махапраджнапарамита Маньюшрипариварта Сутрасы да бар. Бұл мәтінді екі монах жеке-жеке аударған.

Ангкор

Индуистік құдай патшадан Махаяна бодхисаттва патшаға көшу, ықтимал, бірте-бірте және сезілмейтін болды. Басты вайшнава және шайва дін дәстүрлері Гаутама Будда мен Бодхисаттва Авалокитешвараға табынуға жол берді. Буддистік Сайлендра патшалығы Камбоджаны сегізінші ғасырдың соңы мен тоғызыншы ғасырдың басында вассалдық мемлекет ретінде бақылады. Ангкор империясының алғашқы кхмер патшасы, патша Джаяварман II (802–869), өзін индуистік құдай патша деп жариялады және Шивамен өзін теңестірді. Дегенмен, ол өзінің патшалығының ішінде Махаяна буддизмінің ықпалына көбірек бейімделді және оны қолдады. Махаяна буддизмі оның империясында нығайып, кеңінен тарады. Шривиджая жерінде таратылған Махаяна буддизмінің түрі Бенгалиядағы Пала әулетінің буддизміне және Солтүстік Үндістандағы Наланда университетінің буддизміне ұқсас болды. Мегадхадағы Наланда университеті (қазіргі Бехар), Пала әулетінің қорғауындағы Махаяна буддизмінің теологиялық орталығы болды [750–1060]. Буддизмнің шайвалық түсіндірмелері, тантрикалық мистицизммен үйлескен (бұл арийлік емес солтүстік-шығыс Үндістанның ежелгі дін дәстүрлерінің кейбір бөліктерін қайта жандандырған болуы мүмкін), Мегадхада жасалып, содан кейін аралдық және құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азияға, әсіресе Яваға таратылды. І-ші Яшоварман (889–910), тоғызыншы ғасырдың соңында Ролус маңынан билік жүргізген, Наланда синкретизміне ден қойған шайва-буддист болған сияқты. Оның ізбасарлары (әсіресе Джаяварман IV) Вишну, Брахма және Шива сияқты индуистік үштікке құрбан болды, олармен діни қызметкерлердің тұқым қуалайтын отбасылары байланысты болды. II Раджендраварман буддизмді жан-жақты зерттеді және VII Джаяварманнан басқа, ең ұлы буддист патша деп есептеледі. Сурьяварман I-нің тегі белгісіз, бірақ ол мансабын Камбоджаның солтүстік-шығысында бастағанына дәлелдер бар. Ол кхмер тағына талас-тартыс кезінен кейін таққа отырды. Кхмер тағына талаптар әкелік желілермен ғана шектелмей, сонымен қатар аналық патшалық желіні мойындады, бұл талаптың заңдылығын сәтті қолдаған желіге басымдық берді. Махаяна буддизмін жақтаған ол өзінің билігі кезінде Теравада буддизмінің таралуына кедергі келтірмеді және оған араласпады. Шындығында, жазбалар оның дана махаянистер мен хинаянистерден білім іздегенін және Сивакаивалья отбасының бас діни қызметкер (пурохитар) болу туралы тұқым қуалайтын құқықтарын белгілі бір дәрежеде жойғанын көрсетеді. Сурьяварманның өлімінен кейін алған "Нирванапада" атағы, "Нирванаға өткен патша" деген мағынаны білдіреді және ол буддист болғанының ең сенімді дәлелі болып табылады.

