20 ғасырдағы Шри-Ланка тәуелсіздік қозғалысы

Шри-Ланка тәуелсіздігі қозғалысы: 20 ғасырдағы британдық үстемдіктен азат болу күресі, бейбіт жолмен жүзеге асырылды. 1948 ж. тәуелсіздікке қол жеткізді.

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Sri Lankan independence movement — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

XX ғасырдағы Шри-Ланканың (Британдық Цейлон) Британ империясынан тәуелсіздігі үшін қозғалыс – Шри-Ланканың, сол кезде Британдық Цейлонның, Британ империясынан тәуелсіздік алу және өзін-өзі басқару мақсатымен жүргізілген бейбіт саяси қозғалыс. Билікке өту британдық әкімшіліктен Цейлон өкілдеріне бейбіт түрде берілу ретінде белгілі болды, бұл тіркес 400 жылға созылған отаршылдық кезеңмен үлкен байланысты көрсетеді. Қозғалыс 20 ғасырдың басында басталып, көбінесе білімді орта тап өкілдері басқарды. 1948 жылдың 4 ақпанында Цейлон Цейлон доминионы мәртебесімен тәуелсіздік алды. Британ достастығындағы доминион мәртебесі келесі 24 жылға дейін, 1972 жылдың 22 мамырына дейін сақталды, содан кейін республика болып жарияланып, Шри-Ланка Республикасы деп аталды.

Британдық отаршылдық билік

Британдық Радж Ассая шайқасынан кейін Азияда үстемдік құрды; Ватерлоо шайқасынан кейін Британ империясының ықпалы артты. Бұл заманауи қоршау қозғалысына және жандарды күйзеліске түсірді. 1848 жылы Геннидиге Франсиско Фернандо (Пуран Аппу) мен Гонгалегода Банда басқарған сәтсіз Матале көтерілісі – феодалдық көтеріліс нысанынан бас тартуға жасалған алғашқы қадам болды, себебі ол негізінен шаруалардың көтерілісі еді. Халық өздерінің туған патшасының (1815 жылы тақтан түсірілген) немесе басшыларының (Ува көтерілісінен кейін таңсық етілген немесе отаршылдық билікпен ынтымақтасқан) басшылығынан құр қалды. Кандия провинцияларында алғаш рет басшылық аристократ емес, қарапайым халықтың қолына көшті. Көтерілісшілер Англия азамат соғысы кезеңіндегі левелерге ұқсас шаруа шеберлері, сондай-ақ Америка революциясының ортасында болған Пол Ревир мен Том Пейн сияқты механиктер еді. Алайда, Кольвин Р. де Силваның айтуынша, "олардың басшылары болды, бірақ басшылық жоқ еді. Ескі феодалдар жеңіліп, әлсіз қалды. Күресті жетектеп, билікке жеткізе алатын жаңа тап әлі пайда болған жоқ".

Егіс шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы елдің басты кіріс көзі және валюталық түсімдерін қамтамасыз етті. Шри-Ланка жерінің маңызы зор, себебі ол әртүрлі елдер арасында көптеген соғыстарға себеп болды. 1830 жылдары Шри-Ланкаға кофе енгізілді, ол биік таулы аймақтарда жақсы өседі және шаруалардан тартып алынған жерлерге отырғызылды. Шри-Ланкада капиталистік өндірістің дамуына түрткі болған негізгі фактор – құлдық жойылғаннан кейін Батыс Индиядағы кофе өндірісінің төмендеуі болды. Дегенмен, жерсіз қалған шаруалар плантацияларда жұмыс істеген жоқ: Кандян сингалы ауыл тұрғындары отаршылдық үкіметтің қысымына қарамастан, дәстүрлі шаруашылықтарынан бас тартып, осы жаңа иеліктердегі ауыр жағдайларда жалақылы жұмысшылар болудан бас тартты. Сондықтан британдықтар өздерінің табысты жаңа оңтүстік колониясындағы плантациялар үшін Үндістандағы жұмыс күші резервіне жүгінуге мәжбүр болды. Үндістандық келісімшарт жүйесі арқылы Оңтүстік Үндістаннан жүздеген мың тамил "кулилер" Шри-Ланкаға еуропалықтарға тиесілі ақшалай дақылдарды өсіретін плантацияларда жұмыс істеу үшін тасымалданды. 1870 жылдары кофе экономикасы кофе қырынуы плантацияларды қиратқаннан кейін құлдырады, бірақ ол құрған экономикалық жүйе 1880 жылдан бастап кеңінен енгізілген оның ізбасары – шай дәуірінде толығымен сақталды. Шай өндірісіне көбірек капитал қажет болды және бастапқы инвестицияны өңдеу үшін үлкен қаржы көлемі керек болды, сондықтан жекелеген иеленушілердің орнына Лондонға («стерлингтік фирмалар») немесе Коломбоға («рупиялық фирмалар») орналасқан ірі британдық біріккен компаниялар келді. Осылайша, монокультура плантациялық экономикадағы монополиямен күшейтілді. XIX ғасырда қалыптасқан бұл үлгі 1972 жылға дейін өзгеріссіз сақталды. Колониалды экономикаға енгізілген жалғыз маңызды өзгеріс – орталық аймақтарда резеңке өндірісінің қосылуы болды.

