Кіріспе
Бірыңғай валютаны тиімді пайдаланатын географиялық аймақ. Экономикада оңтайлы валюта аймағы (ОВА) немесе оңтайлы валюталық аймақ (ОВАА) – бүкіл аймақтың бірыңғай валюта қолдануы экономикалық тиімділікті максималдайтын географиялық аймақ. Аталған теория валюталардың біріктірілуіне немесе жаңа валюта құруға қатысты оңтайлы талаптарды сипаттайды. Бұл теория көбінесе белгілі бір аймақтың экономикалық интеграцияның соңғы сатыларының бірі – валюта одағына дайындығын бағалау үшін қолданылады. Оңтайлы валюта аймағы көбінесе бір елден ауқымды болады. Мысалы, еуро құрылуының бір себебі – Еуропа елдерінің әрқайсысы жеке алғанда оңтайлы валюта аймағын құрамайтындығы, бірақ Еуропа тұтас алғанда оны құрайтындығы. Еуро құрылысы оңтайлы валюта аймағын анықтауға жасалған ең қазіргі және ірі масштабты зерттеу ретінде жиі келтіріледі, сонымен қатар теорияның қағидаларын тексеруге мүмкіндік беретін салыстырмалы «бұрынғы» және «кейінгі» үлгіні ұсынады. Теориялық тұрғыдан алғанда, оңтайлы валюта аймағы бір елден кіші де болуы мүмкін. Кейбір экономистер, мысалы, АҚШ-та елдің қалған бөлігімен оңтайлы валюта аймағына сәйкес келмейтін аймақтар бар екенін айтады. Бұл идеяның бастаушысы ретінде көбінесе Манделл есімдері айтылады, бірақ басқалары бұл салада Абба Лернердің бұрынғы жұмыстарын да атап көрсетеді. Кенен (1969) және Маккиннон (1963) осы идеяны одан әрі дамытты.
In economics, an optimum currency area (OCA) or optimal currency region (OCR) is a geographical region in which it would maximize economic efficiency to have the entire region share a single currency. The underlying theory describes the optimal characteristics for the merger of currencies or the creation of a new currency. The theory is used often to argue whether or not a certain region is ready to become a currency union, one of the final stages in economic integration. An optimal currency area is often larger than a country. For instance, part of the rationale behind the creation of the euro is that the individual countries of Europe do not each form an optimal currency area, but that Europe as a whole does. The creation of the euro is often cited because it provides the most modern and largest scale case study of an attempt to identify an optimum currency area, and provides a comparative before and after model by which to test the principles of the theory. In theory, an optimal currency area could also be smaller than a country. Some economists have argued that the United States, for example, has some regions that do not fit into an optimal currency area with the rest of the country. Credit often goes to Mundell as the originator of the idea, but others point to earlier work done in the area by Abba Lerner. Kenen (1969) and McKinnon (1963) were further developers of this idea.
