Кіріспе

Саудаға байланысты инвестициялық шаралар туралы келісім (TRIM) – елдің шетелдік инвесторларға қолданатын ішкі регламенттеріне қатысты ережелер, көбінесе өнеркәсіптік саясаттың бір бөлігі ретінде. 1994 жылы жасалған бұл келісім Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) алдындағы Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісім (ГАТТ) аясында келіссөздер жүргізіліп, 1995 жылы күшіне енді. Келісімге ДСҰ-ның барлық мүшелері қол қойды. Саудаға байланысты инвестициялық шаралар ДСҰ сауда шартының төрт маңызды құқықтық келісімінің бірі болып табылады. TRIM ережелері отандық кәсіпорындарға артықшылық беруді шектейді, соның арқасында халықаралық компаниялар шетелдік нарықтарда оңайрақ жұмыс істей алады. Дәстүрлі түрде отандық өнеркәсіптің мүдделерін қорғау және теріс бизнес-практикалармен күресу үшін қолданылатын, жергілікті контент талаптары және сауда балансын теңестіру ережелері сияқты саясаттар енді тыйым салынды.

Шығу тегі

1980 жылдардың соңында әлемде тікелей шетелдік инвестициялар айтарлықтай өсті. Алайда, шетелдік инвестицияларды қабылдаған кейбір елдер отандық өндірістерді қорғау және дамыту үшін, сондай-ақ шетелдік валюта резервтерінің ағымын болдырмау мақсатында осы инвестицияларға көптеген шектеулер енгізді. Бұл шектеулерге жергілікті контент талаптары (жергілікті өндірілген тауарларды сатып алу немесе пайдалану талап етіледі), өндіріс талаптары (белгілі бір компоненттердің отандық өндірісін талап етеді), сауда балансын теңгеру талаптары, отандық сату талаптары, технологияны беру талаптары, экспорттық көрсеткіштер талаптары (өндірістің белгілі бір пайызын экспорттау талап етіледі), жергілікті үлеске қатысты шектеулер, валюталық шектеулер, аударымдар бойынша шектеулер, лицензиялау талаптары және жұмыспен қамту бойынша шектеулер жатады. Бұл шаралар талаптарға қарсы салықтық жеңілдіктермен де байланысты қолданылуы мүмкін. Осы инвестициялық шаралардың кейбіреулері ГАТТ-тың III және XI баптарын бұза отырып, сауданы қиындатады және осылайша тыйым салынған. Саудамен байланысты инвестициялық шаралар туралы толық келісімге (бұдан әрі – «TRIMs келісімі») әкелген Уругвай раунды келіссөздері аяқталғанға дейін, шетелдік инвестицияларды шектеу шараларын реттейтін халықаралық келісімдер мазмұны және елдерді қамту жағынан шектеулі нұсқаулар берді. Мысалы, капитал қозғалысын либерализациялау жөніндегі ЭЫДҰ кодексі мүше мемлекеттерден бірқатар салаларда тікелей инвестицияларға қатысты шектеулерді либерализациялауды талап етеді. Алайда, ЭЫДҰ кодексінің тиімділігі мүше мемлекеттер жасаған көптеген резервациялармен шектеледі. Сонымен қатар, тікелей инвестицияларға ең ұсынысқа ие ел мәртебесін беруге қол қойған мемлекеттердің екіжақты және көпжақты халықаралық шарттары бар. Дегенмен, мұндай келісімдердің тек бір бөлігі ғана тікелей инвестицияларға ұлттық режимді қолданады. 1994 жылғы қарашада қабылданған Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығының инвестициялық принциптері инвестициялар үшін жалпы ережелер болып табылады, бірақ олар міндетті емес.