Кіріспе
Халықаралық қатынастарда концессия – «бір мемлекет өзіне тиесілі құқықтар мен функцияларды жүзеге асыруды шетелдік жеке тұлғаға беру арқылы, ол өз кезегінде мемлекеттік функцияларды орындауға қатысып, осылайша аталған мемлекеттің құзырындағы басқа жеке құқық субъектілеріне қарағанда ерекше үстемдікке ие болады» деген акті. Халықаралық концессиялар халықаралық құқықта нақты анықталмаған және көбінесе оның құзыретіне жатпайды. Олар, ең алдымен, концессияны беруші мемлекеттің ішкі заңнамасымен реттеледі. Дегенмен, мұндай концессиялар үшін мұрагерлік туралы заң болуы мүмкін, осы арқылы концессияны беруші мемлекет жойылған жағдайда да оның күші сақталады. Кейде бір мемлекеттің мүлікті екінші мемлекетке немесе шетелдік азаматқа жалға беруін сипаттау үшін «халықаралық жалға беру» термині қолданылады, бірақ мүліктің әдеттегі жалға берілуі, мысалы, дипломатиялық ғимараттардағыдай, халықаралық емес, ішкі заңмен реттеледі. Егер аумаққа толыққанды егемендік берілмесе, мемлекеттер арасындағы жалға беру үшін «жартылай халықаралық жалға беру» термині қолданылуы мүмкін. Нағыз халықаралық жалға беру немесе «саяси» жалға беру белгілі бір мерзімге егемендікті беруді білдіреді. Олар сату сияқты сипатқа ие болғанымен, мұндай жалға берулерді тоқтату қазіргі таңда толыққанды қабылданды. Панама каналы аймағы: 1903 жылы Хай-Бунау Варилла шарты бойынша Панамада алынған аумақ. 1977 жылы Торрихос-Картер келісімдеріне қол қойылғаннан кейін 1999 жылы толыққанды Панамалық бақылауға қайтарылды. Гуантанамо шығанағы: 1903 және 1934 жылғы келісімдерге сәйкес Кубадан жалға алынған (қазіргі уақытта жалға алу шарттарына қатысты дау бар); азаматтық басқару жоқ, тек әскери басшылық. Corn Islands: Брайан-Чаморро шарты бойынша Никарагуадан 99 жылға жалға алынған. 1970 жылы шарт күшін жойғаннан кейін қайтарылды. Питуфик ғарыш базасы: 1951 жылғы Гренландияны қорғау туралы келісімге сәйкес Дания АҚШ-қа тегін берген концессия, оған сәйкес АҚШ аталған аумаққа қатысты толық құзырлыққа ие. Империялық Қытайда екі: 1848/54 жылы Шанхайдағы американдық концессия (1843 жылдың 17 қарашасынан бастап Келісім порты) құрылды, ал 1863 жылдың 21 қыркүйегінде (Шанхайды тәуелсіз «еркін қала» ету туралы 1862 жылғы ұсыныс қабылданбағаннан кейін) американдық және британдық концессиялардың бірігуі арқылы Шанхайда халықаралық қоныс құрылды (1863 жылдың желтоқсанында аяқталды). Американдық Тяньцзинь (Тяньцин) концессиясы. Америкалық соғыс ескерткіштері комиссиясы басқаратын көптеген зираттар мен ескерткіштер. Олар Бельгияда, Кубада, Францияда, Гибралтарда, Италияда, Люксембургте, Мексикада, Мароккода, Нидерландыда, Панамада, Папуа-Жаңа Гвинеяда, Филиппинде, Соломон аралдарында, Оңтүстік Кореяда, Тунис және Ұлыбританияда орналасқан. Олардың арасындағы ең танымал орындар – Франциядағы Нормандиядағы американдық зират және мемориал және Ұлыбританиядағы Руннимедедегі Джон Ф. Кеннеди мемориалы.
1848/54 American concession in Shanghai (since 17 November 1843 a Treaty Port) established, until on 21 September 1863 (after the 1862 Proposal to make Shanghai an independent "free city" was rejected) an International Settlement in Shanghai was created by union of the American and British concessions (consummated December 1863). American concession of Tianjin (Tientsin). The numerous cemeteries and monuments administered by the American Battle Monuments Commission. These are located in Belgium, Cuba, France, Gibraltar, Italy, Luxembourg, Mexico, Morocco, the Netherlands, Panama, Papua New Guinea, the Philippines, the Solomon Islands, South Korea, Tunisia, and the United Kingdom. The most popular sites among these are the Normandy American Cemetery and Memorial in France and the John F. Kennedy Memorial at Runnymede, United Kingdom.