Ангкордың құлдырауы және Тхеравада патшалығының пайда болуы

XIII ғасырдан кейін Тхеравада буддизмі Камбоджаның мемлекеттік дініне айналды. Патша VII Джаяварман өзінің ұлы Тамалинданы будда монахына бекітілуі үшін және Пали жазбаларының дәстүрлеріне сәйкес Тхеравада буддизмін оқуы үшін Шри-Ланкаға жіберді. Тамалинда кейін Камбоджаға оралып, алған Тхеравада біліміне сәйкес буддалық дәстүрлерді таратып, Анкор империясының барлық аймақтарында ғасырлар бойы сақталған Тхераваданың ұзақ тарихын жандандырып, күшейтті. Тамалинда Шри-Ланкадағы танымал Махавихара монастырында оқыған кезде (1180–1190), Шри-Ланкада "шынайы сенім" деп жарияланған Тхеравада буддизмінің жаңа, сергекті түрі уағыздалды. Бұл буддизм түрі 9-шы және 10-шы ғасырлардағы тамилдермен болған соғыстарға жауап ретінде белсенді және қатаң тәртіпті болды, бұл соғыстар Шри-Ланкада буддизмді жоғалтуға жақын келтірген еді. Тхеравада буддизмі Шри-Ланкада өмір сүру үшін күрескенде, будда әлемінде жаңа өрлеуді тудырды және ақырында Бирма, Чан Май, Мон патшалықтары, Лана, Сукотхай, Лаос және Камбоджаға тарады. 13 ғасырда Сиам, Бирма, Камбоджа және Шри-Ланканың мон-кхмер тілдерінде сөйлейтін аймақтарынан келген миссионерлер осы процесте маңызды рөл атқарды. Принц Тамалинда он жылдық діни қызметтен кейін оралғанда, ол Тера, жоғары дәрежелі монах болды және бұл күшті Тхеравада дәстүріне бекітілуге қабілетті болды, бұл дәстүр православиеге баса назар аударды және тантрикалық тәжірибелер сияқты Махаяна "жаңалықтарын" қабылдамады. Кхмер қоғамының Тхеравада буддизміне жаппай өтуі қоғамның барлық деңгейінде зорлықсыз революцияға айналды. Ғалымдар кхмер өркениетінің осы кенеттен және түсіндіріле алмайтын өзгерісін түсіндіруге тырысады. Тхеравада буддизмінің табысы оның кең ауқымды және әмбебап болуында болды, ол шәкірттер мен монахтарды элита мен сарайдан ғана емес, сонымен қатар ауылдардан және шаруалардан да тартты, бұл оның кхмер халқы арасында танымалдылығын арттырды. Жаңа құрылған Томмают ордені патшалық қолдауға ие болды, бірақ жиі Моханикай (Маха Никая) дәстүрімен қақтығысқа түсті. Француз үкімдігі кезінде буддалық қасиетті тұлғалар бастаған зорлық-зомбылық оқиғалары француздарға қарсы мерзімімен қайталанды. Камбоджа монахтарының білімінде, сондай-ақ буддалық тақырыптарда және жалпы білім беруде маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Камбоджалық балалардың бастауыш білімі ғибадатхана мектептерінде жалғасты. Монахтар да қоғамды дамыту жобаларына қатысуға ынталандырылды. 1979 жылы Вьетнамның басып кіруіне дейін дерлік барлық монахтар мен діни зиялылар өлтірілді немесе елден қуылды, ал буддалық ғибадатханалар мен кітапханалар жойылды. Қызыл кхмерлердің буддизмге қатысты саясаты – монахтарды күшпен киімсіз ету, монастырларды жою және ынтымақтаспаған монахтарды аяусыз өлтіру – Камбоджаның буддистік институттарын толығымен жойды. Қашпаған және өлімнен құтылған монахтар қара халықтың арасында өмір сүрді, кейде аурулар мен мұңды жандарға буддалық рәсімдерді жасырын түрде орындады. 1980-ші жылдардың басында буддизмді қайта жаңғырту кезінде бүкіл әлемдегі камбоджалық монахтардың саны 3000-нан аспайды деп есептелді. Екі камбоджалық никаяның патриархтары 1975–1978 жылдар аралығында қайтыс болды, бірақ олардың өлімінің себебі белгісіз.

