Кіріспе

Парвомай () – Оңтүстік Болгариядағы қала, сол аттас муниципалитеттің (Парвомай муниципалитеті) құрамына кіреді. Ол Пловдив облысында Садово және Чирпан қалаларына жақын орналасқан. Бұл сөздің тікелей мағынасы – «бірінші мамыр», яғни Мамыр мерекесі, ағылшын тілінде. Кейде Парвомай немесе Пурвомай деп транслитерацияланады. Болгариядағы көптеген елді мекендер сияқты, бұл қаланың да басқа аттары бар, мысалы, 1947 жылға дейінгі ескі аты – Борисовград (Болгарияның соңғы патшасы Борисқа оның 30 қаңтардағы 1894 жылғы туған күні құрметіне берілген), сондай-ақ Борисоград, Борисовград немесе Борисовград. 1894 жылға дейін ол түрік тілінде Хаджи Елес (болгар тілінде Хаджи Елес), Хаджи Еле, Хаджи Элес, Хаджи Элес, Хаджи Элес ("Hacı İlyas" түрік тілінде) деп белгілі болған.

Қала

Муниципалдық орталық Парвомай қаласы теңіз деңгейінен 134 метр биіктікте орналасқан, географиялық координаттары 25°13`30`` шығыс бойлық және 42°06`00`` солтүстік ендік. Қала Софиядан шығысқа қарай 180 км, Пловдив қаласынан шығысқа қарай 39 км, Стара-Загорадан оңтүстік-батысқа қарай 50 км, Хасково қаласынан батысқа қарай 34 км және Стамбулдан солтүстік-батысқа қарай 360 км жерде орналасқан. Қаланың солтүстік шеті Марица өзенінен оңтүстікке қарай 700 метр қашықтықта жатыр. Парвомай муниципалитетінің топографиясы негізінен жазық дала, Воден және Буково ауылдарының алқаптарынан басқа, Искра, Брягово, Драгойново және Езерово ауылдары маңындағы төбелі жерлер Драгойна тауының етегінен басталады. Бұл қырқаның аты, аймақты мекендеген славян тайпасының князі Драгой және оның қызы Драгуйна туралы аңызбен байланысты. Ол таудың шыңына ақ тастан сарай салған, бірақ византиялықтар оны басып алып, қиратқан. Бұл тау жотасы өз кезегінде Родопи тауларының етегі, оңтүстік-батысқа қарай Новаковский Балқан тауына жалғасады. 1926 жылы қала халқы 4425 адамды құраса, 1946 жылы 5050 адамға жеткен. 1985 жылы халық саны 17 136 адамға дейін өсті, ал 1992 жылы 16 826 адамға төмендеді. 2009 жылы қала халқы 16 630 адамды құрады, 2010 жылдың соңына қарай 13 733 адамға дейін азайды. Бұл елді мекен Болгарияның ең ірі 57-ші қалаларының бірі болып саналады.

Қалалық әкімдік

Парвомай муниципалитеті әкімшілік орталығы Парвомай қаласында орналасқан. Ол үш аймақтан тұрады: ірі қалалық аймақ және екі шағын қала – оңтүстікте Дебар және солтүстік-шығыста Лийбеново. Муниципалитет Пловдив-Пазарджик жазығының ең шығыс бөлігінде, Жоғарғы Фракия жазықтығының бір бөлігінде орналасқан, жалпы ауданы 470,057 гектарды құрайды. Муниципалитет құрамында 32 131 адам тұратын 17 елді мекен бар. Пловдив облысындағы Парвомай муниципалитетіне қарасты ауылдар: Брягово (2006 жылдың 2 мамырындағы мәлімет бойынша 789 тұрғын), Буково, Бяла Река, Далбок Извор, Добри До, Драгойново, Езерово, Градина, Искра, Караджалово, Виница, Воден. Искра аймақтағы ең ірі елді мекен болып табылады, 2006 жылдың 2 мамырындағы мәлімет бойынша 1829 тұрғыны бар, ол Парвомайдың оңтүстігіндегі Драгойна тауларының етегінде орналасқан.