Австрия-Венгрияның концессия иелері
Қытайдағы Тяньцзинь (Тяньцзин) Австрия-Мажарстан концессиясы (1901–1917). 1919 жылы Австрия (Сен-Жермен шарты) және 1920 жылы Венгрия (Трианон шарты) тарапынан ресми түрде бас тартылды.
Біріккен Корольдікте
1898 жылғы 9 маусымда Жаңа аумақтар (Ковлунның солтүстігіндегі және 230 кіші аралдардан тұратын аумақтар) Гонконг аумағын кеңейту жөніндегі конвенцияға сәйкес 99 жылға Қытайдан жалға алынған территория ретінде берілді. 1984 жылғы 19 желтоқсанда Ұлыбритания 1997 жылғы 1 шілдеде Қытайға мәңгілікке берілген территорияларды қоса алғанда, Гонконгтың барлық бөлігін қайтаруға келісті. 1846 жылғы 20 қарашада Шанхайда (Қытайда) британдық концессия құрылды (1842 жылғы 16 маусым мен 1842 жылғы 29 тамыз аралығындағы британдық Шанхайды басып алудан кейін, 1843 жылғы 17 қарашадан бастап келісім порты болды); 1848 жылғы 27 қарашада бұл концессия кеңейтілді, бірақ 1863 жылғы 21 қыркүйекте (Шанхайды тәуелсіз «еркін қала» ету туралы 1862 жылғы ұсыныс қабылданбағаннан кейін) Шанхайда американдық және британдық концессиялардың бірігуі арқылы халықаралық келісімшарт құрылды (1863 жылғы желтоқсанда аяқталды). 1877 жылғы 29 желтоқсанда Солтүстік Борнеоның жарықталған компаниясының өкілдері Бруней сұлтаны Абдул Моминмен кездесті. Бұрын, 1876 жылғы қаңтарда Густав Овербек Борнеоның американдық сауда компаниясының Борнеоның солтүстігіндегі территорияларына концессиялық құқықтарын Джозеф Уильям Торриден 15 000 долларға сатып алды, бұл жергілікті биліктен концессияларды сәтті жаңарту шартымен болды. Овербек 1877 жылғы 29 желтоқсанда Бруней сұлтаны Абдул Моминмен жасалған келісім бойынша Сабахтың махаражасы және Гая мен Сандаканның раджасы болып тағайындалды, ол әлі де Солтүстік Борнеоға иелік құқығын талап етті. Сұлтан 15 000 испан долларына концессия беруге келісті. Алайда, Бруней сұлтаны кейбір аумақтарды Сулу сұлтанына бергені анықталғандықтан, одан әрі келіссөздер қажет болды. Шотландтық авантюрист және Сулу сұлтаны Джамал әл-Азамның досы Уильям Кларк Коуидің көмегімен Сұлтан 1878 жылғы 22 қаңтарда концессиялық келісімге қол қойып, 5 000 испан долларын алды. Тианцзиньдегі (Тяньцзинь) британдық концессия, сауда орталығы, Пейхо өзенінің оң жағалауында орналасқан, ол белгілі бір аумақты алып жатты. Ол Қытай үкіметі британдық тәжге мәңгілікке жалға берген, ол Ханкоудағы сияқты жеке меншік иелеріне жер участаларын жалға берді. Жергілікті басқару Шанхай сияқты ұйымдастырылған муниципалдық кеңеске тапсырылды. Гуанчжоудағы (Кантон) Шамиан аралындағы (Шамин аралы) британдық концессия. Цинь Қытайының бақылауындағы автономды Мэнмао билігінен Британдық Үндістанға жалға берілген Намуан тағайындалған жері.
Жеке меншік
Тати концессиялық жері 1872–1911 жылдары, қазіргі Ботсвананың шағын бөлігінде, Матабеле мемлекетінен бөлініп шықты.
