Кіріспе

19 ғасырдағы ағылшын саяси радикалдары. Философиялық радикалдар – Жереми Бентам (1748–1832) және Джеймс Милл (1773–1836) ықпалымен қалыптасқан, 19 ғасырдағы ағылшын саяси радикалдарының философиялық көзқарастағы тобы. Бұл топқа Фрэнсис Плейс (1771–1854), Джордж Гроут (1794–1871), Джозеф Паркс (1796–1865), Джон Артур Роубок (1802–1879), Чарльз Буллер (1806–1848), Джон Стюарт Милл (1806–1873), Эдвард Джон Трелоуни (1792–1881) және Уильям Молсворт (1810–1855) кірді. Олардың бірнешесі парламенттің радикалды мүшелері болды, ал топтың өкілдері қоғамдық пікірге әсер ету үшін «Вестминстерлік шолуды» пайдалануға тырысты. Олар кез келген философиялық немесе құқықтық натурализмді қабылдамады және Джереми Бентамның утилитарлық философиясын дамытты. Утилитаризм – моральдық философия ретінде, біздің іс-әрекеттерімізді бағалаудың моральдық өлшемі – бақытты арттыру екенін көрсетеді. Осылайша ол Иммануил Канттың рационалистік этикасымен және идеализмнің ұстанымдарымен қарама-қайшы келеді.

Өмірбаян

XVIII ғасырдың бірінші жартысында дүниеге келген Бентам, XIX ғасырдағы Ұлыбританияға ағартушылық идеялардың таралуына көмектесті. Барлық қоғамды жеке адамның қажеттіліктері мен тілектеріне негізделген деп қарастырған Хельвецийдің шәкірті Бентам, бастапқыда ағартылған деспотизм арқылы реформа жасауға сенді, бірақ кейіннен философиялық радикалға айналып, жалпы сайлау құқығын қолдады. Г. М. Тревелян: "Парламенттік, муниципалдық, ғылыми, діни және экономикалық реформалардың бәрі Бентамның үнемі қоятын сұрағының, яғни "Бұның қандай пайдасы бар?" рухынан туды – оның барлық уақытта қолданылатын ұраны" деп санайды.

Ең белсенді кезең

Философиялық радикалдар тобы 1820 жылдары көзге түсті. Алты актінің жеңілісінен кейін радикализм қайта жанданғанда, ол (Эли Халевидің сөзімен) "Бентам мен оның ізбасарларының құрметті, орта тапқа жататын, қарапайым және есепке құмар радикализмі" болды. Олардың саяси мақсаттарының негізгісі – аристократиялық билік, жеңілдіктер мен зәбір-золымдықты қысқарту еді. Вестминстер шолуының алғашқы санындағы мақаласында Джеймс Милл британдық Конституцияның аристократиялық табиғатын, көпшілік палатасының жүздеген округтік басшылармен құрылуын, заң мен шіркеудің қолдауымен тіршілік табатын жер иелерінің мәдениетін талдады. Оның ұлы көп жағынан оның көзқарастарынан алшақтады, бірақ (өз сөздерімен) "Англия Конституциясындағы аристократиялық топтардың, асыл және байлардың үстемдігін, одан құтылу үшін кез келген күреске тұрарлық жамандық деп санауын" тоқтатпады. Олардың кейбір ұсыныстары – жалпыға бірдей сайлау құқығы және құпия дауыс беру – бір ғасырдан кейін британдық өмірдің берілгендігіне айналды; ал монархияны және Лордтар палатасын тарату, Англия шіркеуін мемлекеттен бөлу сияқтылары әлі іске аспады. Саяси радикализмімен қатар, топ Дэвид Рикардоның ықпалымен саяси экономикаға либералды көзқарас білдірді және еркін нарықты жақтады; сонымен қатар, кодификация және орталықтандыру Бентамдық нанымның құрамдас бөліктері болды (еркін нарықпен әрқашан үйлесімді емес).

Кейінгі дамуы

19 ғасырдың екінші жартысына қарай философиялық радикалдардың бағдарламасының көп бөлігі іске асырылды, бірақ көптеген қағидалары жеткіліксіз болып көрінді – аристократиялық жеңілдіктер енді басты әлеуметтік мәселе болып танылмайтын болды. "Философиялық радикализмді сектанттық Бентамшылдықтан арылту" мақсатымен Дж. С. Милл жаңа тақырыптарды енгізді – тым жоғары орталықтандырудың қауіптері; көпшіліктің тираниясы – бұл британдық либерализмнің кең негізін қалады. Ал Жаңа либерализм философиялық радикалдардың қалыптастырушы рөліне ие болды. Дж. К. Д. Кларк "философиялық радикал" терминін кіші Милл 1837 жылы ғана енгізгенін (және осыған байланысты нақты мақсаттары үшін) атап көрсетті; сонымен қатар, осы кең ұғымға біріктірілген адамдардың саяси және теориялық тұрғыдан әртүрлілігін де айтады.