Халықаралық тәуекелдерді бөлісумен оптималды валюталық аймақ
Мұнда Мунделл валюта бағамының белгісіздігі экономикаға қалай кедергі келтіретінін модельдеуге тырысады; бұл модель көбінесе сілтеме жасалмайды. Валюта тиімді басқарылса, аумақ неғұрлым кең болса, соғұрлым жақсы. Бұрынғы модельден өзгеше, асимметриялық шоктар ортақ валютаның болуына байланысты ортақ валютаны әлсіретеді деп қарастырылмайды. Бұл шоқтарды аумақта таратып жібереді, себебі барлық аймақтар бір валютада бір-біріне өзара талаптарды бөліседі және оларды шоқты жұмсарту үшін пайдалана алады. Ал икемді валюта бағамы режимінде шығын жеке аймақтарға шоғырланады, себебі девальвация олардың сатып алу қабілетін төмендетеді. Осылайша, ақша-кредит саясаты толыққанды болмаса да, нақты экономика жақсырақ дамуы керек. Бір елде егін жинаудың сәтсіздігі, ереуілдер немесе соғыс нақты кірістің жоғалуына себеп болады, бірақ ортақ валютаны (немесе валюталық резервтерді) пайдалану елге валюталық қорларын азайтуға және жоғалтудың әсерін жұмсартуға мүмкіндік береді, екінші елдің ресурстарын пайдаланып, түзету шығындарын болашаққа тиімді таратуға болады. Егер екі ел икемді айырбас бағамымен жеке валюталарды қолданса, барлық шығынды жалғыз көтеруге тура келеді; ортақ валюта бүкіл ел үшін шок сіңіргіш ретінде қызмет ете алмайды, тек шетел нарықтарында айырбастауға келмейтін валюталарды төгу арқылы құнсыздану валютасының пайдасына спекулятивтік капитал ағынын тартады. Дегенмен, 1973 жылы Мунделлдің өзі екінші модель негізінде (сол кездегі гипотетикалық) ортақ еуропалық валюта тұжырымына көбірек бейім аргумент келтірді. Еуропадағы валюта бағамының икемділігін арттырудың орнына, экономикалық аргументтер икемділіктің төмендеуіне және капитал нарықтарының жақындасуына нұсқайды. Бұл экономикалық аргументтер әлеуметтік аргументтермен де қолдалады. Кез келген әлеуметтік дүрбелең ереуіл қаупіне, ал ереуіл өнімділіктің өсуімен негізделмеген жалақының өсуіне және содан кейін девальвацияға әкелетін жағдайларда ұлттық валютаға қауіп төндіреді. Ұлттың ұзақ мерзімді шығындары үкіметтердің қысқа мерзімді саяси пайда деп санайтын нәрселеріне саудаласады. Егер еуропалық валюталар бір-бірімен байланысқан болса, елдегі дүрбелең жұмсатылар еді, ал шоқ капитал қозғалысы арқылы әлсіретілген болар еді. |Robert Mundell, 1973| A Plan for a European Currency pp. 147 and 150
Mundell's work can be cited on both sides of the debate about the euro. However, in 1973 Mundell himself constructed an argument on the basis of the second model that was more favorable to the concept of a (then hypothetical) shared European currency. Rather than moving toward more flexibility in exchange rates within Europe the economic arguments suggest less flexibility and a closer integration of capital markets. These economic arguments are supported by social arguments as well. On every occasion when a social disturbance leads to the threat of a strike, and the strike to an increase in wages unjustified by increases in productivity and thence to devaluation, the national currency becomes threatened. Long run costs for the nation as a whole are bartered away by governments for what they presume to be short run political benefits. If instead, the European currencies were bound together disturbances in the country would be cushioned, with the shock weakened by capital movements.|Robert Mundell, 1973|A Plan for a European Currency pp. 147 and 150
Канада
1999 жылы Канада банкі үшін жарияланған әдебиеттерді шолу ОСА теориясының әртүрлі аспектілеріне қатысты ондаған зерттеуді қарастырды, оның ішінде Канада мен АҚШ біртұтас аймақ құра ала ма деген мәселеге ерекше назар бөлді. Бұл шолу аталған мәселе бойынша ешқандай қорытынды жасаған жоқ. Сол сияқты, 1999 жылғы Парламенттік зерттеу бөлімінің баяндамасында Канаданың АҚШ долларын қабылдауының пайдасы мен зияны талқыланды. Баяндама Канада мен АҚШ арасындағы валюталық одақтың саяси тұрғыдан ұзақ мерзімді тиімділігі туралы ешқандай баға бермегенімен, сол кезде Канада мен АҚШ еңбек және капиталдың еркін қозғалысын, сондай-ақ ортақ бизнес айналымын (Канаданың экономикасы ресурстар бағасына тәуелді болғандықтан) қамтамасыз етпегенін және осылайша ОСА теориясының талаптарына сай келмейтінін нақты айтты. 2016 жылғы зерттеу жұмысында Канаданың өзі Альберта провинциясынан басқа барлық провинциялар үшін валюталық аймақ ретінде тиімді жұмыс істейтіні, ал Альберта жеке валютаға ие болудан пайда көре алатыны дәлелденді.
