Кіріспе

Италиялық канон және мұғалім Аквилеялық Лоренцо (Lorenzo di Aquileia) XIII ғасырдағы итальяндық канон және мұғалім болған. Ол еңбектерімен, әсіресе "арс диктаминис" – ортағасырлық хат жазу өнері туралы трактаттарымен әйгілі. Лоренцоның маңызды туындылары Цицеронның риторикасынан шабыт алғанмен, жазуға жаңа әлеуметтік элементтер енгізді. Оларға "Summa dictaminis edita iuxta doctrinam Tullii" және "Practica sive usus dictaminis edita ad utilitatem rudium" кіретін еді. "Practica" – оның ең танымал еңбегі, ол кестелерді пайдалану арқылы хат жазуға қатысты оның практикалық және әлеуметтік көзқарасын көрсетеді.

Өмірбаяндық мәліметтер

Лаврентий 1250 жылға дейін Солтүстік Италияның Аквилегия епархиясындағы Чивидале-дель-Фриулиде дүниеге келген. Болоньяда (қатаң зерттеулер орталығы) өнерді оқығаннан кейін ол үйге оралып, Аквилегия каноны болды. Канон ретінде Лаврентий 1269 жылдан бастап Патриархатпен тығыз жұмыс істеді, онда ол жақында қайтыс болған Аквилегия Патриархының өсиетін жариялауға көмектесті. Лаврентий 1304 жылға дейін Патриархатпен жұмыс істеді, 1270 жылы Каринтиялық Филипп сайланған патриархтың сүйемелдеу тобында, ал 1274 жылы патриарх Раймондо делла Торренің жалпы жиынында көзге түсті (Дженсен 1973). Азаматтық міндеттерінен бөлек, Лаврентий құрметті саяхатшы-ұстаз болды. Ол оқытушылық қызметін 1280-жылдардың басында бастады, ортағасырлық ғалымдар оның алдымен Болоньяға, содан кейін Римге, Тулузаға және Орлеанға сапар шеккенін айтады (Дженсен 1973). 1290-жылдардың соңында Лаврентий Париждегі өнер факультетінде оқытушы ретінде танымал болды. Осы жерде ол өзінің алғашқы еңбегін, Summa dictaminis жазып, оны университет жиынына ұсынды. Бұл туынды жақсы қабылданды, оның ерекше диктатор (немесе оратор) және хат өнері туралы жазушы ретіндегі беделін нығайтты (Дженсен 1973). Оның жазуын жалғастыру арқылы оның танымалдылығы артты, диктаторлық стильдің теориясы мен қолданылуы туралы сегіз қолжазбасының көшірмелері кеңінен тарады. Қолжазбалар жазумен қатар, Лаврентий азаматтық және оқытушылық қызметін біріктіріп, Париждегі университет атынан хаттар жазды. Оның ең маңызды хаты Папаға жолданған, онда грек, араб және татар тілдерін оқыту үшін мектеп ашуды сұраған (Дженсен 1973). Ғалымдардың пікірінше, Лаврентий 1304 жылдан кейін қартайып қайтыс болған.

Summa dictaminis edita iuxta doctrinam Tullii (Сұмбалық нұсқаулық редакцияланған)

Лоуренстің Парижде 1298 және 1302 жылдар аралығында жазылған алғашқы еңбегі – трактат, Цицеронның "De inventione" және "Rhetorica ad Herennium" еңбектерінен, сондай-ақ басқа диктаторлардың, атап айтқанда Буонкомпаньоның "Rhetorica novissima" (Jensen 1973) еңбегінен материалдар алған. Трактаттың сегіз негізгі бөлігінің біріншісінде Лоуренс диктамендік жазуға қатысты негізгі ұғымдарды анықтайды: оратор, ритор, диктаторлар және диктамен. Ол әріпті және оның құрамын анықтаумен аяқтайды. Екінші бөлімнен бастап алтыншы бөлімге дейін хаттың бес бөлігі – сәлемдесу, кіріспе, баяндама, өтініш және қорытынды – туралы толыққанды сипаттама берілген. Бес бөлімнің ішінде сәлемдесуге берілген сипаттама ең ұзын, бұл орта ғасырлардағы әлеуметтік жағдайларға деген қызығушылықты ескере отырып, таңқаларлық емес (Jensen 1973). Жетінші және сегізінші бөлімдерде Лоуренс өз еңбегін реториканың түрлерімен және көркемдеу стратегияларымен аяқтайды.

