Кіріспе

Ортағасырлық және ежелгі философиядағы тағдыр символы – АҚШ ойын-шоуы. Орта ғасырлар мен ежелгі философияда "Бақыт доңғалағы" немесе "Рота Фортуна" тағдырдың өңкейлігінің символы болып табылады. Дөңгелек Фортуна (грекше Тихе) құдайына тиесілі, ол оны кездейсоқ айналдырып, дөңгелектен өтетіндердің жағдайын өзгертеді: біреулері зор бақытсыздыққа ұшырайды, ал енді біреулері күтпеген сәттілікке ие болады. Бұл метафора ежелгі заманда-ақ кең тараған, оған Тацит наразылық білдірген, бірақ Боэцийдің шамамен 520 жылы жазған "Философияның жұбанышы" еңбегі арқасында орта ғасырларда кеңінен танымал болды. Бұл бейне кітаптың қолжазбаларында, содан кейін басқа да медиада жиі кездеседі, онда Фортуна, көбінесе көзі байланған күйде, су диірмендерінде қолданылатын үлкен дөңгелекті айналдырады, ал оған патшалар мен басқа да ықпалды тұлғалар бекітілген.

Боэций

Құдай және оның Дөңгелегі ақырында Батыс ортағасырлық ой-санасына сіңіп кетті. Рим философы Боэций (шамамен 480–524 жж.) өзінің «Жыңайлылық туралы» (Consolatio Philosophiae) еңбегінде оны және оның Дөңгелегін пайдаланып, маңызды рөл атқарды. Мысалы, екінші кітаптың бірінші тарауынан:

Мен сол қорқынышты әйел – Фортунаның көптеген алдауларын білемін; әсіресе, ол алдағысы келгендермен жасаған құдайы сүйіспеншілігін, оларды күтпеген сәтте тастап, шыдай алмас азапқа ұрып жібергенше дейін. [ ]

Егер сендер Фортунаның билігіне сеніп тапсырған болсаңдар, сендер әйелдеріңнің қалауынша өмір сүрулерің керек. Не, оның айналмалы Дөңгелегінің қозғалысын тоқтатуға тырысып бағасыңдар ма? Сендердің бәрің де ақымақсыңдар, Дөңгелек айналуын тоқтатса, ол тағдырдың жолы бола алмайтынын түсінуің керек."

Саяси нұсқаулық

Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде «Принцтерге арналған айналар» деп аталатын жазу жанры кең таралған еді, онда билеуші топтарға билікті қалай жүзеге асыру туралы кеңес берілді (ең танымал – Никколо Макиавеллидің «Принц» еңбегі). Мұндай саяси трактаттарда «Бақыт доңғалағы» тұжырымы оқырмандарға нұсқау ретінде пайдаланылуы мүмкін. Джон Лидгейттің Глостер герцогы Хамфриге арналған «Принцтердің құлдырауы» атты еңбегі – осыған дәлел. Көптеген Артурий романдары да осы тұжырымды қолданады, көбінесе тоғыз құрметті тұлғаны оның әртүрлі нүктелеріне орналастырады. Бақыт өте өзгергіш, ал доңғалақ жылдам қозғалады, ешбір нәрсе тұрақты емес, және мұны Гектор, Тройл және күшті жеңімпаз Александер туралы көптеген ескі жылнамалармен дәлелдеуге болады; олар өздерінің билігінің шарықталу шегінде ең төменгі деңгейге түсті. ~ Томас Малоридің «Артурдың өлімі» атты шығармасынан Ланселот, XVII тарау. «Принцтерге арналған айналар» сияқты, мұны да оқырмандарға кеңес беру үшін қолдануға болады. Мысалы, көптеген романтарда Артурдың ең үлкен әскери жетістігі – Рим империясын бағындыру – әңгіменің соңына жақын орналастырылады. Алайда Малоридің еңбегінде Римді бағындыру және Артур патшаның билігінің шарықталу шегі ертеде белгіленеді. Осылайша, одан кейін болатын барлық оқиғалар төмендеуді білдіреді. Артур, Ланселот және Дөңгелек үстелдің басқа да рыцарьлары ерлік пен ізгіліктің үлгісі болуға тиіс, бірақ Малоридің баяндауында олар сәтсіздікке ұшырайды. Орта ғасырлық ойлауда тек Құдай ғана мінсіз болды, тіпті Артур патша сияқты ұлы тұлға да төмендетілуі керек еді. Орта ғасырлардағы асыл оқырман үшін бұл мораль ескерту ретінде, сонымен қатар ұмтылуға болатын нәрсе ретінде қызмет ете алады. Малори «Бақыт доңғалағы» тұжырымын тіпті ең ұлы рыцарь қателік жасаса, онда 15 ғасырдағы қарапайым асыл адам жақсы рыцарь болу үшін мінсіз болудың қажеті жоқ екенін көрсету үшін қолданған болуы мүмкін.

Кейінгі қолданылуы

Фортуна мен оның дөңгелегі тарих бойында берік бейне ретінде сақталды. Фортунаның дөңгелегі Томас Мордың "Утопия" еңбегінде де кездеседі.

Виктория дәуірі

Энтони Троллоптың "Біз қазір қалай өмір сүреміз" романында Леди Карбери кейіпкері зор қаржылық қиындықтарға тап болған басты кейіпкер туралы "Бақыт дөңгелегі" атты роман жазады.