Кіріспе

Сатрикум (қазіргі Ле-Ферриер) – Лациум ветустың ежелгі қаласы, Астура өзенінің оң жағасында, Римнің оңтүстік-шығысында, Альбан төбелерінің оңтүстігіндегі жазық аймақта, Понтин батпақтарының солтүстік-батыс шекарасында жатқан. Римнен Апий жолына параллель жүретін жол арқылы тікелей қатынауға болатын.

Тарих

Ливийдің айтуынша, Сатрикум Альбан колониясы болды және б.з.д. 499 жылы Латын лигасының мүшесі еді. Б.з.д. 488 жылы вольскилер оны басып алды. Б.з.д. 386 жылы Антиум қаласының вольскилері, герниктер және латындықтар Римге қарсы көтеріліп, Сатрикумға жақын жиналды. Жаңбырдың кесірінен тоқтатылған римдіктермен болған шайқастан кейін латындықтар мен герниктер үйлеріне қайтып кетті. Вольскилер Сатрикумға шегінді, ол шабуылда алынды. Б.з.д. 385 жылы римдіктер Сатрикумда 2000 отарлаушыдан тұратын колония құрды. Б.з.д. 382 жылы Пранесте қаласынан вольскилер мен латындықтардың біріккен күштері римдік отарлаушылардың қарсылығына қарамастан Сатрикумды басып алды. Б.з.д. 381 жылы римдіктер төрт легион жинап, Сатрикумға жорық жасады. Римдіктер жеңіске жеткен қатал шайқас болды. Б.з.д. 377 жылы латындықтар мен вольскилердің біріккен күштері Сатрикумға жақын орналасты. Олар римдіктер тарапынан талқандалып, Антиумға қашты. Антиаттар мен латындықтар арасында дау туды. Біріншілері басылуға дайын болса, екіншілері басылып, кетіп қалды. Антиаттар өз қалалары мен жерлерін тапсырды. Латындықтар кек алу үшін Сатрикумды өртеп жіберді, тек Матер Матута ғибадатханасын ғана сақтап қалды. Б.з.д. 348 жылы вольскилер қаланы қайта құрды. Б.з.д. 346 жылы Антиум латын қалаларына елшілер жіберіп, соғыс қозғауға тырысты. Римдіктер Сатрикумға шабуыл жасады. Олар Антиаттар мен басқа вольскилердің алдын ала жиналған әскерін жеңді. Олар Сатрикумға қашты. Римдіктер қаланы қоршап алды, 4000 жау берілді. Қала қиратылып, өртеліп кетті. Матер Матута ғибадатханасы екінші рет аман қалды. Осыдан кейін бұл қала туралы тек Матер Матута ғибадатханасымен байланыста ғана естіледі.

Зерттеудің анықталуы мен тарихы

Антонио Нибби ежелгі Сатрикумды Borgo Montello-дағы төменгі төбемен жаңылыстырды, кейін Tenuta di Conca деп аталған, қазіргі Le Ferriere-дің шығыс-оңтүстік-шығысында 1,5 км жердегі туфли скалаларымен қоршалған, онда әлі де тікбұрышты блоктардан жасалған қабырғалардың сирек қалдықтары сақталған. 1896 жылы Ле-Ферриердің үстіндегі төбеде Матер Матутаға арналған архаикалық және ерте классикалық қасиетті орынның қалдықтары табылды, бұл қазба жұмыстары Бордо университетінің профессоры, École française de Rome мүшесі H. Graillot-тың басшылығымен басталды. Екі аптадан кейін Италия үкіметінің бұйрығымен жұмыс тоқтатылып, содан кейін Феличе Барнабей, Раниеро Менгарелли және А. Коццаның қадағалауымен қайта жалғасты. Табылған заттар Римдегі Вилла Джулия мұражайына жеткізілді. 1950 жылдардағы кейбір алдын ала зерттеулерден кейін, 1977 жылы Сатрикумның орны қайтадан ашылды, бұл итальяндық билік өкілдерінің Рим провинциясындағы ежелгі ескерткіштерді кең ауқымды қала құрылысы мен ауыл шаруашылығы реформасының салдарынан туындаған қауіптен құтқаруға бағытталған бірлескен күш-жігерінің нәтижесі болды. Бұл туралы алғаш рет Римде өткен Civiltà del Lazio primitivo көрмесінде (1976) хабарланды. Соның нәтижесінде, Comitato per l'Archeologia laziale Римдегі Голландия Корольдік институтын құтқару жобасына қатысуға және ескерткіштің сақталу жағдайын анықтауға шақырды. 1977 жылдан бері, жыл сайынғы қазба және зерттеу науқандары арқылы осы жерде жан-жақты зерттеу бағдарламасы жүргізілуде. Бұл, ең алдымен, Римдегі Голландия Корольдік институтының (C. M. Stibbe) жұмысын қамтыды, кейіннен Гронинген (профессор М. Клейбринк) және Ниммеген (профессор Ж. де Ваэле) университеттері қосылды. 1990 жылдан бері жобаны Амстердам университеті ғана профессор Марике Гнаде басқарып келеді.

