Кіріспе

Галисия тарихы, қазір Польша мен Украинаның бөлігі. Галисия орналасқан Иберия түбегі кем дегенде 500 000 жылдан бері қоныстанған, алдымен неандертальдықтар, содан кейін қазіргі адамдар мекендеген. Шамамен 4500 жылға дейін, осы аймақ (түбектердің солтүстігі мен батысындағы көп бөлігі сияқты) мегалиттік мәдениетке ие болды, ол шамамен 1500 жылға қарай қола дәуіріне енді. Осы халықтар Галлаектер (кельт тайпаларының тобы) атанды және бірінші және екінші ғасырларда Рим империясы тарапынан басылып алынды. Рим империясы күйрегеннен кейін Галисияны 9 ғасырға дейін түрлі герман тайпалары, әсіресе суэвтер мен вестготтар жаулап алып, биледі. Содан кейін мұсылман жаулап кіруі Галисияға жетті, бірақ олар аймақты толығымен бақылауға алмады. 9 ғасырда Испанияға христиандықты бірінші ғасырда әкелген апостол Жақыптың реліквилері табылды, осы қасиетті жәдігерлерді құрметтеу үшін Сантьяго-де-Компостела шіркеуі салынды. Бұл шіркеу әлемдегі ең маңызды христиан қасиеттерінің біріне айналды. Галисиядағы орта ғасырлардың тұрақты бөлігі – христиандар мен мұсылмандар арасындағы үздіріліссіз соғыстар болды, өйткені Реконкиста (Испаниядағы мұсылман мемлекеттерін христиандардың біртіндеп жеңуі) 15 ғасырға дейін жалғасты. Осы кезеңде Галисия кейде тәуелсіз мемлекет болды, ал кейде Астурия, Леон немесе Португалия сияқты мемлекеттердің құрамына кірді. Испания мемлекеті 15 ғасырдың соңында Кастилиямен (сонда Галисия оның бір бөлігі болды) және Арагонның бірігуі нәтижесінде құрылды. 19 ғасырдағы саяси және мәдени көзқарастар Галисияның Испанияның қалған бөлігінен ерекше екенін көрсетті. Екінші испан республикасы 1930 жылдары Галисияға автономия мәртебесін берді. Алайда, Испания азаматтық соғысынан кейін Франсиско Франко режимі осы автономияны жойды және жалпы Испания бойынша жергілікті мәдени ерекшеліктерді бір ғана испан ұлттық ерекшелігінің қатарына қосты. 1975 жылы Франконың қайтысынан кейін Испания демократияға өтті, Галисияға қайтадан автономия берілді және содан бері Галисияның мұрасын және мәдениетін сақтауға бағытталған күш-жігер жұмыстар жүргізілуде.

Мегалитикалық мәдениет

Галисия, Солтүстік Португалия, Астурия, Батыс Леон және Замора неолит және мыс дәуірінен (қолқа дәуірі деп те аталады) бастап, шамамен б.з.д. 4500–1500 жылдар аралығында біртұтас мегалиттік аймақ құрады. Бұл Галисияда пайда болған алғашқы ірі мәдениет болды, оған құрылыс және сәулет саласында зор қабілеттер тән болды. Бұл, адам мен құдайлар арасындағы делдалдар болып саналатын өлгендерге табынуға негізделген терең діни сезіммен үйлесімді болды. Осы дәуірден бүкіл аумақта мыңдаған дольмендер (mámoas) – қабірлер немесе кесенелер сақталған. Оның әлеуметтік ұйымдастырылуы кландық құрылымға сәйкес келетіндігі анықталды.

Қола дәуірі

Бронза өңдеу технологиясының пайда болуы жаңа мәдени дәуірді бастады, онда металдардың маңыздылығы артуы нәтижесінде қарқынды кен өндіру ісі жүргізілді. Кастилиялық үстіртен келген халық Галисияға қоныс аударды, бұл халық санының өсуіне себеп болды, себебі Атлант мұхитына жақын орналасқандықтан, аймаққа ылғалды климат тән болды. Халық санының артуы кейбір қақтығыстарға әкелді, бірақ сонымен қатар қару-жарақ, тұрмыстық заттар және алтын мен қоладан жасалған әсемдік бұйымдарын өндірудің ұлғаюына ықпал етті. Галисия металдарынан жасалған әшекейлер Иберия түбегінің және Еуропаның басқа да аймақтарының барлық жеріне тарады.