Қызыл кхмерден кейінгі кезең

Вьетнам әскерлері қызыл кхмерлерді жеңгеннен кейін, Буддизм Камбоджада бастапқыда ресми түрде тыйым салынды. Кхмер қызылдар кезінде жер аударылып, Вьетнамда қайта орденге түскен монахтар тобы Камбоджаға жіберілді және 1981 жылы олардың бірі, құрметті Теп Вонг, жаңа біріккен Камбоджа сангасының алғашқы сангхараджасы болып сайланды, бұл Томмайут ордені мен Моханикай ордені арасындағы бөліністі ресми түрде жойды. 1991 жылы Сиханук патша елден оралғаннан кейін, Томмайут және Моханикай ордендерінің әрқайсысына жаңа сангхараджа тағайындады, бұл 1981 жылы вьетнамдық басқару кезінде құрылған біріктірілген жүйенің аяқталуын білдірді.

Камбоджалық санга

1855 жылдан бері Камбоджадағы буддалық монахтар қауымы, 1981 және 1991 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді бірігуді есептемегенде, екі бөлікке бөлінген: Маха Никая және Дхаммаюттика Никая. Маха Никая – екеуінің арасында әлдеқайда ірі монахтар бірлестігі, Камбоджа монахтарының көп бөлігі оған адал. Дхаммаюттика Никая, патшалық қолдауына қарамастан, қатаң тәртібі мен Таиландпен байланысының нәтижесінде біршама оқшауланған шағын азшылық болып қала береді. Маха Никаяның монахтар иерархиясы – сангреч (сангхараджа) басқаратын – 1980-жылдардың басында қайта құрылғаннан бері Камбоджа үкіметімен тығыз байланыста. Маха Никаяның жоғары лауазымды шенеуніктері үкіметке сын айтуға қарсы жиі сөйлейді және үкімет саясатын қолдайды, тіпті оппозициялық көзқарастарды ұстанатын монахтарды қамауға шақырады. Маха Никая иерархиясының шенеуніктері ғибадатханалардың жұмысын бақылау үшін жай халықтан құралған комитеттерге мүшелерді тағайындайды, сондай-ақ ғибадатханалар монахтар немесе олардың қолдаушылары үшін үкіметке қарсы қызметті ұйымдастыру ортасы болмауына көз жеткізеді. Дегенмен, Маха Никая қауымының ішінде де дау-дамайлар бар.

