Кіріспе
Исландиялық жазушы
Hallgrímur Helgason (18 ақпан 1959 жылы туған) – исландиялық суретші, романист, аудармашы және колоннашы.
Өмірбаян
Холлгримур Хельгасон 1959 жылдың 18 ақпанында Рейкьявик қаласында дүниеге келген. Ол бастапқыда суретші болған, бірақ кейін жазушылыққа да қадам басты. Оның ең танымал кітаптары – «101 Рейкьявик» (1996), «Жолсалдырдың үйді тазалау жөніндегі нұсқаулығы» (2008) және «Мың градустық әйел» (2011). Оның екі романы фильмге түсірілсе, төрт романы сахнада қойылған. Исландия, Швеция, Дания және Францияда 30-дан астам жеке көрме өткізген, ал оның туындыларын бірнеше өнер мұражайларының қорында табуға болады. Холлгримурдың әкесі, Хельги Халлгримссон – инженер, бұрынғы Исландия жол басқармасының басшысы. Анасы – Маргрет Шрам, зейнеткерлікке шыққан балабақша тәрбиешісі. Әпкесі Нина Хельгадоттир Қызыл Крестте жұмыс істейді, інісі Гуннар Хельгасон – актер және балалар кітаптары үшін марапат алған жазушы, ал тағы бір інісі Асмундр Хельгасон жарнама және баспа саласында қызмет етеді. 1984 жылы Холлгримурдың алғашқы баласы – Халлгердур Халлгримсдоттир дүниеге келді. 1985 жылы Бостон консерваториясының студенті, флейташы Ашильдур Харальдсдоттирмен танысты. Олар Бостон, Нью-Йорк және Париж қалаларында бірге тұрды, 1988 жылы үйленді және 1992 жылы ажырасты. 2003–2009 жылдары Холлгримур қалалық кеңес мүшесі Оддни Стурлудоттирмен бірге өмір сүрді. Олардың екі баласы бар: 2003 жылы туған Кари Даниэль және 2005 жылы туған Маргрет Мария. 2009 жылдан бері Холлгримур Исландия әдебиет орталығының аға кеңесшісі Агла Магнусдоттирмен бірге тұрады. Холлгримур мен Агла Рейкьявик және Хрисей аралында кіші балаларымен және Лукка есімді итімен бірге тұрады.
1980 жылдар
Hallgrímur визуалды суретші ретінде бастады, Исландия өнер академиясында (1980–81) және Мюнхендегі Көркемсурет академиясында (1981–82) оқыды. Екеуіне де қанағаттанбай, ол өзінің туған Исландиядан шабыт алған, романтикалық, түрлі-түсті және "әдемі" пейзаждарды салуға кірісті. Бұл концептуалды және минималды өнердің қазіргі заманғы бағыттарымен күрт үзіліс жасады. Рейкьявикте өткізген бірнеше жеке көрмелерінен кейін, ол 1985–86 жылдардың қысын Бостонда өткізді, онда Ньюбери көшесіндегі Bromfield галереясында жұмыстарын көрсетті, сондай-ақ Starn егіздерімен (Doug және Mike Starn) және Stux галереясында өкілдік еткен басқа суретшілермен танысты. 1986 жылдан 1989 жылға дейін Hallgrímur Нью-Йорк қаласында тұрып, сурет салып, орташа табысқа ие болды, Hal Bromm галереясында, Stux галереясында және басқа да жерлерде көрмелер ұйымдастырды. Өзін асырау үшін ол Рейкьявик қаласындағы газетке апта сайын "Ұлы алмадағы өмір" туралы мақалалар жаза бастады. Сонымен қатар, ол Исландия мемлекеттік радиосы үшін "Радио Манхэттен" деп аталатын апталық радио бағдарламасын жасады, ол Hell's Kitchen ауданындағы үйінің маңындағы көшелер мен өмір туралы әсерлерін жазып алып, кассетаға жазып солтүстікке жіберді. Мақалаларға жақсы пікірлер айтылғанымен, радиодағы ойларына да ынталандырылған Hallgrímur сурет салудан демалып, роман жазуға тырысу қажеттігін сезінді.
