Кіріспе
Солтүстік-шығыс кавказ тілі – солтүстік-шығыс кавказ тілі. Лак тілі (лакку маз, [lakːu maz]) – осы тіл отбасының жеке тармағын құрайтын солтүстік-шығыс кавказ тілі. Бұл тіл Ресейдің автономиялық Дағыстан республикасында тұратын лак халқының тілі, ол алты ресми тілдің бірі болып табылады. Оны шамамен 157 мың адам қолданады.
the Northeast Caucasian language
Lak (лакку маз, [lakːu maz] ) is a Northeast Caucasian language forming its own branch within this family. It is the language of the Lak people from the Russian autonomous republic of Dagestan, where it is one of six standardized languages. It is spoken by about 157,000 people.
Тарих
1864 жылы орыс этнографы және тіл білгірі П. К. Услар былай деп жазды: «Казикумух грамматикасы немесе мен оны ана тілінде қысқаша Лак грамматикасы, Лакку маз, Лак тілі деп атадым, дайын». 1890 жылы П. К. Услар «Лак тілі» атты лақ грамматикасы бойынша оқулық құрастырды. «Лак әліпбиі» деген тақырып астында: «Ұсынылған әліпби өздерін Лак деп атайтын, есімдегі жалпы атауы Лакрал адамдар үшін жазылған. Осы адамдардың әрқайсысы жеке-жеке Лаккучу – «лак еркегі», ал әйелдері Лаккушарсса – «лак әйелі» деп аталады. Олар өздерінің туған жерін Лакрал кIану – «лак жері» деп атайды». Дагестан КСРО құрамына кіргеннен кейін, содан соң Ресейге енгеннен бері, қазақ тілінен алынған сөздердің көп бөлігі, әсіресе саяси және техникалық терминологиядан келді. Лак тілінде газет және радиостанция бар. 1994 жылғы Дагестан Республикасы Конституциясына сәйкес, лак тілі орыс тілімен және Дагестанда кең таралған басқа да ірі тілдермен бірге мемлекеттік тіл деп жарияланды (шамамен 20 жергілікті тіл жазылмаған және ресми статусы жоқ). Лак тілі бастауыш мектептерде оқу құралы ретінде қолданылады және орта мектептерде, кәсіптік-техникалық училищаларда және университеттерде пән ретінде оқытылады. «Ильчи» атты лак газеті шығарылады. Стандартты лак тілі Кумух қаласының диалектісіне негізделген. Бұл қаланы Кавказда да таралған түркі халықтарының бірі – кумыктармен шатастырмау керек. Лак тілінің диалектілері: Кумух, Вицки, Аракуль, Балхар, Шадни, Шалиб, Вихли, Кули және Кая. Алғашқы зерттеулерде лак тілінің сөздік құрамы даргин тіліне жақын екендігі анықталды және екеуі де Дагестан тілдерінің лак-даргин топшасына біріктірілді. Алайда, кейінгі зерттеулер лингвистерді бұл тұжырымның жеткіліксіз екендігіне көндірді.
Әуелі дауыстылар
Бес дауысты дыбыс /i, e, a, o, u/ түрінде ұсынылған. Үш дауысты дыбыс /i, a, u/ сондай-ақ /iˤ, aˤ, uˤ/ болып фарингелизацияланады, және [e, æ, œ] аллофондарына ие.