Канадалық жеңілдіктер
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Француз Республикасы Канадаға Вими қырқасындағы жердің бір бөлігін мәңгі пайдалануға берді, осымен канадалықтар сол жерде соғыс алаңындағы парк және ескерткіш құруға міндеттелді. "Канаданың ұлттық Вими мемориалы" деп аталатын саябақта қаза тапқандарға арналған әсерлі монумент, мұражай, сондай-ақ соғыс жылдарындағы окоп жүйесінің кеңейтілген қайта жаңартылған үлгілері, сақталған туннельдер мен зираттар орналасқан.
Қытайдың жеңілдіктері
1882 және 1884 жылдар аралығында Цин империясы Кореяда Инчхон, Пусан және Вонсанда концессияларға ие болды. 1894 жылы Бірінші қытай-жапон соғысының басталуымен Инчхон, Пусан және Вонсандағы қытай концессиялары Жапония басып алды. Сол соғыста Қытайдың жеңіліске ұшырауынан кейін Корея (қазір Жапонияның қолдауымен) Цин Қытаймен жасалған тең емес шарттарды күштен шығарды және Қытайға берілген территориялық ережелер мен басқа да артық құқықтарды бір жақты түрде жойды. Концессиялар 1898 жылы ресми түрде таратылды.
Нидерландтық жеңілдіктер
1609 жылдан бері Жапонияда Голландия Ост-Индия компаниясы Хирадо аралында сауда бекетін басқарды. Сонымен қатар, 1639 жылы көбінесе католик дініне өткендердің тудырған көтерілістен кейін, барлық португалдар Деджимадан қуылды. Осылайша, 1641 жылы Токугава сёгунатының үкімет шенеуніктері голландиялықтарды Хирадодан Нагасакидегі Деджимаға көшіруге мәжбүр етті. Голландия Ост-Индия компаниясының Деджимадағы сауда бекеті 1858 жылы Жапония АҚШ-пен Канагава шартын жасасқанда таратылды.
Италиялық концессиялар
Италияның Тяньцзинь (Тяньцзин) концессиясы 1901 жылдың 7 қыркүйегінде Цинь Қытайынан Италия Корольдігіне берілді. Ол Италия консулы басқарды және 1935 жылы 6 261 адам тұрды, оның ішінде 536 шетелдік азамат. Италия Корольдік теңіз күштерінің (Regia Marina) бірнеше кемесі Тяньцзиньде орналасқан еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тяньцзиньдегі негізгі итальяндық кемелер – мина тастаушы «Лепанто» және канонерлік «Карлотто» болды. 1943 жылдың 10 қыркүйегінде Тяньцзиньдегі итальяндық концессияны Жапония басып алды. 1943 жылы итальяндық фашист диктаторы Бенито Муссолинидің (де-факто билігі болмаған) Италия Социалдық Республикасы Ван Цзинвэй басқаратын жапондық құыршақ мемлекет – жапондық демеушіліктегі «Қытай Ұлттық Үкіметіне» концессияны өткізіп берді; оны Италия Корольдігі, Қытай Республикасы және көптеген елдер танымады. 1947 жылдың 10 ақпанында бейбіт шарты бойынша аймақ ресми түрде Италия Республикасы арқылы Қытайға қайтарылды.
Португалиялық концессия
Макао: шамамен 1552–1553 жылдары португалдар пираттарды жеңгені үшін сыйақы ретінде бекініс құруға және Қытай мен Жапония арасындағы, сондай-ақ екі ел мен Еуропа арасындағы сауданы жеңілдетуге рұқсат алды; 1670 жылдан бастап ол Қытай империясынан жалға алынды. Концессия 19 ғасырдың ортасында португалдық колонияға айналды. Қытай үкіметі Макаоға 1999 жылдың 20 желтоқсанында қайтарып алды, осымен 329 жылдық португалдық отарлық үкімге нүкте қойылды. Португалиялық Үндістан: 1498 жылы Васко да Гама Малабар жағалауындағы Каликут билеушісі Заморинден сауда құқықтарына арналған концессия хатын алуға қол жеткізді. 1500 жылы Кочин мен Каннанорда Педро Альварес Кабрал жергілікті билеушілермен қала-мемлекеттердің тиімді келісімдерін жасасты. 1502 жылы португалдар Пуликат портында сауда бекетін салған, себебі оның лагунаның аузындағы орналасуы оны тамаша табиғи портына айналдырды. Содан кейін Тиможи (Виджаянагара империясының вассалы және португал империясының одақтасы) португалдарды Гоа қаласын (мусульмандардың билігінде болған) жаулап алуға ынталандырды, себебі Гоа жылқы саудасының маңызды порты болды. Сондықтан Португалия Тиможидің қолдауымен Гоаны Бижапур сұлтандығынан басып алуға инвестиция салды, ал Гоа ражасы, Каннанор және император Кришнадеварая бұл жағдайды мойындады. Нагасаки және Дежима: 1580 жылы Омура Сумитада Нагасаки және Моги қалаларын португал иезуиттеріне тапсырды, бірақ 1588 жылы Тоётоми Хидэёши Нагасаки, Моги және Ураками қалаларын иезуиттерден тікелей басқаруды бастады (Хидэёши христиан миссионерлерін Кюсюден қуғаннан кейін, Киришитан даймиоларын бақылауға алу мақсатында). 1636 жылы португалдар Дежимаға (Төртінші ұлттық оқшаулау жарлығы) жер аударылды, бірақ Шимабара көтерілісінен кейін португал кемелеріне Жапонияға кіруге тыйым салынды. Осының салдарынан Португалияның концессиялары Дежимадан және Жапониядан қуылды.
