Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Липник шайқасы (немесе Липника, немесе Липниці) – 1470 жылғы 20 тамызда Молдован әскерлері, басшысы Стефан Великий, мен Ахмед хан бастаған Алтын Орданың Волга татарлары арасында болған шайқас.
Battle
The Battle of Lipnic (or Lipnica, or Lipniți) was a battle between the Moldavian forces under Stephen the Great, and the Volga Tatars of the Golden Horde led by Ahmed Khan, and which took place on the August 20, 1470.
Шайқас
1470 жылдың жазында (басқа деректерде 1469 жыл) Моңғол-татар Алтын Ордасының орталық княздігі – Ұлы Орданың Ұлы ханы Мамак (Ахмед хан) Молдавияға, Польша Корольдігіне және Литваға шабуыл жасады. Степан мен поляк патшасы Казимир IV Ягеллонға бұрын, Ұлы Степанның кейде одақтасы болған және Алтын Ордаға қарсы тұжырымды ұстанымы бар Қырым хандығының ханы Менли I Герай (1466-1515, үзілістермен) алдағы шабуыл туралы хабарлаған еді. Ханның інісі мен ұлы бастаған үш бағыттан шабуыл жасалды, ол Подолия арқылы жүргізілді. Олар алдымен Польшаның шығыс аймақтарын шапты және тонады, ал Казимир оларға қарсы күш жинауға үлкермегендіктен, татарлар оңтүстікке қарай Молдавияға бет бұрды. Деректерде бірнеше шайқас және молдавандықтардың жеңіске жеткен тағы екі шайқас туралы айтылады. Соңғы және ең қатыгез шайқас Днестр өзенінің жанындағы Липницте, Сорока уезінде, қазіргі Молдова Республикасында болды. Осы кезде татарлар бірнеше мың әйел мен баланы, жүздеген мал басын, жылқы мен қойларын құлдыққа алып, кері шегіне бастады. 20 тамызға дейін Степан осы татар керуенін бұрып, Липникке жақын шырша орманының шетінде орналасқан тұзаққа жетелеуге және татарларды молдавандықтармен ашық шайқасқа мәжбүрлеуге үміттенді. Шайқастың нақты сипаттамасы жоқ, бірақ ол қанды және зорлыққа толы болғандығы айтылады. Молдавандықтар мен татарлардың көп саны қаза тапты. Көптеген татарлар шайқаста қаза болса, қалғандары Днестр өзенінде суға батып, қашуға тырысты. Сансыз татарлар тұтқынға алынды, соның ішінде ханның ұлы да болды. Ханның інісі шайқаста қаза тапты.
In the summer of 1470 (other sources give 1469), Mamak (Ahmed Khan), the Great Khan of the Great Horde, the central principality of the Mongol Tatar Golden Horde, organized an attack against Moldavia, the Kingdom of Poland, and Lithuania. Stephen and the Polish king Casimir IV Jagiellon were previously informed of the future attack by the Khan of the Crimean Khanate, Meñli I Giray (1466 1515, with intermittence), who was an occasional ally of Stephen the Great, and had a clear stance against the Golden Horde. The hordes unleashed a three directional attack via Podolia, being conducted by the brother and son of the Khan. They first raided and pillaged the eastern territories of Poland, and as Casimir failed to gather enough forces to attack them, the Tatars then headed southwards against Moldavia. Chronicles speak of several clashes and two other battles both of which being won by the Moldavians. Nevertheless, the final and most violent was to take place at Lipniți, a village near the Dniester, in the Soroca County, modern Republic of Moldova. By this time, the Tatars had started to retreat carrying into slavery several thousand women and children, hundreds of herds of cattle, horses, and flocks of sheep. By August 20, Stephen managed to swerve this Tatar convoy, and to divert them to a trap set at the edge of the lime tree forest near Lipnic, and to force the Tatars to face the Moldavians in an open battle. There are no actual descriptions of the battle, but it is accounted as to have been a bloody and violent one. Large numbers from the ranks of both the Moldavians and of the Tatars perished. While most of the Tatars died in the battle itself, a large number of them actually drowned in the Dniester while attempting escape by fleeing. Numerous Tatars were captured, including the Khan’s son. The Khan’s brother died in the battle.
Салдары
Степан ханның ұлының өмірін оның әкесі Молдавиямен бейбітшілікке келуімен байланыстырып, ұлының Молдавия жеріне татардың тиген күніне дейін тірі қалатынын мәлімдеді. Бірақ, Степанның сарайында болған бір оқиғадан кейін ханның ұлы ақыры өлтірілді. Бұл оқиғаны Станислав Сарниций (Сарницкий) және Ян Длугош өзінің "Historia Polonica" еңбегінде айтқан:
Stephen conditioned the life of the Khan's son on his father's making peace with Moldavia, stating that his son would live until the exact day that a Tatar would touch the land of Moldavia. However, the Khan's son was eventually killed, after an episode at Stephens's court. This episode is mentioned by Stanislaus Sarnicius (Sarnicki), as well as by Jan Długosz in his Historia Polonica:
Мамак хан Степанға қарсы жаңа шабуыл ұйымдастыра алмады. 1502 жылы Қырым хандығының Меңлі I Герай Ұлы Орданы толыққанды түрде жойды. Степан шығыс шекарасын қорғау үшін шаралар қабылдады, Орхей және Тигина бекіністерін күшейтті, сондай-ақ Сорока бекінісін салды, осылайша Нистру өзені бойындағы шығыс қорғаныс шебін толықтырды. Қара теңіздің солтүстігіндегі басқа татар мемлекеттерінен Молдавияға қарсы татар шабуылдары жалғасты.
Mamak Khan failed to organize a new attack against Stephen. By 1502, the Great Horde was completely destroyed by Meñli I Giray of the Crimean Khanate. Stephen took measures to protect his eastern frontier, strengthened the Orhei and Tighina fortresses, and built the Soroca fortress, thus completing the Eastern line of defence along the river Nistru. Tatar attacks continued against Moldavia, this time from the other Tataric states from north of the Black Sea.
Жалпы
Шербан Папакостеа: Молдованың Стефан Великий заманындағы халықаралық қатынастары. stefancelmare.ro сайтындағы тарихи дереккөздер жинағы (румын тілінде).
Șerban Papacostea: Relaţiile internaţionale ale Moldovei in vremea lui Ştefan cel Mare. Collection of historic sources on stefancelmare. ro (Romanian)