Модернистер мен традиционалистер

Сангха ішінде "модернистер" мен "традиционалистер" арасындағы жіктер Камбоджада 1918 жылға дейін тіркелген. Жалпы айтқанда, "модернистер" буддалық институттарға батыстың сын-ескертпелеріне жауап беру үшін буддалық ілімдерді – әсіресе философия мен медитацияға қатысты ілімдерді – қазіргі заманғы секулярлық білім мен Тхеравада ілімдерінің мәтіндік көзі Пали каноны негізінде қайта түсіндіруге тырысты. Маха Госананда көп жылдар бойы Маха Никая модернистерінің ең көзге түсетін және танымал тұлғасы болды. Ол Дхаммаятра бағдарламасы және сангханың ықпалын Камбоджа қоғамында әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізу үшін пайдалануға жасаған басқа да әрекеттері арқылы Камбоджаға Камбоджаның діни институттарында бұрын-соңды көрілмеген, белсенді буддизмнің бір түрін әкелді. Бұл модернистік, белсенді буддизм түрі батыс буддистері мен ҮЕҰ-лардың арасында өте танымал болды, олар Маха Госананда мен басқа да модернистік көшбасшылардың күш-жігеріне қолдау көрсетіп, қаржыландыруға атсалысты. Керісінше, Камбоджа үкіметінің жоғары лауазымды шенеуніктері Маха Никаяның ең консервативті монахтарын, әсіресе "боран" деп аталатын топтың мүшелерін қолдауға бейімділік танытты. Бұл өте консервативті қозғалыс түрлі пали және кхмер тіліндегі дұғаларды және үндідемелерді жатқа айтудың дүниелік тиімділігін жақтайды. "Боран" қозғалысындағы монахтар көбінесе пали тілінде терең білімге ие болмайды, оның орнына күшті деп саналатын нақты өлеңдер мен жазбаларды жаттап, оқуға ден қояды. "Боран" монахтары осы өлеңдерді оқығандарға үлкен құрмет жиналады, бұл қаржылық немесе мансаптық жетістіктер сияқты дереу пайда әкеледі деп санайды. "Боран" монахтары "топтық тәубе" рәсімдерінің тиімділігін де үйретеді, онда пали мәтіндерін оқу арқылы бұрынғы жаман амалдардың кармалық нәтижесінен аулақ болуға немесе оны жұмсартуға болады. Жаңа жылдық тәубе рәсімдерінен пайда болған бұл рәсімдер Камбоджа қоғамының белгілі бір топтары арасында кең таралды және қазіргі Маха Никая сангхаражасы Теп Вонг жүргізеді. Таиландтағы Дхаммайутика ордені сияқты, олар дәстүрлі бағыттағы монахтарға қарағанда жазбаларды зерттеуге және пали тілін білуге көбірек мән береді. Сонымен қатар, олар монахтардың әлеуметтік даму агенттері ретіндегі модернистік, белсенді ұғымын қабылдамады, оның орнына дәстүрлі монахтық рөлдеріне – оқуға, медитацияға және лайықты жақтастарға құрмет көрсету мүмкіндіктерін ұсынуға жақын болуды жөн көрді.

