Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Липаридидтер, сондай-ақ Багхаши (ბაღჳაში) деп те аталады, ортағасырлық Грузиядағы ақсүйек әулет (дидебули) болған, 9-12 ғасырларда танымал өкілдері болған. Олар Грузия патшалығында Багратидтердің патшалық билігін бекітуге қарсы күшті қарсылық көрсетуімен әйгілі болды. Липаридидтер әулетінің маңызды тармағы кейін Орбелиан деген атпен белгілі болды.
The Liparitids , also known as Baghuashi (ბაღჳაში), were a noble house (didebuli) in medieval Georgia, with notable members from the 9th to 12th centuries. They were famed for their powerful resistance to the consolidation of Bagratid royal authority in the Kingdom of Georgia. A principal branch of the Liparitid house, known later under the name of Orbelian.
Шығу тегі
Липариттер Кирилл Туманов пен басқа да кейбір қазіргі ғалымдардың пікірінше, армян Мамиконид әулетінің қашқан князьдерінің бірінен тараған. (Тумановтың сөзіне қарағанда, Мамиконидтердің өзі Грузияда пайда болған.) Бұл гипотеза Грузия ғалымдары арасында кеңінен қолдау таппайды, олар бұл әулетті Грузияның батыс Аргвети аймағының түпкілікті тұрғындары деп санайды, олар 870 жылдары Абхазия патшаларымен қуылған. Қай жағдайда болсын, әулеттің өзінің атасы Липарит I тұлғасында, шамамен 876 жылы Грузияның оңтүстігіндегі (Төменгі Иберия) Триалети провинциясында бекінді. Грузияда олар "Багуаши" деген атқа ие болды, бұл, әдетте, "шабуылдау" деген ежелгі грузин сөзі "бағва"дан шыққан (Орбелиани, Сулхан Саба, Сөздік, 4.4: 101. Тбилиси, 1965 [грузин тілінде]), және бұл ат әулетке берік сіңіп қалды.
The Liparitids are believed by Cyril Toumanoff and some other modern scholars to have been descended from one of the fugitive princes of the Armenian Mamikonid dynasty. (According to Toumanoff, the Mamikonids themselves originated in Georgia.) This hypothesis is not commonly shared by the scholars in Georgia who believe the family to have been native to the western Georgian district of Argveti whence they were ousted by the kings of Abkhazia in the 870s. Either way, the dynasty, in the person of its eponymous founder, Liparit I, established themselves in the province of Trialeti in southern Georgia (Lower Iberia) c. 876. In Georgia, they received the moniker of "Baghuashi", probably derived from baghva, an archaic Georgian word for "ravaging" (cf. Orbeliani, Sulkhan Saba, Dictionary, 4.4: 101. Tbilisi, 1965 [in Georgian]), which eventually firmly attached to the family.
Ерте тарих
Жаңа иеліктерінде Липаридилер Дауыт I Куропалаттың бағыныштылығын қабылдады, ол Ибериядағы Тао-Кларжетиде орналасқан грузин Багратид әулетінің билеушісі еді, және Триалети жотасының стратегиялық тауында Клде Карни деп аталатын бекініс салды. Бұл аймақ Дауыттың туысы Гуарам Мампалидің меншігінде болды, және бұл қадам ақырында Багратидтер арасында жарылысқа әкелді, ол 881 жылы Дауытты оның жүрегі ауырған немересі (Гуарам Мампалидің ұлы) Насраның қолынан өлтіруімен аяқталды. Соңынан туған азаматтық соғыста Липарит Дауыттың мұрагері Адарнасе I-ді қолдады, ол жеңіске жетіп, 888 жылы армян қолдауымен грузиндердің патшасы болып тәж киді. Осылайша Липарит және оның ұрпақтары Триалети және Клдекаридің мұрагерлік герцогтығын қамтамасыз етті. Олар тез арада маңызға ие болып, көбірек иеліктер мен беделге қол жеткізді, ал 11-шы ғасырдың басында Багратид әулеті біртұтас грузин монархиясын құрғанда, Липаридилер оның ең күшті вассалдары мен қарсыластарының қатарында болды.
In their new fiefdom, the Liparitids accepted the suzerainty of David I Kuropalates, a Georgian Bagratid prince of Iberia based in Tao Klarjeti, and built a stronghold called Klde Karni on a strategic mountain of the Trialeti Range. This area lay in the possessions of David's kinsman Guaram Mampali, and the move eventually led to a split among the Bagratids which concluded with the murder of David by his nephew (son of Guaram Mampali) Nasra in 881. In a civil war that ensued, Liparit supported David's heir, Adarnase I, who was victorious and crowned, with the Armenian support, as King of the Georgians in 888. Thus, Liparit and his heirs secured a hereditary dukedom of Trialeti and Kldekari. They quickly rose in prominence, gaining more possessions and prestige and when, in the early 11th century, the Bagratid dynasty established the unified all Georgian monarchy, the Liparitids were among its most powerful vassals and rivals.
Багратионилермен күрес
XI ғасырдың ортасында Липариттер әулеті өкіметінің ең биік деңгейіне жетті және бір ғасыр бойы Грузия патшаларының күшейіп келе жатқан билігіне қарсы күресте феодалдық жүйенің жетекшілері болды. 1047 жылы әулеттің ең көрнекті өкілдерінің бірі Липарит IV, тіпті патша Баграт IV-ті Византия жеріне уақытша қашуға мәжбүр етті. Грузия патшалары Липариттердің бірнеше көтерілісін басу үшін отбасыға көбірек жер мен лауазымдар беруге мәжбүр болды. 1093 жылы Грузияның Давид IV Липарит IV-ті жеңіп, оны Византия империясына қуды, ал Липариттердің герцогтығы патшалыққа қосылды. Грузиядан қуылғаннан кейін бірнеше Липариттер 12 ғасырда Византияның әскери және басқару қызметінде белсенділік танытты. Липариттер әулетінің кіші тармағы – Кахаберидзелер 11-ші немесе 12-ші ғасырдан бастап 13-ші ғасырға дейін Солтүстік-Батыс Грузиядағы Рача және Таквери аймақтарымен биледі, бірақ олар 15-ші ғасырға дейін сонда бекініп қалған сияқты. Тағы бір мүмкін тармақ – Сурамели, 14-ші ғасырға дейін Картлидің эриставилері және Сурами князьдері болды.
In the mid eleventh century, the Liparitid house reached the apogee of their might and remained, for a century, leaders of the feudality in its struggle against the growing power of the kings of Georgia. In 1047, one of the most illustrious representatives of the family, Liparit IV, even succeeded in temporarily driving King Bagrat IV into the Byzantine territory. The kings of Georgia had to concede more possessions and titles to the family in order to pacify a series of the Liparitid rebellions. In 1093, David IV of Georgia defeated Liparit IV and expelled him into the Byzantine Empire, absorbing the Liparitid duchy into royal domain. After their expulsion from Georgia, several Liparitids also were active in the Byzantine military and administrative service in the 12th century. A cadet branch of the Liparitid house, the Kakhaberisdze, was enfeoffed of Racha and Takveri in northwestern Georgia, from the 11th or 12th century to the 13th, though they appear to have maintained themselves in it till the 15th. Another possible branch, Surameli, were eristavi of Kartli and princes of Surami down to the 14th century.