Буддизмнің қайта өркендеуі мен 1915 жылғы көтеріліс

Қалалық капиталистердің жаңа тобы көліктік, сауда, спирттік сусын, плантация және ағаш өңдеу салаларында дамып өсті. Бұл кәсіпкерлер түрлі касталардан шыққан және 1764 жылы Сиам Никаясы қабылдаған, тарихи түрде бұрын-соңды болмаған және буддалық қағидаларға қайшы келетін «касталық кемсітушілік» практикасына қарсы күшті наразылық білдірді. Оны тай монахтары құрғаннан кейін небәрі 10 жыл өткен соң қабылдаған еді. 1800 жыл шамасында олар Амарапура Никаясын құрды, ол 19 ғасырдың ортасына қарай төменгі елде басым күшке айналды. Буддизмді патшалар мен дін қызметкерлері күштеп таратуға тырысты, себебі олар брахман кастасына жататындықтан, өздері қалаған дінді таратуға мүмкіндік алды. Жоғары касталар (брахмандар) арасындағы буддизмді патшалар мен дін қызметкерлерінің билігі арқылы одан әрі күштеп таратуылды, ал олардың билігі өсіп, жаңа қоныстанған жерлерге жетті. Британдықтардың сауда тобының жас өкілдеріне протестанттық христиандық білім беру әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі олар Шри-Ланкадағы буддизмді конформисттік протестанттық үлгіге ұқсас түрге өзгертті. Методшылар мен Англикан шіркеуінің дін қызметкерлерімен пікірсайыстар сериясы ұйымдастырылды, олар Пандаурадағы заманауи логикалық аргументтер арқасында соңғысының «жеңілісімен» аяқталды. Буддизмді қайта жаңғыртуға американдық полковник Генри Стил Олкотт басқаратын теософистер көмектесті, олар Коломбодағы Ананда колледжі, Кандидегі Дхармараджа колледжі, Курунегаладағы Малиадева колледжі, Галледегі Махинда колледжі және Коломбодағы Мусаев колледжі сияқты буддалық мектептерді құруға көмектесті, сонымен қатар «протестанттық» буддалық ой ағынына заманауи секулярлық батыс идеяларын енгізді.

Дхармапала, 1915 ж. және Цейлон ұлттық конгресі

Анагарика Дхармапала сияқты сингалдық буддизмді жаңғыртушылар «протестанттық» буддизмді сингалдықпен байланыстыра бастады, бұл ұстамдылық қозғалысына байланысты сингалдық буддистік сананы қалыптастырды. Бұл бұрынғы касталық кедергілерді жойып, пансингалдық буддистік ұлттық сезімнің бастауы болды. Бұл әсіресе шағын кәсіпкерлер мен шаруаларға ұнады, олар британдық билеушілер құрған ағылшындық элитаның өкілдері – мудалиярларға қарсы күреске түсіп, орталыққа шыға бастады. С. В. Р. Д. Бандаранаике, Ф. Р. Сенанаяке және Д. С. Сенанаяке басқаратын элитаның компрадорлық топтары, Дхармапала басқарған халықшылдарды ертерекке қозғалысының жетекшілігінен ығыстырды. Германия крейсері британдықтардың жеңілместігіне күйреу соқты, ол Малайядағы Пенанг портына шабуыл жасап, орыс крейсерін батырып, Мадрасты бомбалады және Британдық Цейлонның шығыс жағалауымен тоқтаусыз жүзіп өтті. Оның әсері соншалық болды, Шри-Ланкада бүгінгі күнге дейін «Эмден» аналар балаларын қорқыту үшін қолданатын бір қорқыныш, ал бұл термин өте жағымсыз адамды білдіру үшін де қолданылады. Отарлық билік қорқып, боерлік табиғатты қорғау қызметкері Х. Х. Энгельбрехтті крейсерге ет жеткізді деген жалған айыппен түрмеге қамады. Британдықтардың жеңілместігіне тағы бір соққы 1915 жылы Галлиполи шайқасында жеңілуі болды. 1915 жылы коммерциялық этникалық бәсекелестік Коломбода мұсылмандарға қарсы бүлікке ұшырады, онда буддистермен қатар христиандар да қатысты. Британдық отарлық билік күшпен жауап берді, өйткені бүлік оларға да бағытталған еді. Дхармапаланың аяқтары сындырылып, Жаффнаға қамалды, ал оның інісі сол жерде қайтыс болды. Отаршылдар қолбасшысы капитан Д. Э. Генри Педрис бүлік шығарғаны үшін атылды. Полиция бас инспекторы Герберт Доубигин өзінің әдістерімен танымал болды. 1915 жылғы бүлік кезінде жүздеген сингалдық буддистер британдық отарлық үкіметімен тұтқындалды. Қылмыстық айыпсыз қамауға алынғандардың арасында болашақ тәуелсіздік қозғалысының көшбасшылары: Ф. Р. Сенанаяке, Д. С. Сенанаяке, Анагарика Дхармапала, доктор С. А. Хевавитарне, Артур В. Диас, Х. М. Амарасурия, доктор В. А. де Силва, Барон Джаятилака, Эдвин Виджейератне, А. Э. Гонесингхе, Джон Силва, Пиядаса Сирисена және басқалар болды. Сэр Джеймс Пейрис сэр Понамбалам Раманатанның қолдауымен құпия меморандумды бастап, дайындады, ал Е. В. Перера миналар мен су асты кемелері бар теңіздерден (сондай-ақ полициядан) өтіп, оны Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшыға өз аяқ киімдерінің табанында алып барды, соғыс заңын жоюды сұрап, Доубигин басқарған полицияның бүлік кезінде жасаған әрекеттерін сипаттады. Британ үкіметі тұтқындалған басшыларды босатуға бұйрық берді. Бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктер ауыстырылды. Жаңа губернатор сэр Джон Андерсон сэр Роберт Чалмерстің орнына жіберілді, оған жағдайды зерттеп, оның нәтижелерін оның Мажестісінің үкіметіне баяндау тапсырылды. «Сейлон таңғы газеті» сияқты газеттер қоғамдық пікірді қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1919 жылы Цейлон Ұлттық Конгресі (ЦҰК) құрылды, ол үлкен автономия талабын көтерді. Алайда ол Дхармапалаға қарсы болған компрадорлық элитаның мүддесін қорғады және Доноумор конституциялық комиссиясының жалпы сайлау құқығын беруіне қарсы күресті. Дхармапала Д. Р. Виджеварденаның баспасөз империясы «Лейк Хаус» тобының баспасөз науқаны арқылы елден қуылды. Оның мұрагері келесі буынға тиді, оның бейнесі Валисинге Харишандра, Гунапала Маласекера және Л. Х. Меттананда сияқтылармен бейнеленді, олар Дхармапаланың сөздерімен радикалданды.