"Жас монахтар" қозғалысы

Камбоджа сангасындағы тағы бір бөлінуді "жас монахтар" қозғалысы деп аталатын, қазіргі үкіметке ашық қарсылық білдіретін саяси белсенді монахтардың шағын тобынан (көбінесе Маха Никаядан) көруге болады. "Жас монахтар" қозғалысының мүшелері Пномпеньде қоғамдық демонстрацияларға қатысып, оларды ұйымдастырды, үкіметтің теріс әрекеттеріне назар аудару мақсатында. Маха Никая иерархиясы осы саяси белсенділікті айыптап, кейбір монахтарды тұтқындауды және басқаларын діннен шығаруды талап етті. Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін Камбоджаның жас зиялылары дін қызметкерлеріне деген көзқарасын өзгертті. 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында буддизмнен алыстаудың жалпы тенденциясын сипаттағанда Викери антрополог Май Майко Эбихараның ерте жұмыстарын және өзінің байқауларын келтіреді. Оның пікірінше, қызыл кхмерлер жас еркектерге дінге қарсы сезімдерді сіңіре алды, себебі олар жасөспірім кезінде, дәстүрлі уақытша қызмет мерзімінде монах болуға деген қызығушылықтарын жоғалтқан. Монахтар өздерінің дәстүрлі шектеулерінің бір бөлігін тастап, саясатқа араласты. Колониялық кезеңде кейбір монахтар француз билігіне қарсы наразылық білдірген, ал 1970 жылдары монахтар коммунистерге қарсы үкіметтік демонстрацияларға қатысты. Дінге қарсы сезімдер қызыл кхмерлер кезінде ең жоғары деңгейге жетті, олар алдымен монахтарды идеологиялық тұрғыдан өңдеуге және дінге қарсы идеяларды қара халыққа таратуға тырысты. Қызыл кхмер режимі кезінде монахтар ваттардан күштеп шығарылып, ауыр жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1976 жылғы Кампучия Конституциясының 20-бабы дін бостандығына рұқсат берді, бірақ "елге зиян келтіретін" барлық реакциялық діндерге тыйым салды. Мәдениет министрі буддизм революциямен үйлеспейтінін және ол қанау құралы екенін мәлімдеді. Бұл режим кезінде, финдік тергеу комиссиясының сөздерін келтірсек, "дінге табынуға тыйым салынды және пагодалар жүйелі түрде қиратылды". Бақылаушылардың бағалауынша, қызыл кхмер режимі кезінде 50 000 монах қаза тапты. Вьетнамның басып кіруінен кейін буддизмнің және жалпы діннің жағдайы кем дегенде қызыл кхмерлер заманындағы жағдайға ұқсас болды. 1987 жылы бір ғана буддалық орден болды, себебі Томмают ордені қайта жаңғырған жоқ. Дін қызметкерлерінің ұйымдастырылуы да жеңілдетілді. Сангхараджаның (буддалық дін қызметкерлерінің басшысы) орнын пратхен (төраға) басты. Ваттарды құруға ниеттенген қауымдастықтар жергілікті бас комитетке рұқсат алуға тиіс болды. Ваттарды жергілікті діндарлар комитеті басқарды. Соғыс және қызыл кхмер дәуірінде зақымдалған ваттарды қалпына келтіру үшін жеке қаражат жұмсалды және қалпына келтірілген ваттарды қолдады. Монахтар 1979 жылдың қыркүйегінде Вьетнамдағы будда қауымының делегациясы жасаған алғашқы тағайындаудан бері қайта құрылған иерархия бойынша тағайындалды. Бұл тағайындалудың заңдылығы күмән тудырады. Жалпы алғанда, әр ватта 2-4 монах бар, бұл 1975 жылға дейінгі деңгейден төмен. 1981 жылы Камбоджада 740 ватта шамамен 4930 монах қызмет етті. Буддистердің Бас Ассамблеясы бір жылдан кейін 7000 монах 1821 белсенді ватта екенін хабарлады. 1969 жылы бақылаушылардың бағалауынша, 3000-нан астам ватта 53 400 монах және 40 000 жас монах қызмет еткен. Викери бұл тақырыптағы байқауларын былай деп түйіндеді: "Үкімет дәстүрлі буддизмге еркіндік беруге уәдесін орындады, бірақ оны белсенді түрде қолдамайды". Мартин 1980 жылдардың аяғындағы діни жағдайға басқа, пессимистік көзқараспен қарады. 