Бірінші романы
1990 жылы жарық көрген Халлгримур Хельгасонның «Хелла» атты тұңғыш романы – Оңтүстік Исландиядағы Хелла деген шағын ауылда өтетін көрнекі және кинематографиялық оқиға. Бұл ауыл Гекла мен Эйяфьялайекулл жанартауларымен және үлкен жер сілкінісімен әйгітеледі. Халлгримур толығымен объективті стильге ұмтылып, поэтикалық сипаттамалардан және сөздерді артық қолданудан сақтануға тырысады. Мәтін кейіпкерлердің ой-сезіміне енбейді, барлық нәрсені сырттан баяндайды. Бұл – ішкі әлемді сыртқы ортаның белгілері арқылы оқуға жасалған әрекет. Флаубердің «Мадам Бовари» және Дюшанның «Үлкен шыны» туындыларынан шабыттанған кітап 14 жасар қыздың жол бойындағы дәмханада алғашқы жұмысын тауып, жергілікті жылқы жәрмеңкесіндегі шатырда алғаш рет жыныстық тәжірибе алатын жазғы оқиғасын баяндайды. Бұл оқиға аймақты қозғалтқан шағын жер сілкінісімен бірге болады. Романды бойжеткен қыздың әйелге айналуының метафорасы ретінде қарастыруға болады. Романға жылы қабылдау болмады, сыншылардың көпшілігі кітапты қызықты деп бағаласа, сатылымдар шамалы болды.
Париж жылдары
1990-1995 жылдары Халлгримур Парижде тұрып, сурет салып, жазған. Нью-Йоркте оның суреттерінің тақырыбы пейзаждардан адамдар бейнесіне ауысты: олар Кит Харинг стилінде, сондай-ақ 1980-жылдардың аяғындағы суреттер сияқты, суретші Пикассоның жалаңаш суретін жаңартуға тырысқандай болды. Парижде оның суреттері бастапқыда (америкалық) Джордж Кондоның үлгісінде көбірек «еуропалық» болды, бірақ Халлгримур өзінің жеке стилін тапты, ол бір мезгілде реалистік және мультфильмдік сипатқа ие болды, фонды жоқ қылып салу арқылы. Фигуралар сурет салынған кенептің ортасында бейнеленді, ал қалған бөлігі ақ қалды. Парижде Халлгримур 1990-жылдардың басында Ален Гутарк галереясында және Филипп Риццо галереясында екі жеке көрме өткізді. Осы жерде ол өзінің екінші романын – «Þetta er allt að koma» («Барлығы жақсы болады») атты туындысын жазды, ол 1994 жылы жарық көрді және Халлгримурдың жазушы ретінде танылуына себепкер болды. Осы жерде ол өзінің нағыз жазу үнін, сөздерге, идеяларға және оқиғаларға толы жеке стилін тапты. Кітап – дәстүрлі исландтық мини-биография жанрына ирониялық көзқарас, ол сол кезде өте танымал болған. Рагга Бирна – өмірін ең жағымды жарықтан еске алатын «танымал» актриса және музыкант. Оның өмірі сәтсіздіктерге толы, бірақ ол олардың барлығына «Барлығы жақсы болады!» деген өзіне-өзі сендіретін сөздермен жауап береді. Ол фортепианодан скрипкаға, скрипкадан альтқа, альттан ән салуға, ән салудан актерлікке, актерліктен киноға, кинодан нашар киноға ауысады. Оқырман осы әйелдің өмірінде ешқандай өнерге қабілеті болмағанын бірте-бірте түсінеді. Дегенмен, оның бар күші «өнерпаз болу» арманын орындауға жұмсалды. Рагга Бирнаның кейіпі және оның трагикалық өмір тарихы Халлгримурдың 1970- және 1980-жылдардағы Исландия мен АҚШ-тағы суретшілер өмірінен алған әсерлеріне негізделген, сондай-ақ 1980-жылдардағы «өнерпаз болу» идеясын әжуалайды. Шындығында, кітап Рагганың 1959 жылы туғаннан бастап 1994 жылы «жұлдыздығына» жеткенге дейін Исландиядағы өнер өмірінің барлық аспектісін қызықты түрде пародизациялайды. Соңында ол бюджеті жоқ исландтық викинг фильмінің түсірілімінде апатқа ұшырап, белден төменге паралич болады және мүгедектер коляскасында бірінші бетке шығады, барлығы күлімсіреп, көптен күткен атақ-даңқымен қуанышты. Кітап жергілікті оқиғаға айналды және 2004 жылы Балтасар Кормакурдың режиссерлігімен Исландияның Ұлттық театрында қойылды.