Sinhala Buddhist Revivalists such as Anagarika Dharmapala started linking 'Protestant' Buddhism to Sinhalese ness, creating a Sinhala Buddhist consciousness, linked to the temperance movement. This cut across the old barriers of caste and was the beginning of a pan Sinhala Buddhist identity. It appealed in particular to small businessmen and yeomen, who now began to take centre stage against the Mudaliyars, an anglicised class of new elites created by the British rulers. The collaborationist compradore elements of the elite, led by S. W. R. D. Bandaranaike, F. R. Senanayake and D. S. Senanayake succeeded the populists led by Dharmapala from the leadership of the temperance movement. A jolt was given to the British aura of invincibility by the German cruiser , which attacked the seaport of Penang in Malaya, sinking a Russian cruiser, bombarded Madras and sailed unimpeded down the eastern coast of British Ceylon. Such was its impact that, in Sri Lanka to this day, 'Emden' is the bogeyman that mothers scare their children with, and the term is still used to refer to a particularly obnoxious person. In a panic, the colonial authorities jailed a Boer wildlife official, H. H. Engelbrecht, after accusing him falsely of having supplied meat to the cruiser. Another jolt to the aura of British invincibility was their defeat in the Gallipoli campaign in 1915. In 1915 commercial ethnic rivalry erupted into a riot in the Colombo against the Muslims, with Christians participating as much as Buddhists. The British colonial authorities reacted heavy handedly, as the riot was also directed against them. Dharmapala had his legs broken and was confined to Jaffna; his brother died there. Captain D. E. Henry Pedris, a militia commander was shot for mutiny. Inspector General of Police Herbert Dowbiggin became notorious for his methods. Hundreds of Sinhalese Buddhists were arrested by the British colonial government during the Riots of 1915. Those imprisoned without charges included future leaders of the independence movement; F. R. Senanayake, D. S. Senanayake, Anagarika Dharmapala, Dr C A Hewavitarne, Arthur V Dias, H. M. Amarasuriya, Dr. W. A. de Silva, Baron Jayatilaka, Edwin Wijeyeratne, A. E. Goonesinghe, John Silva, Piyadasa Sirisena and others. Sir James Peiris initiated and drafted a secret memorandum with the support of Sir Ponnambalam Ramanathan and E. W. Perera braved mine and submarine infested seas (as well as the Police) to carry it in the soles of his shoes to the Secretary of State for the Colonies, pleading for the repeal of martial law and describing the actions committed by the Police led by Dowbiggin during the riots. The British government ordered the release of the leaders who were in detention. Several high officials were transferred. A new Governor, Sir John Anderson was sent to replace Sir Robert Chalmers with instructions to inquire and report to His Majesty's Government. Newspapers such as The Ceylon Morning Leader played a vital role to mold public opinion. In 1919 the Ceylon National Congress (CNC) was founded to agitate for greater autonomy. It did not seek independence, however, representing the comprador elite which opposed Dharmapala. This same elite vigorously opposed the grant of universal suffrage by the Donoughmore Constitutional Commission. Dharmapala was hounded out of the country by a press campaign by the Lake House group of the press baron D. R. Wijewardena. His mantle fell on the next generation, epitomised by the likes of Walisinghe Harischandra, Gunapala Malalasekera, and L. H. Mettananda, who were radicalised by Dharmapala's words.

Жастар лигасы және тәуелсіздік үшін күрес

Дхармапаланың ізбасарлары Шри-Ланканың тәуелсіздігі мен әділдігі үшін күресіп, жастар лигаларын құрды. Алғашқы қадамдарды А. Е. Гунасина, С. Х. З. Фернандо, ЕАП Вижератне және АП Тамбая жетекшілік еткен Жас Ланка Лигасы жасады. 1924 жылы Жаффна студенттер конгресі құрылды, кейін ол Жаффна жастар конгресі (JYC) деп аталды. Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының ықпалымен, ол діни көзқарастан бейтарап болды және толық өзін-өзі басқару (Пурана Сварадж), ұлттық бірлік пен касталық теңсіздікті жоюға бағытталды. 1927 жылы JYC Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының көшбасшысы Махатма Гандини Жаффнага шақырды. JYC 1931 жылы Жаффнадағы алғашқы Мемлекеттік кеңес сайлауын сәтті бойкоттап, Доноумор реформалары жеткілікті түрде өзін-өзі басқару құқығын бермеді деп мәлімдеді. 1930 жылдары Оңтүстікте, Ұлыбританияда білім алған зиялылардың бастамасымен жастар лигалары құрылды, олар солшыл идеялардың ықпалында болды. CNC министрлері тәуелсіздік немесе тіпті доминион мәртебесін талап етудің орнына, отарлық үкіметтен өздерінің өкілеттіктерін арттыруды сұрады. Жастар лигаларының қарқынды науқанынан кейін олар "Министрлер меморандумынан" бас тартуға мәжбүр болды. Оңтүстік Коломбо жастар лигасы Веллаваттедегі иіру-тоқу фабрикаларындағы ереуілге қатысты. Олар сингал тілінде "Камкаруа" (Жұмысшы) атты мерзімді басылым шығарды.