1986 жылғы зерттеуінде ол ҚХР-дың сырттан келгендерге діни еркіндіктің кейбір аспектілерін ғана көрсеткенін мәлімдеді; сондай-ақ, қалпына келтірілген бірнеше ваттарда екі-үш ғана ескі монах тұрғанын және қоғамдық қатысудың аз екенін айтты. Монахтарға таңертең тамақ жинау үшін немесе қасиетті күндері бір сағатқа ғана ваттан шығуға рұқсат етілді. Дінін ұстаған қара халық монахтармен шамамен бірдей жаста болды және оларға ваттарды тек кешке ғана баруға рұқсат етілді. Үкіметтік округтік хат мемлекеттік қызметкерлерге дәстүрлі Жаңа жыл мерекесін тойлауды тоқтатуды бұйырды. Кейбір дәстүрлі буддалық мерекелерге әлі де рұқсат етілді, бірақ мемлекет сыйлықтардан 50 пайыз салық жинады. Мартин буддизмге мемлекет тарапынан сыртқы қысым мен қолдаудың болмауы және ішкі жағынан жарамсыз дінбасылар қауіп төндіретініне сенді. Ол Будданың екі жоғарғы ұстазы, құрметті Лонг Чим және құрметті Теп Вонг Вьетнамнан келген деп есептелетінін атап өтті. Құрметті Теп Вонг бір мезгілде будда дінбасыларының басшысы, ҚХР Кхмер Ұлттық Ассамблеясының вице-президенті және KUFNCD Ұлттық Кеңесінің вице-президенті болды. Ол Батдамбаңнан келген босқынның сөзін келтірді: "Отбасы жиналыстарында кхмер әкімшілік билігі, вьетнамдық сарапшылармен бірге, сізге былай дейді: «Дін – у, ол опий сияқты, ақшаны әскерилерге беру жақсы, олар коммунистермен күрессе». Буддизм бүкіл әлемдегі камбоджалық босқындардың әртүрлі топтары арасында әлі де күшті, бірақ шетелдік мәдениеттің алаңдатуларына тап болған кейбір жас монахтар діннен шығып, қара халыққа айналды. АҚШ-та 1984 жылы 21 монахпен 12 камбоджалық ват болды. 1980 жылдары Вашингтон қаласының жанында Камбоджалық буддалық ват салынды, ол Солтүстік Америкадағы Камбоджалық буддалардың кең ауқымды қайырымдылықтарының есебінен қаржыландырылды. Бұл ват – орналасу рәсімі өтетін шекарасы бар сирек ваттардың бірі. Камбоджаның көптеген маңызды жылдық фестивальдары буддалық мерекелермен байланысты. Чол чнам (Жаңа жыл фестивалі) сәуірдің ортасында өтеді; ол қызыл кхмер режимі кезінде рұқсат етілген аз фестивальдердің бірі болды. Қыркүйек немесе қазан айында тойланатын Пчум Бен – қайтыс болған ата-аналар мен жақын достарға арналған естелік күні. Қаңтар немесе ақпан айында тойланатын Меак Бочеа – Будданың соңғы уағызын еске алады. Сәуір немесе мамыр айында тойланатын Виссак Бочеа – Будданың тууы, өлімі және рухани оянуының үш жылдығы. Чол Восса маусым немесе шілде айында өтеді; ол монахтар ғибадатхана аумағында қалуға тиіс болатын тәубелік маусымның басталуын білдіреді. Катен бұл маусымның соңына белгілейді; қыркүйек айында тойланады, монахтарға, әсіресе киімге арналған сыйлықтар ұсынылады. Катен 1980 жылдардың аяғында ҚХР-да да тойланды. Камбоджа буддизмі буддалық емес анимизм және брахмандық тәжірибелермен қатар өмір сүреді және олармен араласады. Камбоджалықтардың көпшілігі, олар буддист (немесе мұсылман) екенін мойындаса да, бай үстіміздік әлемге сенеді. Ауырғанда немесе басқа да қиын жағдайларда, үстіміздік көмек іздеу үшін камбоджалықтар түрлі рухтарды ынталандыруға немесе олардан көмек алуға қабілетті деп есептелетін тәжірибелі маманға жүгінуі мүмкін. Жергілікті рухтар түрлі нысандарда мекендейтініне сенеді және оларға арналған киіз үйлер үйлерде, буддалық ғибадатханаларда, жолдар бойында және орман ішінде табады. Көптеген түрлі үстіміздік нысандар бар екеніне сенеді; олар түсініксіз дыбыстар немесе оқиғалар арқылы өзіндік белгілерін көрсетеді. Осы құбылыстардың арасында khmaoc (періштелер), pret және besach (өте жаман демон, зорлықпен, уақытынан бұрын немесе табиғатқа қайшы өлімге ұшыраған адамдардың рухтары), arak (жаман рухтар, әдетте әйелдер), neak ta (жансыз нысандарда тұратын қорғаушы рухтар), mneang phteah (үйдің күзетшілері), meba (ата-ана рухтары) және mrenh kongveal (жануарлардың эльф тәрізді күзетшілері) бар. Барлық рухтарға тиісті құрмет көрсету керек және mneang phteah және mrenh kongveal ерекшеліктерінен басқа, олар зиян келтіруі мүмкін, одан бастап ұсақ қиындықтардан бастап өмірге қауіпті ауруларға дейін. Тірі адамдардың қайтыс болған рухтарға құрмет көрсетудің маңызды жолы – рухтарға тамақ беру. Егер бұл тамақ...