Галлекилер (кельттер)

Темір дәуірінің соңында Иберия түбегінің солтүстік-батысынан келген адамдар біртекті және ерекше мәдени топ құрды, оларды кейінірек ерте грек және латын авторлары анықтады, оларды "Галлеки" (Галициялықтар) деп атады, мүмкін олардың Галл (Галлиялықтар) және Галлаттар (Галатиялықтар) сияқты ұқсастығы болғандықтан. Галисия атауы осы тайпалық бірлестіктің атынан шыққан. Галлекилер бастапқыда кельт халқы болды, ғасырлар бойы қазіргі Галисия және Солтүстік Португалия аумағын мекендеген, оңтүстігінде Лузитаниялықтармен, ал шығысында Астуриялықтармен шектескен. Галлекилер қазір кастрос (лат. *castra*) деп аталатын бекінілген ауылдарда тұрды (төбелік бекіністер), олардың көлемі кішкентай, бір гектардан да аз (солтүстікте көбірек кездесетін) ауылдардан бастап, оңтүстік Галисияда жиі кездесетін "Оппида" немесе "Ситания" деп аталатын он гектардан астам ауданы бар үлкен төбелік бекіністерге дейін жетті. Аумақты осылай мекендеу – төбелік бекіністерде – қола және темір дәуірлерінде бүкіл Еуропаға тараған, ал Иберия түбегінің солтүстік-батысында "төбелік бекіністер мәдениеті" немесе "Кастро мәдениеті" деп аталды, бұл Рим империясы келгенге дейінгі осы мәдени құбылысты көрсетеді. Алайда, римдіктердің құлауынан кейін де галликалық римдіктер 8-ші ғасырға дейін төбелік бекіністерде өмір сүрді. Қазіргі Галисия аумағында ғана екі мыңнан астам төбелік бекініс сақталған, бұл темір дәуірінен бері Еуропадағы халықтың ең көп таралуын көрсетеді. Осыдан Галисияның қазіргі уақытқа дейін сақталған аумақты игеруі бастау алды, оның ерекшелігі – бір-бірінен қашық орналасқан шағын және көптеген елді мекендер. Галлекилердің саяси ұйымы көптеген төбелік бекіністерден құралған шағын тәуелсіз мемлекеттерге негізделген; осы мемлекеттерді жергілікті патша басқарды, римдіктер оны, Еуропаның басқа жерлеріндегідей, *princeps* деп атады. Әр галликий өзін тұрған төбелік бекіністің мүшесі деп санады, сондай-ақ ол тиесілі болған мемлекетке / халыққа, римдіктер *Populus* деп атаған. Галлекилер арасында Артабри, Бракари, Коелерни, Грови, Неметати және т.б. сияқты көптеген тайпалар болды. Сол сияқты, 18-ші ғасырдың соңында галициялықтар өздерін өздерінің приходтарымен және округтерімен байланыстырды. Діни тұрғыдан алғанда, Галлекилер кельт дінін ұстанды, ол пан-кельт құдайларына, мысалы, Борманус, Ковентина және Лугусқа табынуға негізделген, сондай-ақ Бандуа, Коссус, Эндовеликус, Реу және т.б. құдайларға да сыйынды.

Римдік Галлекия (б.з.д.