Сүрья-Мал қозғалысы

11 қараша күні (Атыс тоқтау күні) мак сатудан түскен табыстың британдық экс-әскерлердің игілігіне жұмсалып, Шри-Ланканың экс-әскерлеріне зиян келтіруіне қарсылық білдіре отырып, соңғылардың бірі, Элиан Перера, осы күні Сурия (Портия ағашы) гүлдерін қарсы сатуды бастады. Одан түскен қаражат мұқтаж Цейлондық экс-әскерлерге көмектесуге бағытталды. 1933 жылы британдық мұғалім Дорин Янг Викремасингхе «Сейлон күнделікті жаңалықтарында» «Гүлдер шайқасы» атты мақала жариялады. Онда ол Шри-Ланка мектеп оқушыларын өздерінің есебінен британдық ардагерлерге көмектесу үшін мак сатып алуға мәжбүрлеу амалын сынады, бұл оның отандастары тарапынан сындарға ұшырауына себеп болды. Оңтүстік Коломбо жастар лигасы енді «Сүрия Мал» қозғалысына қосылып, оны жаңадан антиимпериалистік және соғысқа қарсы негізде жаңғыртты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жыл сайын жас жігіттер мен қыздар Атыс тоқтау күні көшелерде мак сатушылармен бәсекелесіп, Сурия гүлдерін сатты. «Сүрия Мал» гүлдерін көбінесе қоғамның төменгі топтарынан шыққан адамдар сатып алатын, жиналған қаражат көп болмады. Бірақ бұл қозғалыс сол кездегі антиимпериалистік көзқарастағы жастарды біріктірді. Британдық отаршылдық билік «көшедегі жинауды реттеу туралы» жарлық арқылы қозғалыстың тиімділігін шектеуге тырысты. Дорин Янг Уилмот Перераның Хоранадағы үйінде өткен жиналыста «Сүрия Мал» қозғалысының алғашқы президенті болып сайланды. Теренс де Зильва мен Робин Ратнам бірлескен хатшылар, ал Рой де Мел қазынашы болып сайланды.

Малария эпидемиясы мен су тасқыны

1934 жылы құрғақшылық болғандықтан 3 миллион бушельдей күріш жетіспеді. Қазан айынан бастап су тасқыны болды, одан кейін 1934–35 жылдары безгек эпидемиясы тарады, оның салдарынан 1 000 000 адам зардап шекті және кем дегенде 125 000 адам қайтыс болды. "Сұрия мал" қозғалысы безгек эпидемиясы мен су тасқыны кезінде кедейлер арасында ерікті жұмыс істеу арқылы қалыптасты. Еріктілердің байқауынша, күріш тапшылығы салдарынан кеңінен нашар тамақтану байқалды, бұл ауруға қарсы тұру қабілетін төмендетті. Олар "Мармит" ашытқысынан таблеткалар жасап, эпидемиямен күреске көмектесті. Филипп Гунавардена мен Н. М. Перера сол күндері зардап шеккендерге құрғақ азық ретінде таратылған дүркінді бөліп бергені үшін Ависсавель Филиппі (Ависсавельден Филипп) және Дүркінді Махатхая ("Дүркінді мырза") деп белгілі болды. Сибил көп жылдардан кейін "Forward: The Progressive Weekly" журналында былай деп жазды: "Малярияға қарсы жұмыс көптеген адамдарға, енді ғана шаруалармен танысып жатқандарға көздерін ашты. Кедейлік өте зор болды, тығыздық одан да көп, он бес, жиырма немесе одан да көп адам кішкентай лашықтарға сығысып, шыбыз сияқты өліп жатты. Бұл колониялық қанаудың мәні еді: Маркс пен Энгельс жұмысшы табының жағдайын талдаған кезде Англияда болған ең жаман жағдайдан да нашар. Осымен күресу қажет еді."