Тарих

Езерово ауылының (Парвомай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай) жағасындағы әктас жыныстарынан теңіз қабықшаларының қазбалары табылған. Осы аумақта Асеновград палеонтологиялық мұражайында сақталатын ежелгі дейнотерийдің толық қаңқасы да табылды. Б.з.б. 5 ғасырдан б.з.б. 3 ғасырға дейін бұл аймақ фракиялық Одрисия патшалығының құрамына кірген. Парвомай қаласының шетіндегі Дебар және Лийбеново аудандарында археологтар фракиялық дөңгелектерді (қорғандарды) тапты. Біздің заманымыздың 1 ғасырында Тракияның бұл бөлігі Рим империясына қосылды, кейін Шығыс Рим империясының бір бөлігі болып қалды. Парвомай маңынан 1-4 ғасырларға жататын римдік бейіттер де табылды. Болгария тарихында бұл аймақ фракиялықтар, гректер, римдіктер, византиялықтар, славяндар, болгарлар және османдықтардың билігінде болды. 2004, 2005 және 2006 жылдарғы археологиялық қазбалар Драгоновоның оңтүстігіндегі Голиама Драгойна шыңына қарай орналасқан Одрисия патшалығы тайпаларының культ орталығына қатысты мәліметтер берді. Голиама Драгойна шыңы – аймақтағы ең биік нүкте, оның биіктігі 813,60 метр. Бұл аймақта фракиялық дөңгелектердің (қорғандардың) көптеп шоғырланғаны анықталды. Езеровода, Драгойна археологиялық орнының жанында алтын жүзік табылды. Жүзікте грек әріптерімен жазылған фракия тіліндегі жазу бар, ол жүзіктің марқұмға арналғанын көрсетеді. Сонымен қатар көптеген ойыншық текшелер де табылған. Елді мекен Искраға жақын Драгойново ауылының жанында орналасқан. Бұл діни кешен – фракиялықтардың биік тау шыңдарында салған көптеген қасиетті орындардың бірі. Осындай киелі орындар ежелгі қола дәуірі мен Рим империясының соңы аралығында діни орталықтар ретінде пайда болып, дамыған. Драгойна шыңындағы киелі кешен алғаш рет 20 ғасырдың бірінші жартысында зерттелді және тіркелді, бірақ 2004 жылға дейін археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеді. Археологиялық мәліметтерге сүйенсек, екі кезең анықталды: б.з.б. 13 ғасыр – б.з.б. 5 ғасыр: соңғы қола дәуірі және ерте темір дәуірі, сондай-ақ Эгей және Анатолиядағы қараңғы дәуір. Осы кезеңде төбеде өсімдік жамылғысы мен топырақ болмаған. Осы кезеңге жататын археологиялық табылған заттар – түрлі оттық ритуалдары үшін құрбандық алабы ретінде пайдаланылған от ошақтары. б.з.б. 4 ғасыр – б.з.б. 3 ғасыр: соңғы темір дәуірі немесе классика және эллинизм дәуірі. Осы кезеңде Шығыс Жерорта теңізі аймағында Македония билеушілері Филипп II және Александр Македонскийдің әскери жорықтарының нәтижесінде мәдени бірігу орын алды. Бұл киелі орынның ең белсенді пайдаланылған кезеңі болды. Искра ауылының жанында археологиялық қазбалар барысында төрт шіркеу табылды. Парвомай қаласы туралы ең ерте жазбаша мәлімет 1576 жылғы Болгариядағы Осман салықтарының тізімінде кездеседі. 1671 жылы түрік саяхатшысы Эвлиа Челеби оңтүстікте орналасқан Искра ауылын атап өтеді. Парвомай бір кезде 1878 жылғы Берлин шартынан кейін Осман империясының құрамындағы автономиялық Шығыс Румелияның бөлігі болды. 1885 жылғы 6 қыркүйектегі төңкерістен кейін провинция Болгария княздығына қосылды. 1928 жылғы 14 сәуірде Болгарияның орталық бөлігінде болған шамамен 7 балдық екі жер сілкінісі 74 000 ғимаратты қиратты және Пловдив, Чирпан (солтүстікке қарай) және Парвомай қалаларында 114 адам қаза болды. Сол кездегі газеттер Парвомайда 1000 ғимараттың құлағанын хабарлады.