Summa dictaminis breviter et artificiose composita secundum stilum Romane curie et consuetudinem modernorum (күні белгісіз) (қалыпталған және жасалма)

Парижде жазылған бұл екінші еңбек оның алғашқысына қарағанда әлдеқайда қарапайым және қысқа. Лоуренс бұл еңбекті "диктаменді үйренуге құштар жаңа бастаушыларға" арнады (Дженсен 1973), ал оның қарапайымдылығы оның танымалдығын арттырды. Бұрынғысы сияқты, бұл еңбек те диктаменді және сол кездегі "Бес бөлімді қалыпты формат" деп аталған хаттың бес бөлігін анықтайды (Мерфи 1974). Еңбектің көп бөлігі сәлемдесуге арналған, онда отыз жеті тарау әртүрлі әлеуметтік топтарға сәлемдесудің ережелерін сипаттайды (мысалы, Папаға, патшаға, шаруаға, ғалымға хат жазу). Лоуренс хаттың қалған бөлімдерін тек қысқаша ғана қарастырады. Ол еңбегін стильдік кемшіліктер туралы талқылаумен аяқтайды.

Practica sive usus dictaminis edita ad utilitatem rudium (күні белгісіз)

Лоуренстің ең танымал еңбегі әртүрлі әлеуметтік топтағы адамдарға қатысты сөздерді кесте түрінде ұйымдастырады. Жеті кесте (әр топ үшін біреуден) амандасу, баяндама, өтініш және қорытындының үлгілерін ұсынады (төмендегі 1 және 2-суреттерді қараңыз). "Практиканың" хат жазуға қатыстығындағы формулалық, прагматикалық тәсілі оның танымалдылығына ғана емес, сонымен қатар ars dictaminis-тің "механикалық соқпағына" (Перелман 1991) айналды. Осы кестелерді пайдаланып, "алфавиттің әрбір әрпін көшіре алатын" (Мерфи 1974) кез келген адам белгілі бір әлеуметтік топқа жататын адресатқа хат жаза алатын болды. "Практика" жақсы қабылданып, (Мерфи 1974) Лоуренстің кестелерін пайдаланып хат жазу үшін ешқандай ресми көркемдік білім немесе тілді риторикалық деңгейде меңгерудің қажеті болмады.

Tractatus super diversis modis componendi epistolam; Ars narrandi, petendi, et concludendi; Speculum dictaminis super diversis litterarum formis; Theorica dictaminis (барлығы датасы жоқ)

Бұл төрт шығарма Лоренстің бұрынғы еңбектерінің қысқартылған немесе үзінді түрінде келген нұсқаларын көрсетеді. Кейбір зерттеушілер бұл еңбектерді Лоренстің шәкірті деп есептелетін Джон Бондиге жатқызады, алайда диктаторлардың бір қолжазбаның әртүрлі нұсқаларын жасауы қалыпты жағдай болған (Мерфи 1974).

Хаттар

Студенттерге хаттар стилін көрсету және өзінің еңбектерін толықтыру мақсатында Лоуренс көптеген хаттар жазды. Бұл хаттар қолжазба күйінде он төртінші ғасырға жататын екі жинақта сақталған.

Ықпал

Лоуренс ars dictaminis-ті "механикалық тұйыққа" (Perelman 1991) жеткізіп, оның төмендеуін көрсеткенімен танымал, бірақ оның прагматикалық тәсілі Италияда жаңа қозғалыстың пайда болуын білдірді: ars notaria. Ars notaria-мен бірге кәсіби хатшылар мен көшірушілер ретінде жұмыс істейтін жаңа жазушылар тобы пайда болды. Осы алғашқы нотариустар құжаттардың формасымен және заңдық құжаттармен айналысты. Ars dictaminis-ке формулалық тәсілмен Лоуренс өзінің "Practica" еңбегінде карталық көзқарасты соңғы шегіне дейін жеткізетін прагматикалық форманы енгізді (Murphy 1974). Бұдан әрі, "Practica" мазмұннан формаға негізделген жазуға көшуді көрсетеді және "жеке және ресми қарым-қатынастардың фатикалық риторикасын" (Perelman 1991) баса назарға алады. Ықпалдауға бағытталған классикалық риторикалық стильден өзгеше, Лоуренстің еңбектері әлеуметтік мақсаттар үшін жазуға қатысты, бұл оның хат жазу туралы трактаттарында сәлемдесуді кеңінен қарастыруынан көрінеді (Jensen 1973). Ортағасырлық риторика ғалымы Джеймс Мёрфи Лоуренстің жазуына тән фатикалық тәсілді атап көрсетіп, былай деді: "Хаттың мәнерін анықтайтын адресаттың деңгейі, емес тақырыптың немесе жазушының деңгейі, немесе жазушының ниеті" (1974). Лоуренстің хат жазуға қолданған тәсілі де қазіргі заманғы бизнес-коммуникация туралы мәтіндердің алғашқы түбірі болып табылады (Perelman 1991). Бүгінгі күні мұғалімдер оқушыларын оқулықтардағы меморандумдар мен есептердің мысалдарын қарастыруға бағыттағандай, Лоуренс өз оқушыларын "Practica" және басқа да мәтіндердегі үлгі хаттары мен кестелерге бағыттады (Perelman 1991).