Ланка Сама Самажа партиясы құрылды

1935 жылы Жастар лигасынан туындаған марксистік Ланка Сама Самажа партиясы (ЛССП) тәуелсіздік талабын алғаш көтерген партия болды. Ланка Сама Самажа партиясының алғашқы манифестінде оның мақсаттары – толық ұлттық тәуелсіздікке қол жеткізу, өндіріс, тарату және айырбас құралдарын мемлекеттік меншікке алу, сондай-ақ нәсіл, каста, дін немесе жыныс арасындағы айырмашылықтардан туындайтын теңсіздіктерді жою деп көрсетілген. 1936 жылғы жалпы сайлаудан кейін Мемлекеттік кеңестегі партияның өкілдері Н.М. Перера және Филипп Гунавардена, сондай-ақ басқа да көшбасшылары Лесли Гуневардена мен Колвин Р. де Силва Рухунадан Дон Альвин Раджапакса және Үндістан тамилдарынан К. Натеса Айер сияқты осы күрестегі радикалды емес мүшелермен бірге жұмыс істеді. Джордж Э. де Силва (Канди), Б.Х. Алувихаре (Матале), Д.П. Джаясурия (Гампаха), А. Ратнайак (Думбара) және Мемлекеттік кеңестің төрағасының орынбасары Сусанта де Фонсека да оларды уақыт-уақыт қолдады. Олар сонымен қатар ағылшын тілін сингаль және тамил тілдерімен ресми тіл ретінде алмастыруды талап етті. 1936 жылдың қараша айында Мемлекеттік кеңес «Аралдағы муниципалды және полиция соттарында іс жүргізу жергілікті тілде жүргізілуі керек» және «полиция бөлімшелеріндегі жазбалар бастапқыда берілген тілде тіркелуі керек» деген ұсыныстарды қабылдап, оларды Заң хатшысына жіберді. Алайда, бұл мәселелер бойынша ешқандай шара қабылданбады және 1956 жылға дейін ағылшын тілі билік тілі болып қала берді. ЛССП мен Үндістанның Социалистік партиясы (ССП) арасында бауырластық қарым-қатынас орнатылып, ЛССП делегациясы 1936 жылы Үндістан Ұлттық Конгресінің Файзпур сессиясына қатысты. 1937 жылдың сәуір айында ССП жетекшісі Камаладеви Чаттопадьяя ЛССП ұйымдастырған ұлттық сапар аясында елдің әртүрлі аймақтарында көптеген митингілер өткізді. Бұл Шри-Ланка мен Үндістанның тәуелсіздігі үшін күрестің ажырамас екенін анықтауға көмектесті. Камаладеви сөз сөйлеген Жаффнада солшыл қозғалыс бұрынғы JYC мүшелерінің арасында тұрақты және адал жақтастарын тапты.

The Marxist Lanka Sama Samaja Party (LSSP), which grew out of the Youth Leagues in 1935, was the first party to demand independence. The first manifesto of the Lanka Sama Samaja Party declared that its aims were the achievement of complete national independence, the nationalisation of the means of production, distribution, and exchange, and the abolition of inequalities arising from differences of race, caste, creed or gender. Its deputies in the State Council after the 1936 general election, N. M. Perera and Philip Gunawardena and the other leaders Leslie Goonewardene and Colvin R. de Silva were aided in this struggle by not quite so radical members like Don Alwin Rajapaksa of Ruhuna and K. Natesa Iyer of the Indian Tamils. Others who supported them from time to time were George E. de Silva of Kandy, B. H. Aluwihare of Matale, D. P. Jayasuriya of Gampaha, A. Ratnayake of Dumbara and Susantha de Fonseka, Deputy Speaker. They also demanded the replacement of English as the official language by Sinhala and Tamil. In November 1936, motions that 'in the Municipal and Police Courts of the Island the proceedings should be in the vernacular' and that 'entries in police stations should be recorded in the language in which they are originally stated' were passed by the State Council and referred to the Legal Secretary, but nothing was done about these matters and English continued to be the language of the rule until 1956. Fraternal relations were established between the LSSP and the Congress Socialist Party (CSP) of India and an LSSP delegation attended the Faizpur Sessions of the Indian National Congress in 1936. In April 1937 Kamaladevi Chattopadyaya, a leader of the CSP addressed a large number of meetings in various parts of the country on a national tour organised by the LSSP. This helped to establish the indivisibility of the fights for the independence of Sri Lanka and India. In Jaffna, where Kamaladevi also spoke, the left movement found consistent and loyal supporters from among one time members of the JYC.

Даса Лакша Петсама

1954 жылы Королева Елизавета II-нің Цейлонға сапары туралы естіген соң, К. А. С. Марикар мен Генри Абейвикрема алдағы сапарға қарсы петиция үшін 1 миллион адамның қолдауын жинады. Оның қарсылығының негізі – егер Цейлон шынымен тәуелсіз болса, онда монархияны елге сапармен шақырудың қажеті жоқ еді. Бірақ Цейлон Конституциясына сәйкес, Королева Елизавета II Цейлон монархы ретінде елдің ресми басшысы саналды. Оның мақсаты – 1948 жылы Шри-Ланкада қол жеткізген тәуелсіздіктің тек аттан ғана тәуелсіздік екенін және билікті басқарудың бір түрі ғана екенін елдің ауылдық аймақтарына көрсету болды. Үкімет кез келген бұзылыстардың алдын алу үшін Корольдік сапар барысында Марикар мен Абейвикреманы үй қамауына алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін тәуелсіздік үшін күрескендер министрлердің британдық соғысқа қолдау көрсетуіне қарсы шықты. Министрлер Шри-Ланкалық салық төлеушілердің ақшасын британдық соғыс машинасына беру туралы ұсыныстар енгізді, ал мемлекеттік кеңестегі тәуелсіздік жақтастары оған қарсылық танытты. Шри-Ланкада соғысқа қарсылық күшті болды, әсіресе жұмысшылар мен ұлтшылдар арасында, солардың көптегені Германияның жеңісіне үміттенді. Буддистердің арасында неміс текті буддалық монахтардың «жау шетелдіктер» деп ұсталғанына, ал итальяндық және неміс католик дін қызметкерлерінің ұсталмағанына наразылық болды. Үкіметтік партияның екі мүшесі, Джуниус Ричард Джаявардене мен Дадли Сенанаяке, британдықтарды биліктен ығыстыру үшін жапондықтармен ынтымақтастық мүмкіндіктерін талқылады.