101 Рейкьявик
1995 жылдың күзін Холлгримур Бруклиндегі Парк Слоп ауданында өткізді, үшінші романын – «101 Рейкьявик» атты туындысын жазды. Роман 1996 жылы жарық көрді және 2000 жылы Балтасар Кормакурдың режиссерлігімен, Хилмир Снер Гуднасон мен Виктория Абрильдің қатысуымен сәтті фильмге айналды. Романның атауы Рейкьявик қаласының орталық аймағының пошталық индексінен алынған. Бұл – бірінші тұлғада баяндалатын оқиға, оның негізінде Хлинур Бьёрннің ерекше ой-қиялы жатыр. Ол 1990-жылдардың ортасындағы жұмыссыз, анасымен бірге тұратын, қала орталығынан шықпайтын бос адам. Ол күндерін интернетте немесе бейнелер тамашалап, түндерін K барында өткізеді. Бұл бар, сол кезде Blur тобының әйгілі әншісі Деймон Албарнның да үлесі болған танымал Kaffibarinn барының үлгісімен жасалған ойдан шығарылған орын. Роман Рейкьявик қаласының сәнді қала ретінде дамуымен бірге жарық көрді және Бьорк сияқты қаланың танымал азаматының даңқының арқасында кездейсоқ түрде осы құбылысты бейнеледі. Холлгримур Hlynur Björn кейіпкерін 1990 жылдың жазында ойлап тапты және оны кейде өзінің «Бораты» ретінде пайдаланды. Оған Radio Manhattan радиошоуында қонақ ретінде қатысуға мүмкіндік берді, соның арқасында ол бес жыл ішінде ерекше ойлау және сөйлеу стилін дамытты. Сюжеттің идеясы француз режиссері Джозиан Баласконың «Газон Маудит» (басты рөлде Виктория Абриль де ойнаған) фильмінен және Шекспирдің «Гамлет» пьесасынан шабыттанды. «Гамлет» сияқты, Хлинур Бьёрн де анасының жеке өміріне байланысты қиын жағдайға түседі, ол өзінің лесбиянка екенін жария етіп, оны жас қызы Лолламен таныстырады. Бұл оқиға одан әрі күрделі болады, себебі Лолланың жүкті екені белгілі болады. Кітап Исландияда бастапқыда жағымсыз пікірлерге және нашар сатуға ұшырады, бірақ кейіннен фильм бірнеше кинофестивальдерде жүлделі орындарға ие болғаннан кейін халықаралық оқырмандарды тапты. 1999 жылы кітап Исландия атынан Солтүстік кеңесінің әдебиеттік сыйлығына ұсынылды. Ол Италия мен Польшада бестселлер атанды және 14 тілге аударылды. Америкалық жазушы Тим Сэндлин кітап туралы сын жазып, былай деді: «Генри Миллер шараптың орнына эфедринмен «Рак тропигін» жазса қалай болар еді?»
Исландиялық жазушы
1996 жылдан бері Холлгримур өзінің туған қаласы Рейкьявикте тұрады. 1998 жылы ол өзінің алғашқы өлеңдер жинағын – «1978–1998 жылдардағы өлеңдер жинағы» атты туындысын жариялады. Бұл шынымен постмодернистік туынды, ол тоғызыншы ғасырдағы исландтық ұйқасты поэзия дәстүрінде жазылған, әзіл-қалжың мен иронияға толы, американдық рэп лирикасына сілтеме жасайды және исландтық поэзиядағы жиырмасыншы ғасырдың қалыссыз модернистік дәстүрінен айқын үзіліс жасады. Онда табиғат, тыныш көлдер немесе лава далалары туралы өлеңдер жоқ еді. 2001 жылы Холлгримур өзінің ең ірі және амбициялы романы – «Höfundur Íslands» («Исландияның авторы») атты туындысын жариялады. Романның басты кейіпкері 1955 жылы Нобель сыйлығын алған ең танымал исланд жазушысы Халдор Лакснесс (1902–1998) тұлғасына негізделгендіктен, ол сенсация тудырды. Роман өте ескі және әйгілі исланд жазушысының қайтысы мен елу жыл бұрын жазған романының ішінде оянуы туралы әңгімелейді. Осылайша автор өзінің туындысында мәңгілік өмір сүреді. Басты кейіпкер, Эйнар Дж. Гримссон, ішінара Лакснесске негізделген, ал ол тұтқындалған роман Лакснесске ең танымал романы – «Тәуелсіз адамдар» романынан шабыттанды. Оның жариялануы Исландияның бұрынғы солшыл элитасының наразылығын тудырды, олар Лакснесс туралы, әсіресе оның коммунистік өмірі туралы жазуды дінге қарсылық деп санады. «Исландияның авторы» романы неміс, дат, норвег, фин және итальян тілдеріне аударылды. Ол 2001 жылы Исландия әдебиет сыйлығын жеңіп алды.