Еуропалық Одақ
ОСА теориясы ең көп қолданылған сала – евро және Еуропалық Одақ талқылаулары. Көптеген сарапшылар Еуроодақ евро қабылдаған кезде ОКА критерийлеріне толыққанды сай келмегенін, ал Еуроаймақтың экономикалық қиындықтарының себебі осы критерийлерге сәйкес келмеуімен байланысты екенін айтады. Еуропа ОКА-ны сипаттайтын кейбір көрсеткіштер бойынша жақсы нәтижелерді көрсетеді (мысалы, шоктардың симметриясы). Полоз (1990) Еуропадағы нақты айырбас бағамының өзгеруі Канада аймақтарындағы өзгеріске ұқсас болғандықтан, Еуропалық валюталық одақтың құрылуы мүмкін деген тұжырым жасады. Бұл жұмыс 1990 жылғы «Бір нарық, бір валюта» есебінде Еуропалық Комиссиясы тарапынан да келтірілді. Аймақтың ЖІӨ өсу қарқыны мен аймақтың жалпы өсу қарқыны арасындағы корреляцияны қарастыра отырып, Еуроаймақ елдері АҚШ штаттарымен салыстырғанда жоғары корреляцияны көрсетеді. Дегенмен, Еуропаның еңбек күшінің мобильділігі АҚШ-қа қарағанда төмендеу, бұл тіл және мәдени айырмашылықтарға байланысты болуы мүмкін. О'Рурк мақаласында АҚШ тұрғындарының 40%-дан астамы туған жерінен басқа штаттарда өмір сүреді. Еуроаймақта бұл көрсеткіш 14% ғана. Шындығында, АҚШ экономикасы 19 ғасырда бірыңғай еңбек нарығына жақындады. Алайда, Еуроаймақтың көп бөлігі үшін еңбек мобильділігінің және еңбек нарығының интеграциясының мұндай деңгейі әлі де алыс перспектива болып қана тұр. Сонымен қатар, АҚШ экономикасы орталық федералдық фискалдық билікке және тұрақтандыру трансферттеріне ие. АҚШ штаты экономикалық дағдарысқа ұшыраған жағдайда, оның ЖІӨ-сінің әрбір 1 долларына 28 центтік өтемақы төленеді.
Америка Құрама Штаттары
Майкл Купарицас (Чикаго Федералдық резерв банкі) АҚШ-ты Экономикалық талдау бюросының сегіз аймағына бөлді (Алыс Батыс, Роки таулары, Жазықтар, Ұлы көлдер, Орта Шығыс, Жаңа Англия, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік-Шығыс). Статистикалық модельді жасау арқылы ол елдің сегіз аймағының бесеуі Мунделлдің оңтайлы валюта аймағын құру критерийлеріне сай екенін анықтады. Бірақ Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік-Батыс аймақтарының сәйкес келуі күмәнді болып шықты. Сондай-ақ, Жазықтар аймағы оңтайлы валюта аймағына жатпайтынын анықтады.