Жылжымайтын мүліктер шабуылдары

1939 жылдың қарашасынан бастап 1940 жылдың бірінші жартысында британдық плантацияларда, негізінен ұйымдасу құқығын жеңіп алуға бағытталған, спонтанды ереуілдер болды. Екі негізгі плантациялық кәсіподақ болды: Айердің Цейлондық Үндістан Конгресі және Самсамаджистер басқарған Бүкіл Цейлондық Егіншілер Одағы (кейін Ланка Егіншілер Одағы, LEWU). Орталық провинцияда ереуіл толқыны Мул Оя плантациясындағы ереуілде ең жоғары деңгейге жетті, оны Самсамаджистер, соның ішінде Егіншілер Одағының хатшысы Велучами басқарды. 1940 жылдың 19 қаңтарында осы ереуілде жұмысшы Говиндан полициямен атып өлтірildi. Мемлекеттік Кеңесте және одан тыс жерлердегі наразылықтардың нәтижесінде үкімет тергеу комиссиясын тағайындауға мәжбүр болды. Колвин Р. де Силва Говинданның әйелінің қорғаушысы ретінде сөз сөйлеп, ақ плантациялардағы полиция мен жұмыс берушілердің бірлескен рөлін ашты. Мул Оядан кейін ереуіл толқыны оңтүстікке қарай Уваға тарады, ереуілдер ұзақтығын арттырды және жұмысшылар Самсамаджистердің белсенді басшылығын іздеуге көбірек бейімделді. Увада Самсамаджистер, оның ішінде Вилли Джаятиллеке, Эдмунд Самараккоди және В. Ситтампалам басшылық етті. Плантациялық раж Бадулла судьясынан жиналыстарға тыйым салуды талап етті. Н. М. Перера тыйымды бұзып, 12 мамырда Бадуллада үлкен митингке қатысты, ал полиция әрекет етуге күшін жеткізе алмады. Вевесса плантациясында жұмысшылар сайланған кеңес құрды, ал плантация бастығы жұмысшылар кеңесімен кеңесе отырып жұмыс істеуге келісті. "Заң мен тәртіпті" қалпына келтіруге барған қарулы полиция тобы жұмысшылар тарапынан қарусыздандырылды. Ереуіл толқыны ақырында полицияның зорлық-зомбылық толқынымен, сондай-ақ Уваны елден бір аптадан астам уақытқа бөліп тастаған су тасқынымен жеңіліске ұшырады. Бірақ отарлық билік тәуелсіздік күресінің тым күшті екенін түсінді.

Жер асты күрес

Дюнкерктен кейін британдық отаршылдық билік үрейге түсіп (кейін ондаған жылдар өткен соң жарияланған құпия құжаттарда көрсетілгендей), Н. М. Перера, Филипп Гунавардена және Колвин Р. де Силва 1940 жылғы 18 маусымда, ал Эдмунд Самараккоди 19 маусымда тұтқындалды. LSSP баспасы шабуылға ұшырап, жабылды. Партияның ашық түрде жұмыс істеуін іс жүзінде мүмкін емес ететін ережелер қабылданды. Дегенмен, Брейцегирдлді жасыру тәжірибесі енді өзінің нәтижесін берді. LSSP-нің құпия ұйымы, Дорик де Соуза мен Реджи Сенанаяке басқарып отырған, бірнеше айдан бері белсенді қызмет етіп келді. Лесли Гуневарденге қамауға алу туралы бұйрық берілді, бірақ ол тұтқындалудан жалтарып, жасырын өмірге кетті. LSSP 1941 жылдың мамыр айында басталған ереуіл толқынына қатысты, онда Коломбо портының, астық сақтау қоймаларының, Веллаватта фабрикасының, газ компаниясының, Коломбо қалалық әкімдігінің және Форт-Мт. Лавиния автобус бағытының жұмысшылары қатысты. Жапонияның соғысқа қосылуымен, әсіресе Сингапурдың құлауынан кейін, Шри-Ланка жапондықтарға қарсы британдық базаның алдыңғы шебіне айналды. 1942 жылғы 5 сәуірде Жапон теңіз күштері Коломбоны бомбалады. Сол күні кешке шабуылдан кейін туған дау-маждалдың арасында LSSP жетекшілері күзетшілердің бірінің көмегімен қашып құтыла алды. Олардың көпшілігі Үндістанға қашып, ондағы тәуелсіздік қозғалысына қатысты. Алайда, Филиптің інісі Роберт Гунавардена басқаратын айтарлықтай топ қалды. 1942 және 1944 жылдары LSSP бірнеше ереуілдерге жетекшілік етті және осы процесте Коломбодағы мемлекеттік қызметкерлердің кәсіби одақтарының басшылығын иеленді.