Азаматтық және білім беру ғимараттары

Парвомайдың пошта кеңсесі 1881 жылы ашылды, алғашқы ауруханасы 1882 жылы бір дәрігер және 10 төсекпен, ал алғашқы дәрігерлік клиникасы 1886 жылы ашылды. Парвомай ауруханасы қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, ал орталықтан солтүстікке қарай үлкен медициналық орталық та бар. Қала орталығында Кирилл және Мефодий қоғамдық орталығы орналасқан. 1928 жылғы сот ғимаратын қоса алғанда көптеген ғимараттарды қиратқан жер сілкінісінен кейін жаңа ғимарат салу үшін қор құрылды. Парвомай орталығында 1932 жылы салынған шағын ғимарат Парвомай муниципалитетінің құзыретінде. Парвомайда екі жоғары мектеп бар: орталықтан солтүстік-шығысқа қарай Василь Левский атындағы кәсіптік ауыл шаруашылығы және экономика мектебі, ал қала орталығынан батысқа қарай профессор доктор Асен Златаров атындағы жоғары мектеп. Сонымен қатар, қала орталығынан оңтүстікке қарай үш бастауыш мектеп – Кирилл және Мефодий, Георгий Караславов және Христо Ботев, сондай-ақ Осми Март және Марица есімді екі балабақша бар. Парвомай қаласындағы барлық мектептер 2010 жылы муниципалитет тарапынан толықтай жөндеуден өтті. Парвомай ауданында тағы сегіз бастауыш мектеп және бес балабақша бар. 1994 жылы Болгария елді газдандыруды бастады. Парвомай қаласында табиғи газдың алғашқы кубометрі сатылды. Пловдив Асеновград тас жолының шығысына қарай (Пловдивтен 12 км оңтүстік-шығысқа қарай) орналасқан Пловдив халықаралық әуежайына шектеулі чартерлік рейстер бар. 2010 жылы Лондонға және Мәскеуге жоспарлы рейстер басталды, ал 2011 жылы бағыттар Франкфуртқа дейін кеңейтілді. Е 80 халықаралық Еуропалық тас жолы қаланың оңтүстік жиегінен өтеді, ал Тракия тас жолының (A1) бір тармағы Бургасқа қарай өте жақын орналасқан. Беловотан Димитровградқа дейінгі темір жол желісі Парвомай арқылы 1873 жылы ресми түрде ашылды және қазір Болгария мемлекеттік темір жолдары басқарады, Софиядан Стамбулға дейінгі желінің бір бөлігі ретінде. Пловдив-Свиленград желісін жаңарту – Еуропалық Одақтың ISPA бағдарламасымен 340 миллион еуроға қаржыландырылған ең ірі жергілікті жоба.

Ауыл шаруашылығы және қоршаған орта

Марица өзені муниципалитет арқылы шығысқа қарай ағып өтеді, Мечка, Бяла және Каялика өзендері солтүстікке қарай Марицаға құяды, Драгоиново, Бяла Река және Леновода жылу минералды бұлақтары бар. Мечка өзені Леново, Поройна арқылы өтеді және Парвомай қаласының оңтүстік-шығыс жиегімен өтеді. Мечковец төбелерінен басталып, Каялия өзені Искра, Брягово, Драгоиново, Езерово және Бодрово ауылдары арқылы солтүстікке қарай ағып, Парвомай қаласынан 8 км шығысқа қарай Марицаға қосылады. Бяла өзені Бяла Река ауылы мен Караджалово арқылы өтеді. Парвомай муниципалитетінің аймағындағы негізгі егістер – астық дақылдары, оның ішінде 75 000 гектар бидай, 7 500 гектар арпа және 13 200 гектар күнбағыс егіледі. Парвомай аймағындағы ауыл шаруашылығы, әсіресе көкөніс өсіру өте маңызды. Бұл аймақ елдегі томат, бұрыш, қияр және баклажанның ірі өндірушілерінің бірі. 60 мыңнан астам жылыжай бар, және егістік жерлердің 60 пайыздан астамы суарылады. Искра ауылының оңтүстігінде коммерциялық мақсатта өсірілетін жүзімнің көптеген бақтары бар, сондай-ақ аймақтағы Шығыс (көбінесе түрік темекісі деп аталады) және Ірі жапырақты темекі де өндіріледі. Топырақ құрамында негізінен қара топырақ басым. Оңтүстіктегі жоталарда емен мен қыратты ормандардың кең алқаптары бар. Марица өзенінің жазықтарында қызыл топырақты шалғындықтар көптеп кездеседі.

Климат және ауа райы

Parvomay муниципалитетінің аумағы өтетін Жерорта теңізі климаты аймағына жатады. Қаңтар айының орташа температурасы 1°С, ал шілдеде шамамен 25°С. Жазы құрғақ және ыстық, ал қысы салыстырмалы түрде жұмсақ. Жақын орналасқан Родоп тауларындағы Пампорово қысқы курортынан айырмашылығы, ауданның солтүстігінде қар жаууы жұқа және ұзаққа соқпайды, оңтүстікте сәл көп жауады, алайда 2009 жылғы қысқы қар ерекше қарлы болды (50–60 см). Жылдық жауын-шашын мөлшері 532 л/м² шамасында, еліміздің орташа көрсеткішінде кем. Жауын-шашын желтоқсан және мамыр айларында ең көп, ал тамыз және ақпан-наурыз айларында ең аз болады. Салыстырмалы ылғалдылық өте төмен – 60%-ға дейін. Ең күшті жел солтүстік-батыстан соғады, әсіресе мамыр және маусым айларында апталар бойы соғып, орташа жылдамдығы шамамен 3 м/с құрайды. Жазда қысқа мерзімді нөсерлер мен градус жаууы жиі кездеседі, ал Марица өзені бойындағы ауданның солтүстігінде қою тұман пайда болуы мүмкін, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі.

Антарктиканың атауын алған

Парвомай шығалағы Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Гринвич аралында орналасқан және Парвомай құрметіне аталған.