Кейнсиандық
Мемлекетке сәйкес келмейтін валюта, әсіресе мемлекеттен үлкен валюта – ресми түрде, тиісті фискалдық биліксіз халықаралық ақшалық орган – кейнсиандық және посткейнсиандық экономистер тарапынан сынға алынды. Олар экономиканы басқаруда үкіметтің (формалды түрде, фискалдық билік) тапшылық шығындарының маңызды рөлін атап көрсетеді және фискалдық биліксіз халықаралық валюта қолдануды "ақшалық егемендіктің" жоғалтуы деп санайды. Кейнсиандық экономистер бюджет тапшылығы арқылы жүзеге асырылатын фискалдық ынталандырудың өтімділік тұзағы кезінде жұмыссыздықпен күресудің ең тиімді тәсілі екенін айтады. Егер валюталық одақтағы мемлекеттерге жеткілікті тапшылық жасауға рұқсат берілмесе, мұндай ынталандыру мүмкін болмайды. Неочартализмнің посткейнсиандық теориясы үкіметтік тапшылық шығындары ақша жасайтынын, ақша басып шығару қабілеті мемлекеттің ресурстарды бақылау мүмкіндігі үшін өте маңызды екенін және "ақша мен ақша саясаты саяси егемендік пен фискалдық билікпен тығыз байланысты" екенін көрсетеді. Бұл екі сын да ортақ валютаның транзакциялық пайдасын осы кемшіліктерге қарағанда мардымсыз деп санайды және жалпы алғанда ақшаның транзакциялық функциясына (айырбас құралы) қарағанда оны есептесу бірлігі ретінде пайдалануға көбірек мән береді.
Өзін-өзі орындайтын аргумент
Мунделлдің бірінші моделінде елдер барлық жағдайларды берілген деп есептейді және олар жеткілікті ақпаратқа ие болса, валюта одағын құрудың шығындарының артықшылықтарынан басып өтетініне баға бере алады. Дегенмен, тағы бір ойлау мектебі ОҚО критерийлерінің кейбіреуі берілген және бекітілген емес, керісінше олар валюта одағының құрылуымен анықталатын экономикалық нәтижелер (яғни, эндогендік) дейді. Мысалы, тауар нарығындағы өзара әрекеттесуді қарастырайық: егер валюта одағы құрылмас бұрын ОҚО критерийлері қолданылса, көптеген елдерде сауда көлемі және нарықтың интеграциясы төмен болуы мүмкін; бұл ОҚО критерийлеріне сәйкес келмейтінін білдіреді. Осылайша, валюта одағы осы қазіргі сипаттамаларға негізделіп құрылмауы мүмкін. Бірақ, егер валюта одағы құрылса, оның мүше мемлекеттері сауданы одан әрі арттырады, нәтижесінде ОҚО критерийлері орындалады. Бұл логика ОҚО критерийлерінің өзін-өзі орындауы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ОҚО жобасы аясындағы интеграцияның күшеюі басқа ОҚО критерийлерін де жақсартуы мүмкін. Мысалы, егер тауар нарықтары жақсы байланысқан болса, шоктар ОҚО ішінде жылдам таралады және симметриялы түрде сезіледі. Алайда, өзін-өзі орындау туралы аргументті талдағанда сақтық таныту керек. Біріншіден, өзін-өзі орындау әсерінің маңыздылығы шамалы болуы мүмкін. Женевадағы Халықаралық зерттеулер институтының сауда экономисі Ричард Болдуиннің соңғы зерттеуіне сәйкес, бірыңғай валютаның Еуроаймақтағы саудаға тигізген ықпалы өте аз: 5%-тан 15%-ға дейін, ең жақсы бағалау бойынша 9%. Екінші қарсы аргумент – тауар нарығының одан әрі интеграциясы өндірістің мамандануына әкелуі мүмкін. Жеке фирмалар енді тек ұлттық нарыққа ғана емес, бүкіл ОҚО нарығына оңай қызмет көрсете алатын болғандықтан, олар масштаб эффектісін пайдаланады және өндірісті шоғырландырады. ОҚО-ның кейбір салалары аздаған жерлерде шоғырлануы мүмкін. АҚШ жақсы мысал: қаржы қызметтері Нью-Йоркте, ойын-сауық Лос-Анджелесте, ал технология Силикон алқабында орналасқан. Егер мамандану артатын болса, әр елдің әртүрлілігі төмендеп, асимметриялық шоктарға ұшырауы мүмкін; бұл өзін-өзі орындаушы ОҚО аргументін әлсіретеді.