Кокос аралдарындағы көтеріліс

Сингапурдың құлауы және одан кейінгі жеңіліс, сондай-ақ соғыс кемесі мен соғыс крейсерінің батып кетуі британдықтардың жеңілместігі туралы насихатты жоққа шығарды. 1942 жылдың сәуір айының басында Шри-Ланка жанында ұшақ тасымалдаушы және крейсерлердің батып кетуі британдықтардың беделін одан әрі түсірді; бұл аралдағы, негізінен британдық колониялық базаларды дерлік қарсылықсыз бомбалаумен және Мадрастың (Ченнай) бомбалаумен бірге болды. Шри-Ланкадағы британдықтар арасындағы үрей соншалықты болды, жағаға келген ірі тасбақаны австралиялық бөлімше жапондық десанттық машинасы деп хабарлады. Кокос аралдарындағы Хорсбург аралындағы Цейлон гарнизонының артиллериясы 8/9 мамыр түнінде аралдарды жапондықтарға беру мақсатымен көтеріліс жасады. Көтеріліс ЛССП-ның үгіттеуіне байланысты болды. Көтеріліс басылды және көтерілісшілердің үшеуі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көтеріліс жасағаны үшін атқыланған Британ достастығының жалғыз әскерлері болды. Көтерілістің жетекшісі Гратиан Фернандо соңына дейін қарсылық көрсетті. Кокос аралдарындағы көтерілістен кейін британдықтар Шри-Ланканың жауынгерлік полкін жауынгерлік жағдайда қолданбады. Шри-Ланканың қорғанысы үш британдық армия дивизиясына дейін күшейтілді, өйткені арал стратегиялық маңызға ие болды және Британ империясының барлық каучук қорларын өзінде сақтады. Жергілікті халық арасында наразылықты болдырмау үшін шри-ланкалықтар үнді көршілеріне қарағанда жақсы тамақтансын деп рациондау жүйесі енгізілді.

Ланка полкі мен Хикари Кикан

Сингапур мен Малайзиядағы сингаль және тамилдер Нетаджи Субхас Чандра Бостың тікелей басшылығымен Үндістан Ұлттық Армиясының "Ланка полкін" құрды. Оларды британдық Цейлонға су асты кемесімен тасымалдау жоспары жасалды, ондағы колониялық үкімге қарсы тәуелсіздік көтерілісін бастау үшін, бірақ бұл жоспар күшін жойды. Хикари Кикан, Оңтүстік Азиядағы Жапонияның байланыс кеңсесі, Сингала, Тамил, Үндістер және Малайя мен Сингапурда тұратын басқа да оңтүстік азиялықтарды одақтастарға қарсы тыңшылық миссиялары үшін тартты. Олардың төртеуін су асты кемесімен Шри-Ланканың оңтүстік жағалауындағы Кириндаға түсіріп, Оңтүстік-Шығыс Азия қолбасшылығының әрекеттері туралы хабарлау үшін құпия радио хабарлағышпен жұмыс істеуге жібермек болды. Бірақ, олар қателікпен Тамил Наду жағалауына түсірілді, онда ұсталып, атылды.

"Азаттық Ланка" заң жобасы

Британдық отаршылдық үкімге қарсы халықтың наразылығы артып келе жатты. Элитаның арасында жетекші клубтардың түрлі-түсті киім киюге шектеу қоюына наразылық болды. Азаматтық қорғаныс комиссары сэр Оливер Эрнест Гуонетильке, Сейлонның британдық қолбасшысы адмирал сэр Джеффри Лейтонның өзін "қара лас бала" деп атағанын айтты. CNC, троцкистер "Сам Самаджа" партиясынан қуған, бірақ қазір соғысқа қолдау білдіріп отырған коммунистерді қабылдауға келісті. Өздерінің 25-ші жылдық конференциясында CNC соғыстан кейін толық тәуелсіздік талап етуге шешім қабылдады. Үйдің басшысы және Ауыл шаруашылығы және жерлер министрі Дон Стивен Сенанаяке, "тәуелсіздікке қол жеткізу" мақсаты қайта қарастырылғандықтан, CNC-ден шығып кетті. 1944 жылдың қараша айында Панадура округінен сайланған Мемлекеттік кеңес мүшесі сэр Сусанта де Фонсека, Мемлекеттік кеңесте еркін Ланка үшін доминиондық конституция құруды талап ететін ұсыныс енгізді. Содан кейін, "Еркін Ланка заң жобасы" 1945 жылдың 19 қаңтарында Мемлекеттік кеңеске ұсынылды. 1945 жылдың 27-28 қаңтарында Сейлон Ұлттық Конгресінің жылдық отырысында оның президенті Джордж Э. де Силва: "Бүгін біз тәуелсіздікке жетуге міндеттендік. Одан артық ештеңе қабылданбайды" деді. Конгресс шешім қабылдады: "Мемлекеттік кеңестің 'еркін Ланка үшін доминиондық конституция құру' туралы шешімі, толық ұлттық тәуелсіздік құқығына жетпейтіндіктен, осы Конгресс Мемлекеттік кеңес мүшелеріне 'еркін Ланка үшін жаңа конституция' жобасын қолдауды тапсырады, бұл біздің тәуелсіздік күресіміздегі қадам".

Заң жобасы ақпан айында екінші оқылымда талқыланып, дауысқа салынбастан қабылданды. Заң жобасы 22 наурызда түзетулермен үшінші оқылымға ұсынылды. Британдық тағайындалған мүше Г.А. Вилл «Заң жобасы алты айдан кейін үшінші рет оқылсын» деген ұсыныс жасады, бірақ ол 40-қа қарсы 7 дауыспен жеңіліске ұшырады.

