Кіріспе

Буддизм – Будда негізін салған дін. Ол қазіргі Ауғанстанға Маурья империясының үшінші императоры Ашоканың жорықтары арқылы келді. Елдегі буддизмнің ең ерте ықпалды орындарының бірі – грек және арамей тілдерінде жазылған екі тілді тау беткейіндегі жазу. Осы кезеңде Ауғанстанда көптеген белгілі буддалық монахтар болды: Грек-Бактрия патшасы Менандр I буддизмнің белгілі қолдаушысы болды және пали тіліндегі буддалық мәтін «Милинда Панха»-да мәңгілікке қалдырылды; біздің заманымызға дейінгі II ғасырдағы индо-грек монах Махадхармараксита, «Аласандра қаласынан, Йона халқынан» (қазіргі Кабулдың солтүстігінде орналасқан Ұлы Александрдың колониясы) 30 000 буддалық монахты Анурадхапурадағы Махатюпаны бағыштау үшін Шри-Ланкаға алып кеткені айтылады (Махавамса, XXIX тарау); II ғасырдың Кушан монахы Локаксэма Хан әулеті тұсында Қытайдың Лоян қаласына сапар шекті және Махаяна буддалық жазбаларды алғаш рет қытай тіліне аударды. Ауғанстанның солтүстігіндегі ежелгі Балх қаласының жанында орналасқан Нава Вихара монастырьлары ғасырлар бойы Орталық Азиядағы буддизм орталығы болып қызмет етті. Дінді 7 ғасырда Исламның пайда болуынан кейін араб мұсылмандары Ауғанстанды басып алғаннан кейін құлдырау бастады. Бұл дін 10-12 ғасырлардағы мұсылман Ғазнави дәуірінде аймақта одан әрі әлсіреп кетті. Буддизм Ауғанстанда 13 ғасырда монғол шапқыншылығы кезінде жойылды. 64 ж.б. – 24 ж.з.

Осы оқиғалар кезінде аймақтың көп бөлігі Бактрия және Согдиана патшалықтарына қарасты, оның ішінде скифтер Ислам келгенге дейін буддизмді ұстанды. Маурья империясынан кейін Буддизм Кушан империясы кезінде де гүлденді, онда Юэчжи тайпасы Бактрияны басып алып, қазіргі Ауғанстан аймағына енді. Қазіргі Ауғанстанда будда мәдениетіне қатысты көптеген ескерткіштер бар. Тарихи мәліметтерді Исламға дейінгі Ауғанстандағы индуизм және буддизм мұрасы және Ауғанстандағы индуизм тақырыптары бойынша зерттеуге болады. Сасанидтер парсы әулеті мұсылмандардың қолына түскеннен кейін (651 ж.з.), Балхтағы Нава Вихара монастыры мұсылман билігіне көшті (663 ж.з.), бірақ монастырь кем дегенде тағы бір ғасыр бойы жұмыс істеді. 715 ж.з., Балхтағы көтеріліс Аббасид халифаты тарапынан басып жанылғаннан кейін көптеген парсы буддалық монахтар Жібек жолы арқылы шығысқа, Хотан буддалық патшалығына, солтүстік иран тілінде сөйлейтін және одан әрі Қытайға қашып кетті. Нава Вихараның мұрагерлік әкімшілері, парсы Бармакидтер, монастырь басылып алынғаннан кейін буддизмнен Исламға көшті және Бағдаттағы Аббасид халифаларының ықпалды уәзірлері болды. Отбасының соңғы уәзірі Жәфар ибн Яхья «Мың бір түндік» әңгімелерінің көптеген сюжеттерінде басты рөлде ойнайды. Халық аңыздары мен мәдениетте Жәфар мистика, сиқыр және Исламнан тыс дәстүрлер туралы біліммен байланысты. Буддизм діні Омейдтердің Ауғанстанды басып алуынан және Аббасид халифатының билігінен аман қалды. Ауғанстандағы буддизм 13 ғасырда монғол әскерлерінің шапқыншылығы кезінде толығымен жойылды.

Бамиян монастырының кітапханасы

Бамиян аймағында ерте буддалық мектептердің бірі – Махасангхика Локоттараваданың көрнекті болғаны мәлім. Қытай буддасы Сюаньцзян VII ғасырда Ауғанстанның Бамиян қаласындағы Локоттаравада монастырына сапар шеккен. Археологтар бұл монастырь орнын кейіннен қайта ашты. Монастырь кітапханасындағы мәтіндердің, оның ішінде Махаяна сутраларының қайың қабығынан және пальма жапырақтарынан жасалған қолжазбалары табылған, қазір олар Шёйен жинағында сақталуда. Кейбір қолжазбалар Гандхари тілінде және Хароштхи әрпімен, ал басқалары санскрит тілінде және Гупта әрпінің түрлерімен жазылған. Осы монастырь кітапханасынан сақталған қолжазбалар мен фрагменттерге келесі бастау көздері кіреді: Логарда екі буддалық ғибадатханасы (ступалар), Будда мүсіндері, фрескалар, күміс және алтын монеталар, сондай-ақ құнды әшекей бұйымдары бар.