Қиындық
1995 жылдан бері Hallgrímur өзінің Grim деп аталатын мультфильмдік өзі және екінші жағын жасап келеді. Тинтин стилінде Дракула мен Пиноккионың қосылысынан туған, ұзын мұрынды және азу тісті бұл кейіпкер суретші/жазушының рөлін көрсетеді, ол нағыз адамдардың өмірінен қуат алып, содан кейін олар туралы әңгімелер құрастырады. Hallgrímur Grim-ді бейнелейтін суреттер мен салулар жасады және осы ерекше кейіпкерге арналған бірнеше көрме ұйымдастырды. 2004 жылы Исландияда Forlagid баспасы "Best of Grim" каталогын шығарды, ал 2005 жылы француз баспасы Actes Sud "Les Contes de Grim" кітабын жариялады, онда Grim-нің барлық туындылары жинақталған.
"Әлем мырзасы" - "кино-роман"
Исландияның үлкен және амбициялық жазушысы Холлгримур 2002 жылдың жазында Италияда жазылған қысқа және комикстік ғылыми-фантастикалық роман, «Мырза Әлем» романын жариялады. Бұл роман Голливуд блокбастері сияқты жазылған, ол Құдай мен адамзат арасындағы күрес туралы айтады. Құдай өзінің ғаламының ортасындағы кішкентай планетада, «Нөл планетасында» тұрады және 716 түрлі адамзатты сол санмен планеталарда басқарады. Бір күні ол өзінің 607-ші планетадағы (Жер) адамзатының клондалғанын біледі. Құдай ашуланып, осы мазасыз адамзатты жойып, орнына жаңасын қоюға шешім қабылдайды. 607-ші планетадан келген, «Нөл планетасындағы» VIP лагерьлерде тұратын қайтыс болған жандар, басшының жоспары туралы білгеннен кейін, өз планеталарын құтқаруға тырысады. Олардың жетекшісі – Наполеон Никсон (бір кезде екі адам болған жан), ол Құдайға қарсы операцияны жетектейді, бұл сапар оны Ібіліс билік ететін «Нөл планетасының» ішіне апарады. «Кино-роман» стиліндегідей, романның барлық кейіпкерлерін автор өзі таңдайды. Құдай рөлін Марлон Брандо, оның көмекшісін Вуди Аллен, жаңа адамзатты құруға жауапты ғалымды Салман Рушди сомдайды. Наполеон Никсонды Энтони Хопкинс, оның мықты көмекшісін Майк Тайсон, ал Ібіліс рөлін Леонардо Ди Каприо ойнайды. «Мырза Әлем» 2015 жылы Францияда «La grosse colère» деген атпен жарық көрді.