Соғыстан кейінгі тәртіпсіздіктер

Германияға қарсы соғыс аяқталғаннан кейін тұтқындарды босату үшін қоғамдық қысым күшейді. 1945 жылғы 30 мамырда А. П. Джаясурия Мемлекеттік кеңесте тәуелсіздік күрескерлерін шартсыз босату туралы ұсыныс енгізді. Ол қабылданды, тек екі британдық тағайындалған мүше қарсы дауыс берді. Бірақ тұтқындар екі күндік аштықтан кейін 24 маусымда ғана босатылды. Босатылған тұтқындар елде батырлар ретінде қарсы алынып, салтанатты түрде күтіліп алынды. Сол жақ күштер соғысқа дейінгіден гөрі күштірек болды, олар зор беделге ие болды. Соғыс жылдарындағы репрессиялар тәртіпсіздікті бақылауда ұстады, бірақ соғыс шектеулері жеңілдетілгеннен кейін халықтың наразылығы күшейді. Қыркүйектен бастап Коломбода, трамвайларда және портта ереуілдер өтті. Қарашада ЛССП басқарған Цейлонның біріккен автомобиль жұмысшылары одағы аралдық автобус ереуілін ұйымдастырды, ол Н. М. Перера, Филипп Гуннавардена және басқа да көшбасшылардың қамауға алынуына қарамастан сәтті аяқталды. Цейлонның барлық шаруалар конгресі үкіметтің күрішті 8 рупиядан бір бушельге мәжбүрлеп сатып алуына қарсы күресті. Кейбір аймақтарда шаруалар күрішін үкіметке беруден бас тартты, жүздеген адам сотқа тартылды. 1946 жылы Конгресс Мемлекеттік кеңеске шеру ұйымдастырды, нәтижесінде министрлер мәжбүрлеп сатып алу жүйесінен бас тартуға мәжбүр болды. 1946 жылғы қазан айында үкімет қызметкерлерінің, соның ішінде теміржолшылардың ереуілі портына, газ компаниясына таралып, жалпы ереуілге айналды. Билік алғашқыда келіссөздерге келіспеді, бірақ ақырында міндетін атқарушы губернатор Мемлекеттік қызметкерлердің кәсіподақ федерациясының өкілдерімен кездесуге келісті. Өкілдіктің кеңесшісі Н. М. Перера полициямен қамауға алынды, бірақ жұмысшылар оның қатысуынсыз келісімге келуден бас тартты. Ақырында Перера босатылып, келісімге қол жеткізілді. Дегенмен, міндетін атқарушы губернатор берген уәделердің бір бөлігі орындалмады, нәтижесінде 1947 жылғы мамыр-маусым айларында екінші жалпы ереуіл басталды. Полицияға осы көтерілісті басуға көмектесу үшін Цейлон қорғаныс күштері демалыстан қайтарылды. Коломбодағы Хайд-парктегі ереуіл митингісінен кейін, Колонаваға бара жатқан жолда, Дематагодада үкіметтік кеңсе қызметкерлерінің кәсіподағының төрағасы В. Кандасами полиция тарапынан атылып өлтірілді, себебі полиция жиналған халыққа бірнеше рет оқ атқан. Басу шаралары ереуілді тоқтатуға мүмкіндік берді. Алайда, британдық билік үшін елдегі олардың позициясының тұрақсыздығы айқын болды. Бомбей бүлігі және Үндістан қарулы күштеріндегі басқа да тәртіпсіздік белгілері британдықтарды сол елден шегінуге итермеледі.

With the conclusion of the war against Germany, public pressure for the release of the detenus increased. On 30 May 1945 A. P. Jayasuriya moved a resolution in the State Council that the detained independence agitators be released unconditionally. This was passed, opposed only by two British nominated members. However, the detainees were only released on 24 June, after a two day hunger strike. The released prisoners were hailed as heroes and given receptions throughout the country. The Left had emerged stronger than before the war, having earned tremendous prestige. The oppression during the war years had kept unrest under control but, with the relaxation of wartime restrictions, there was an eruption of popular anger. From September onwards, there was a wave of strikes in Colombo, on the tramways and in the harbour. In November the LSSP led All Ceylon United Motor Workers' Union launched an island wide bus strike, which was successful in spite of the arrest of N. M. Perera, Philip Gunawardena and other leaders. The All Ceylon Peasant Congress took action on the compulsory collection of rice by the government at 8 rupees per bushel. In some areas the farmers refused to give their rice to the Government and hundreds were charged in the courts. In 1946 the Congress organised a march on the State Council, which compelled the Ministers to drop the system of compulsory collection. In October 1946 a strike of Government workers, including those in the railway, extended to the harbour, the gas company, and became a general strike. The authorities at first refused to negotiate, but finally the Acting Governor agreed to meet a deputation of the Government Workers' Trade Union Federation. The adviser to the deputation, N. M. Perera was arrested by the police, but the workers refused to come to a settlement in his absence. In the end Perera was released and a settlement was reached. However, some of the promises made by the Acting Governor were not honoured, and a second general strike broke out in May–June 1947. The Ceylon Defence Force was recalled from leave in order to aid the police in crushing this upsurge. V. Kandasamy of the Government Clerical Service Union was shot dead at Dematagoda, on the way to Kolonnawa after a strike meeting at Hyde Park, Colombo, when the police repeatedly fired on the crowd. The suppression was successful in breaking the strike. However, it was set in stone for the British authorities that their position in the country was untenable. The Bombay Mutiny and other signs of unrest in the armed forces of India had already caused the British to start their retreat from that country.

1947 жылғы жалпы сайлау

Д. С. Сенанаяке 1946 жылы жаңа конституцияға келісім келген кезде Біріккен Ұлттық партияны (БҰП) құрды. 1947 жылғы сайлауда БҰП парламенттегі орындардың аз бөлігін жеңіп алды, бірақ С. В. Р. Д. Бандаранайке басқаратын Сингала Маха Сабхасы және Г. Г. Понамбалам басқаратын Тамил Конгресімен коалиция құрып, үкімет жасады. Британдықтар осы үкіметке билікті беруге дайындалды.