Біздің замандағы дөңгес қамалдар қоғамы туралы біліміміз өте шектеулі; рим тарихшыларының айтуынша, галициялықтар күні бойы соғысып, түнде тамақтанып, ішіп, билеп жүрген варварлар тобы болған. Бірақ қазіргі таңда б.з.д. соңғы бес ғасырында олар аристократиялық, тіпті феодалдық әлеуметтік үлгіні дамытқандығы көрініп тұр. Елдің консельхостарға бөлінуі – аралдардағы немесе Румыниядағы округтерге ұқсас түсінік – осы әлеуметтік ұйым класына негізделген сияқты. Сонымен қатар, дөңгес қамалдарына негізделген құрылым Орталық Еуропаның классикалық кельттік қонысына ұқсас аумақтың бекітілген иеленуімен байланысты болып көрінеді. Екінші жағынан, мұндай аумақтық иеленудің минералды ресурстармен байланысы болуы мүмкін (мысалы, алтын асығу сияқты). Сондай-ақ, римдіктердің осы аймаққа деген қызығушылығы негізінен оның алтын кен орындарымен байланысты екені анық. Иберия Карфаген мен Рим арасындағы Пуника соғыстарына қатысқанда, олардың финикиялықтармен жасаған стратегиялық одағы Ганнибалға көптеген галлигаларды жалдауға мүмкіндік берді. Римдіктер Иберияны жаулап алуды бастағанда, галлаикоилар б.з.д. 137 жылы Дору өзеніндегі шайқаста олармен кездесті, нәтижесінде рим 60 мың галисиялыққа қарсы үлкен жеңіске жетті; рим генералы, проконсул Децимус Юний Брут, тарихшы Паулюс Орозийдың сөзінше, «Галлайк» деген қосымша атағымен батыр ретінде Римге оралды. Бруттың жорықтарынан кейін Рим Дуро мен Миньо өзендері арасындағы аумақты, сондай-ақ жағалау мен ішкі аймақты бақылады. Б.з.д. 61 жылы екінші шабуыл Юлий Цезардың басшылығымен Бригантиумға (А Корунья) түсті. Дәлелдерге сүйенсек, гаедельдердің римдіктерге қарсы тұруы осы жерде аяқталды; енді олар Рим легиондарының көмекшілері ретінде жаппай жұмысқа алынып, кейде Галициядан Фракия мен Дакияға дейін мүлдем бөлек тағдырларды бастан кешіретін болды. Ибериядан келген рим көмекші әскерлерінің үштен бірінен астамы солтүстік-батыстағы тайпалардан шыққан деп есептеледі. Кельттік қарсылықты толығымен жою император Октавианның б.з.д. 26-19 жылдары жүргізген қатыгез және қанды Кантабрия соғыстарының мақсаты болды. Қарсылық қорқынышты болды: берілудің орнына ұжымдық өзін-өзі өлтіру, өз-өзіне қол жұмсамастан бұрын балаларын өлтірген аналар, жеңіске жету әндерін шырқаған айқышқа тартылған әскери тұтқындар, күзетшілерін өлтіріп, Галлиядан үйлеріне оралған тұтқындардың көтерілістері. III ғасырда Диоклетиан Галлекия, Астурия және, мүмкін, Клуниенстің конвентус (conventus көпше түрі) кіретін әкімшілік бөлінісін құрды. Бұл провинция Галлекия деп аталды, өйткені Галлекия провинцияның ең көп халқы бар және маңызды аймағы болды. 409 жылы римдік билік күйреген кезде, суэвтердің жаулап алулары римдік Галлекияны (конвентус Лусенсе және Бракаренсе) Галлекия патшалығына (Гидатий мен Григорий Турский жазған Galliciense Regnum) айналдырды.

Галисияның швеобтық патшалығы (410585)

