Кіріспе

2 ғасыр раввині (тана)

Яһуда бар Илай, сондай-ақ Яһуда бар Маарава (יהודה בר מערבא, әл. 'Батыстың Яһудасы') және раввин Яһуда, 2 ғасырдың раввині (Танаимнің төртінші буыны) болған. Талмудтағы көптеген Яһудалардың арасында, ол жай ғана "Рабби Яһуда" деп аталады және Мишнада ең көп есімдері жиі кездесетін дана.

Өмірбаян

Яһуда бар Илай Гаलील аймағындағы Уша қаласында дүниеге келді. Оның ұстаздары – әкесі, раввин Илай I (өзі Элиэзер бен Хурканус шәкірті), раввин Акива және раввин Тарфон болды. Ол жастық шағында Тарфоннан білім алды және Тарфонмен тығыз байланыста болды, тіпті оған қарапайым жұмыстар жасады. Рим империясы діни қызметкерлерді тағайындауға тыйым салған кезде, оны Иуда бен Бава тағайындады. Яһуда бар Илай Адрианның қуғынынан қашуға мәжбүр болды. Адрианның қуғыны басталғанда Яһуда бар Илай Ушадан қашып, жасырынуға мәжбүр болды және ол жиі "қауіпті кезеңдер" туралы әңгімелер айтқан. Адрианның қуғын жарлықтары алынып тасталғаннан кейін, Акибаның шәкірттері Ушада жиналыстар мен кеңестер өткізгенде, Яһуда барлық басқалардан бұрын өз пікірін білдіру құқығын алды. Ол сол кезде "Рош ха-Медабберим" ("сөз сөйлейтіндердің басшысы") деп аталды, өйткені ол еврей дәстүрлері бойынша ең білгір саналды. Ол діни заңға қатысты мәселелерді шешу үшін үйіне сеніп тапсырылған патриарх Симеон бен Гамалиел II-мен тығыз байланыста болды. Сондай-ақ, ол римдіктердің көпірлер, жолдар және базарлар салу арқылы көрсеткен өркениеттілік қасиеттерін мақтап, олардың құрметін жеңіп алды. Яһуданың жеке діни қатаңдығы өте жоғары болды және ол хасидтер мен ессейлердің көптеген салтын сақтады. Ол еврей заңына сәйкес келетін күндерден басқа күндері шарап ішпеді және қымбат ет жеуден аулақ болуды ұсынды, себебі ол зәулімдікке құмар болып қалмауын қалады. Жұма күні, ол шомылып, ақ киім киіп, демалыс күніне дайындалғанда, шәкірттеріне періштедей көрінді. Кейінгі түсіндірмелерге сәйкес, "Бір кезде бір тақуа адамға осылай болды" деген сөздерде Яһуда бар Илай туралы айтылады. Бар Илай табиғатынан құштар және ашулы болды, бірақ өзін ұстау қабілеті соншалықты жоғары болғандықтан, ол керісінше көрінді. Бірде ол үйленген жұбайды татуластыру мүмкіндігіне ие болғанда ерекше мейірімділік танытты. Халаханы зерттеу оның басты және ең жақын мақсаты болды және ол мұндай құлшыныс бұрынғыдай кеңінен таралмағанына өкінді. Дегенмен, ол өз халқының қуаныштары мен қайғыларына одан да қатты қызығушылық танытты. Ол дәріс тыңдауды тоқтатты және жаназа немесе той процессиясына қатысты. Яһуда кедейлікте өмір сүрді. Оның әйелі бір плащ тікті, оны екеуі кезекпен киді – әйелі базарға барғанда, ал ол бейт-мидрашқа бара жатқанда. Дегенмен, ол ешқандай көмекке жүгінбеді, өйткені ол қарапайым өмір салтына үйреніп, осы дүниедегі ләззаттан бас тартуды қалады.

Халаха

Яһуда көбінесе Елиезердің Мишнасын оқытады, ол Мишнаны әкесінен алған. Ол дәстүрлі халахотты «Эматай?» (= «Бұл мәлімдеме қашан қолданылады?») және «Бәме дебарим амурим?» (= «Бұл не үшін айтылды?») тіркестерімен енгізілген ерекшеліктер арқылы жиі түсіндіреді. Дегенмен, оның ең көп оқытатын ілімдері – ұстазы Акибаның ілімдері. Ол өзінің халахоттарын мидрашим түрінде баяндайды, себебі оның пікірінше, Мишна мен Мидраш – бірдей нәрсе. Ол тек «Мишнаға» (яғни, Киелі кітапқа негізделмеген, стереотипті халахаға) берілгендерді «дұшпандар» дейді, ал Киелі кітапқа назар аударатындарды – «бауырлар» дейді. Бірақ, осы соңғы атауды тек Киелі кітапты түсіндіретіндер ғана алады, өйткені Киелі жазбаның бір аятын сөзсіз аударған адам – «өтірікші», ал оған сөз қосып айтқан адам – «құдайға қарсы келуші». Яһуданың ең белгілі ілімі «Месехет Берахот» кітабының төртінші тарауында келтірілген. Раввин Яһуданың айтуынша, кешкі намазды оқудың соңғы уақыты – Плаг ХаМиншада. Яһуда Киелі кітапты түсіндіруде және одан заң талаптарын шығаруда ұстазы Акибаның әдісін қатаң сақтайды, оның түсіндіру ережелерін қабылдайды. Осылайша ол көрінетін артық сөзді түсіндіреді және «ал тиқри» мен «нотарикон» ережелерін қолданады. Дегенмен, ол кейбір жағдайларда ескі халаха бойынша да түсіндіреді, егер ол өзінің түсінігін бір өлеңнің сөзсіз мағынасынан шығарса, және түсіндірмесін оның айқын мағынасына, «дебарим ки кетаванға» қатаң негіздейді. Шифраның көп бөлігі Яһудаға жатқызылады, оның ішіндегі анонимді мәлімдемелердің көбісі оған тиесілі, «Сетам Шифра Р. Йехуда». Оның түсіндіру принциптерінің тек біреуін атап өткен жөн: «Киелі кітаптарда құдайға қарсы келуге жақын тұрған кейбір тіркестер өзгертілген».