Шұғыл жер
Stormland (2005) – 101 Рейкьявиктан кейін Hallgrímur-дің алғашқы заманауи романы болды. Солтүстік Исландиядағы Саударкрокур қалашығында өтетін бұл роман, ауылдық жерде өмір сүретін, ашулы блогер Боддидің революция жасау және батыс капиталистік жүйесін толығымен өзгерту арманы туралы айтады. Берлинде оқыған жылдары неміс әдебиетіне, философиясына және Ницше сияқты романтикалық идеализмге толы болған ол, өзінің ескі және өте кішкентай туған қаласына қайта оралуды қиындықпен қабылдайды. Бёдди – ешқашан келісімге келмейтін адам. Ол жалғыз анасымен бірге тұрады, анасы теледидарға құмар. Романның бірінші беттерінде жұмысынан айырылады, ортасында сүйген адамынан және кітаптың соңында ақыл-есінен қол жұмсайды. Stormland исланд тарихындағы өркендеу мен көпіршік кезеңінде жазылды, сол кезде ел 2008 жылғы үлкен қаржылық дағдарысқа әкелген материалистік асыра сілуге бой алдырған. Бұл кітап Данияда бестселлер болды және норвег, швед және неміс тілдеріне аударылды. 2007 жылы ол Солтүстік кеңесінің әдебиет сыйлығына үміткер болды. Роман негізінде 2011 жылы Исландияда "Stormland" атты фильм түсірілді. Оның сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Мартейн Торссон жасады, ал Олафур Дарри Олафссон алғаш рет басты рөлде ойнады. Оның ойнаған рөлі үшін Эдда сыйлығымен марапатталды.
Үйді тазалау бойынша Hitman-дің нұсқаулығы
Ол өзінің ағылшын тілінде жазған жалғыз романымен қылмыс романы жанрына деген қызығушылығын білдірді. Томислав Боксич, немесе Токсик, Нью-Йорктегі хорват мафиясының кәсіби қатылушысы. Оның есебі дерлік қатесіз, өмірбаяндында 66 өлтіру тіркелген, бірақ 67-ші өлтіру сәтсіз аяқталады. Құрбанның ФБР агенті екені анықталады. АҚШ-тан қашуға мәжбүр болған Токсик, романның басында JFK әуежайында өзін табады. Ол қақпада оны күтіп тұрған ФБР агенттерін көреді. Ол кері бұрылып, әйелдер бөлмесіне тығылып, амал ойлап отырғанда, бір кабинадан оған ұқсайтын тағы бір шашсыз ер адам шығады. Кәсіби шеберлігімен, Токсик сол шашсыз ер адамды өлтіріп, киімдерін, жеке куәлігін, паспортын және билетін алып қояды. Кейін өлген адамның Вирджиния штатының Ричмонд қаласынан келген, Исландиядағы жергілікті христиан телеарнасында уағыз айтуға бара жатқан телеевангелист екені белгілі болады. Осылайша, хорват қатылушысы Рейкьявикке теледидар уағызшысы кейпінде келіп жетеді. Бұл – адасқан тұлғалар туралы классикалық оқиға, автордың айтуынша, ол «қызықты сынақ: туған жерім туралы бұрын ешқашан болмағандай жазу» арқылы Исландияны сырттан қарау мүмкіндігін ұсынады.
Киім мен галстук
2009 жылдың күзінде Холлгримурға Норвегияның Ставангер қаласында Капитель әдебиет фестивалін ашу сұралды. Осы оқиғаға арнап ол 2008 жылдың қазан айында Исландияны ауыр соққыға ұшыратқан қаржылық дағдарыстың бірінші жылдығын еске алу үшін "Костюм мен галстук" атты бес минуттық өлең жазды. Кейін ол осы өлеңін жаздырып алды, оны YouTube-та тамашалауға болады.
Мыңдық әйел
2011 жылы жарық көрген тарихи роман, «Мың градус әйел» (кейбір елдерде «1000° әйел» деп аталады) 2006 жылы Холлгримур экс-әйеліне сайлау науқаны кезінде көмек көрсеткенде, адамдарды Социал-демократиялық партияға дауыс беруге шақырып жатқанда телефон арқылы кездейсоқ танысқан исландиялық Бринхильдур Георгия Бьёрнссонның нағыз өміріне негізделген. Бьёрнссон 2007 жылы қайтыс болды, бірақ 1983 жылы өзінің өмірбаянын жариялаған. Оның әкесі де 1988 жылы өзінің өмірбаянын жариялаған. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста нацистермен бірге шайқасқан исландиялықтардың санаулы бірі болды. Бринхильдурдың әкесі Исландияның алғашқы президенті Свенн Бьёрнссон еді.