Нәтижелер

Матер Матута есімін бейнелейтін бірнеше жазулар қазіргі Ле-Ферриердің оңтүстігіндегі акрополистегі және оның айналасындағы қаланың ежелгі Сатрикуммен сәйкестендіруін даусыз етті. Алайда, С. М. Стиббе ұсынған Сатрикум мен Суэса Пометияның аңыз қаласын теңеу туралы пікірталас әлі де бар. Акрополистің үстіндегі қасиетті орын 1978–1981 жылдары қайта қазылды. 1981 жылы жарияланған профессор Ж. де Ваэльдің метрологиялық талдауы, біздің заманымыздан бұрын VII ғасырдың соңынан V ғасырдың басына дейінгі үш құрылыс кезеңінің бірінен соң бірі салынғанын нақты көрсетті. Жер астындағы зерттеулер олардан бұрын, мүмкін діни мақсатта қолданылған, ерекше үлкен, оқшауланған шатыр болғандығын анықтады. Әртүрлі пішінді көптеген басқа шатырлардың болуы Латиан II–IV кезеңінде (б.з.д. 1000–580 жж.) акропольдің қарқынды пайдаланылғанын көрсетеді. Бірінен соң бірі салынған үш ғибадатхана материал, технология және көркемдік стиль жағынан этрус-иониялық, кампаниялық және орталық Италиялық дәстүрлермен ерекшеленеді, бұл Сатрикумның аймақтық бәсекелестікке түсетін немесе бірінен соң бірі келетін мәдениеттердің тоғысқан жері екенін көрсетеді. 1977 жылы соңғы ғибадатхананың іргесінде табылған және Публий Валерий (мүмкін Публий Валерий Попликоламен сәйкес келетін) есімі жазылған Лапис Сатриканус, Сатрикум мен Республикалық Рим арасындағы саяси байланысты растауы мүмкін. Архаикалық кезеңде Сатрикумда акропольдің үстінде және аяғында орналасқан көптеген аулалы ғимараттар табылды. Солтүстік-шығысқа қарай, "Sacra Via" сияқты ірі жолдар желісі және тығыз қалалық құрылыс б.з.д. VI–IV ғасырларға дейінгі әртүрлі кезеңдерді көрсетеді. Жақында (1981 ж.) жасалған таңғаларлық жаңа табыстардың ішінде қаланың оңтүстік-батыс бұрышындағы қоршаудың ішінде орналасқан б.з.д. V–IV ғасырларға жатқан үлкен некрополь бар. Мұнда жерленген халықтың материалдық мәдениеті, соның ішінде қорғасыннан жасалған кішкентай балтадағы *iukus|ko|efiei* жазуы, Апеннин түбегінің ішкі аймақтарында жақсы белгілі вольск дәстүрлерімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Шындығында, бұл жаңалық 488 ж.б.з.д. вольсктердің Сатрикумды басып алғаны туралы тарихи дәстүрлерді растайды. Осындай қабірлер акропольдің ең жоғарғы бөлігінде де, сонымен қатар қаланың солтүстік-батыс аймағындағы жолдардың қалдықтарымен араласып табылды. Қазіргі кезде жүргізіліп жатқан далалық жұмыстармен қатар, Вилла Джулия мұражайының қоймалары мен мұрағаттары жоғары деңгейдегі зерттеулер үшін біртіндеп қолжетімді болып келеді. Осылайша, Грайоның алғашқы қазба науқанына, Италия үкіметінің араласуына және Вилла Джулиядағы Сатрикум заттарына кейіннен немқұрайлы қарауына әкелген жағдайлардың толық мәліметтері белгілі болды. Сонымен қатар, көптеген заттар санаттары қазір дұрыс зерттелді және жарияланды (Архаикалық құрбандық жиынтығынан табылған заттар, қаланың солтүстік-шығысына орналасқан ориентализациялық және архаикалық некропольдерден табылған заттар және қасиетті орынның сәулеттік терракоталары).

Мұражай

Ежелгі акрополистің етегінде орналасқан Ле Ферриердегі бұрынғы темір қорыту зауыты мен сабан тақтасы фабрикасы соңғы жылдары провинциялық "Parco Satricum" жобасының аясында "Сатрикум: Scavi e reperti archeologici" көрмесін орналастыру үшін қайта жаңартылды, ол 2014 жылдың маусым айында ашылды. Бұл үздіксіз жалғасып келе жатқан көрмеде Сатрикумның пайда болуынан бастап ынтымаққа дейінгі тарихын көрсететін 700-ге жуық артефакт қойылған. Ұйымдастырушылардың ниеті – уақытша көрме алаңын ресми мұражайға айналдыру.

Қазба жұмыстары туралы жаңартулар

1978 жылдан бері Archeologia Laziale, Bulletin Vereniging Antieke Beschaving, Mededelingen van het Nederlands Instituut te Rome және Lazio & Sabina ғылыми журналдарында алдын ала есептер жиі пайда болып келеді.

Лациум бойынша Нидерланд зерттеу орталығының танымал кітаптары

Б. Хелдринг, Сатрикум. Лациум / Сатрикум. Лациодағы бір қала / Сатрикум. Лациумдағы қала, Голландское Рейдинг 1985 (толықтырылған 1989) / Latina 1987, Meppel 1989
C. Стиббе, Сатрикум және Вольсктер / Satricum ed i Volsci, Голландское Рейдинг 1985 / Meppel 1991
H. Верснел, Сатрикум және Рим. Сатрикум жазуы және ерте рим тарихы / Satricum e Roma. L'iscrizione di Satricum e la storia romana arcaica, Голландское Рейдинг 1985 / Meppel 1990
Д. Ваарсенбург, Сатрикум, қазба жұмыстарының тарихы / Satricum. Cronaca di uno scavo. Ricerche archeologiche alla fine dell'Ottocento, Tonden 1996 / Rome 1998
P. S. Lulof, R. R. Knoop, Сатрикум. Ғибадатханалар мен шатырлар, Meppel 1998