411 жылы Галисияны өздерінің патшалығын құрған суэбтер басып алды. Бастапқы суэб басқыншыларының саны 30 000-нан аспайды деп есептеледі, олар негізінен Брага (Бракара Аугуста), Порту, Луго (Лукус Аугуста) және Асторга (Астурика Аугуста) қалаларының дамыған аймақтарында қоныстанды. Бракара Аугуста, қазіргі Брага қаласы, бұрын Галлекия Рим провинциясының астанасы болғандықтан, суэбтердің де астанасы болды. Суэб Галлекиясы қазіргі аймақтан кеңейген: ол оңтүстікке Дуро өзеніне және шығысқа Авилаға дейін созылды. Галлекиядағы суэб патшалығы 410 жылдан 584 жылға дейін сақталды және осы кезеңнің көп бөлігінде салыстырмалы тұрақты үкіметке ие болды. 5 ғасырдың негізгі жазба дереккөзі – Идацийдің хроникаларын аударған Хосе Антонио Лопес Сильва сияқты тарихшылар, галисиан мәдениетінің ерекшелігі иберо-рим мәдениетінің суэбтермен үйлесуінен қалыптасқанын айтады. 416 жылы Пиреней түбегіне келген визиготтармен кейде қақтығыстар болды, олар түбектің көп бөлігін басып алды, бірақ суэбтер 584 жылға дейін тәуелсіздіктерін сақтап келді. Осы жылы визиготтар патшасы Леовигильд суэб патшалығына шабуыл жасап, жеңіске жетіп, оны визиготтардың билігіне көшірді. Ричард Флетчер (Fletcher 1984) атап көрсеткендей, соңғы антикалық дәуірде Галисия әлі де Рим және Жерорта теңізі әлемінің бір бөлігі болды. Ол галисиандық монах Эгерияның 381–384 жылдардағы Қасиетті жерге жасаған саяхаты және жас Идацийдің саяхаты туралы мысал келтіреді. Идаций «дүниенің ең шеткі нүктесінде» өмір сүрсе де, ол шығыста Иерониммен кездескен. Епископ Идаций 431–432 жылдары Аэцийге елшілік сапармен Галлияға барды. Суэвтердің патшасы Миро, Неустрия және Бургундиядағы басқа барбар патшалармен, сондай-ақ Константинопольдегі императорлармен дипломатиялық қарым-қатынас жүргізді. 6 ғасырда өмір сүрген Мартин Брагалық епископы Паннониядан шыққан. Визиготтар патшасы Леовигильд Галисиядағы галлиялық саудагерлердің кемелерін тәркіледі. Лоренцанада граф Озорио Гутьеррес денесі кейіннен қойылған әдемі саркофаг, Флетчердің пікірінше, 7 ғасырда Оңтүстік Галлиядан әкелінген болуы мүмкін. Бордодағы сақталыстағы шамамен 700 монетаның бірі галисиандық монетаханада соғылған, бұл ықтимал сауда байланыстарын көрсетеді.

Қазіргі Галисия

Галисиялық ұлтшылдық және федералистік қозғалыстар 19 ғасырда туды, ал 1931 жылы Екінші испан республикасы жарияланғаннан кейін, Галисия референдум нәтижесінде автономиялы аймаққа айналды. Испания азаматтық соғысынан кейін және испан мемлекеті орнағаннан кейін Галисияның автономиялық мәртебесі жойылды (Каталония және Баск провинцияларының мәртебелері де жойылды). Франколық Испания галисия тілінің ресми қолданылуын шектеді (бірақ күнделікті қолданысына тыйым салынбады). Франко билігінің соңғы онжылдығында Галисияда ұлтшылдық сезімдер қайта жанданды. Франконың 1975 жылы қайтыс болуынан кейін демократиялық өткел кезеңінде Галисия Испания құрамындағы автономиялы аймақ мәртебесін қайта алды. Саяси деңгейде ұлтшылдық немесе сепаратистік көзқарастардың әртүрлі деңгейде болуы байқалады. Сайлауда маңызды ықпалы бар жалғыз ұлттық партия – Bloque Nacionalista Galego (БНГ) Испания мемлекетінен көбірек автономияны, сондай-ақ галисиялық мұра мен мәдениетті сақтауды жақтады. Басқа топтар Испаниядан толық тәуелсіздік алғанды талап етеді, ал кейбір шағын топтар Португалиямен және португал тілінде сөйлейтін елдермен бірігуді көздейді. Дегенмен, ұлттық партиялар сайлауларда әзірге аз ғана қолдауға ие болды. 1990 жылдан 2005 жылға дейін аймақтың үкіметі мен парламенті – Xunta de Galiciaға Франко үкіметінде бұрынғы министр және елші болған Мануэль Фрага басшылық еткен Partido Popular («Халық партиясы», Испанияның негізгі ұлттық консервативтік партиясы) жетекшілік етті. Бірақ 2005 жылғы Галисия сайлауында «Халық партиясы» өзінің көпшілігін жоғалтты, бірақ парламенттегі ең ірі партия болып қала берді. Соның нәтижесінде билік Partido Socialista de Galicia (PSdeG) («Галисия социалистік партиясы»), Испанияның басты социалистік партиясы Partido Socialista Obrero Español («Испания социалистік жұмысшылар партиясы») мен БНГ арасындағы коалицияға өтті. Коалицияның жетекші партиясы ретінде PSdeG өзінің лидері Эмилио Перес Туриньоны Галисияның жаңа президенті етіп тағайындады.