Портреттер мен қараңғылық
2012 жылы Холлгримур қайтадан қылқаламға қол жеткізді. Нәтижесінде 2013 жылдың қыркүйегінде Рейкьявик қаласындағы Твейр храфнар листхуста ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы танымал исланд жазушыларының қара-ақ портреттерінен тұратын көрме өтті. Дуглас Купланд бұл көрме туралы Artforum журналына мақала жазды. 2015 жылдың қыркүйегінде тағы бір көрме ашылды, ол "Акрил қараңғылықта I – Түнде, сіздің үйіңіздің сыртында, сіз ұйықтағанда" деп аталды. Онда Рейкьявик қаласының шеткі аудандарының түнгі пейзаждары, үйлердің алдында тұрақтап, қараңғыда көрінбейтін көліктер бейнеленген. "Біздің солтүстік аралда көбінесе қараңғылық болады. Дегенмен, біз оны сирек суреттедік немесе оның арқасында өнер тудырдық."
2015 жылы Рейкьявик өнер мұражайында өткен "Just Painted 2" атты үлкен топтық көрмеде Холлгримур Рейкьявик қаласының мэрі болған комедия актері Йон Гнаррдың үлкен портретін жасады, ол "Гнарр отбасы" деп аталды. Портретте 8 адамнан тұратын отбасы бейнеленген, ал барлық кейіпкерлерді Гнарр сомдады.
Мюнхендегі теңіз ауыруы
Hallgrímur-дің тұңғыш және жалғыз автобиографиялық романы, «Мюнхенде теңіз ауруы», 2015 жылы жарық көрді. Онда автордың 1981–82 жылдары Мюнхендегі танымал өнер академиясында өнер оқыған бір қысы суреттеледі. «Өмірімдегі ең ауыр қыс», – дейді автор. Бұл классикалық Bildungsroman, бірақ фантастикалық бұрылыспен, ол Хамсонның «Аштығы» мен Кафканың «Аштық суретшісі» шығармаларына сілтеме жасайды. Бұл – 21 жастағы, провинциалды және оқшауланған елден келген, өмірінде алғаш рет үлкен еуропалық қалада жалғыз өмір сүруге мәжбүр болған жас жігіттің хикаясы. Ұялшақ, неміс тілін білмейтін және академиядағы соңғы трендтерге сай келмейтін ол, Баварияның қиын астанасына бейімделуде қиындыққа тап болады. 1989 жылға дейін Исландияда сыра ішуге тыйым салынғандықтан, ол тіпті сыра ішкен емес. Бұл, көбінесе, суретшінің романы, жас жігіттің жан-дүниесін іздеу процесін, өзін табуға ұмтылысын және Халлдор Лакснесс, Гюстав Флобер және Эдвард Мунк сияқты өткеннің алыптарымен күресін, бірақ ең бастысы Марсель Дюшан мен «Үлкен шыны» туралы айтады. Кітап сыншылар тарапынан сәтті қабылданды («Хельгасонның ең жақсы кітаптарының бірі» – Fréttablaðið) және жақсы сатылды. Бірақ Исландиядағы басты талқылау Флоренциядағы Рождество түнінде Италия сапары кезінде жас жігітке жасалған зорлауды сипаттаған тарау болды. Оқырмандардың наразылығын тудырған газет бағанасында исландиялық жазушы Гудбергур Бергссон (1932 жылы туған) әріптесі Hallgrímur-ді осы тақырыпты жарыққа шығарғаны үшін «құдайсыздыққа» (slut shaming) ұшыратты, оны кітабын сату үшін зорлау көрінісін пайдаланғаны үшін айыптады және «қай педофилдің дәмі осыдан да нашар?» деп сұрақ қойып аяқтады.
Мультфильмдер
Гримнің ең жақсысы (Мультфильмдер, "Грим" қатысуымен, 2004 жыл)
Мақалалар
Hallgrímur-дың мақалалары Исландияның Þjóðviljinn, DV, Eintak, Morgunpósturinn, Fréttablaðið, The Reykjavík Grapevine, Kvennablaðið және Stundin веб-сайттарында, Данияның Weekendavisen және Politiken газеттерінде, Германияның Die Zeit, Stuttgarter Zeitung және Frankfurter Allgemeine Zeitung газеттерінде, АҚШ-тың New York Newsday газетінде, Канаданың Ottawa Citizen газетінде, сондай-ақ Хорватияның Jutarnji list газетінде, итальяндық Marie Claire және француздық So Foot футбол журналында жарияланды.