Ресейлік және кеңестік жеңілдіктер
Ресейдің Тяньцзинь (Тяньцин) концессиясы. Ханкоу (Ханкоу; қазір Уханның бөлігі) концессияларының бірі. Финляндияның астанасы Хельсинкиге жақын орналасқан Ханко түбегін Кеңес Одағы солтүстік-батыс көршісі – Финляндиядан 30 жылға жалға алды. Бұл Финляндия шығанағына жақын Балтық теңізіндегі әскери-теңіз базасы ретінде пайдалану үшін, 1940 жылдың 6 наурызында аяқталған Қыс соғысынан кейінгі Мәскеу бейбіт шарты бойынша жасалды. Ұзақ соғыс кезінде (Континуация соғысы) кеңес әскерлері 1941 жылдың желтоқсан айының басында Ханкодан шығарылып, КСРО 1947 жылғы Париж бейбіт шартында жалға алудан ресми түрде бас тартты (алғашқы мерзімі 1970 жылға дейін болған). Ханко теңіз базасының рөлі 1944 жылдың 19 қыркүйегіндегі Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы келісімде, Финляндия шығанағында, одан сәл шығысқа қарай орналасқан Порккаланиеми тағы бір фин түбегімен ауыстырылды. Порккала теңіз базасы 1956 жылдың қаңтарында Финляндияға қайтарылды. Екі жағдайда да кеңестік тарап әскери басқарумен шектеліп, азаматтық басқару құқын алған жоқ. Сириядағы Хмеймим әуе базасы Ресей үкіметіне 49 жылға жалға берілді, сондай-ақ Ресей үкіметі әуе базасы мен оның қызметкерлеріне қатысты территориялық юрисдикцияға ие. 2015 жылдан бастап, Донбас пен Қырымға басып кіргеннен кейін Ресей Қытайға 50 жылға 300 мың гектар жерді 449 миллион АҚШ долларына жалға беруге келісті. Егер 2015-2018 жылдар арасындағы алғашқы кезең сәтті аяқталса, жалға алу мерзімі 2018 жылы ұзартылуы мүмкін. Ресейге халықаралық санкциялар салдарынан туған қаржы тапшылығын жою үшін қытайлық қаражат қажет болды. Трансбайкал аймағы Қытаймен шектес, ал жалға алу туралы келісім Ресейде үлкен дау-дамай мен алаңдаушылықты тудырды. Қытай бұл аймаққа жұмыс істеу үшін көптеген қытай жұмысшыларын жіберуді жоспарлап отыр.
Испанияның концессиялары
22 шілде 1878 жылы Филиппиннен операция жүргізген испандық күштер Сулу сұлтанын испан-моро қақтығысында жеңіліске мәжбүр етті. Сулу сұлтаны Испанияның басыныуымен өзінің барлық иеліктеріндегі егемендік құқықтарынан бас тартты. Бұл шешім 22 шілде 1878 жылы Холода Сулу сұлтаны мен Испания тажы арасында қол қойылған "Бейбітшілік негіздері және капитуляциясы" негізінде жасалды, соның арқасында испандықтар Сиаси аралында және Холо қаласында шағын гарнизон орнатуға рұқсат алды. Бұл аймақтар испандықтардың толық бақылауында болмады, олардың билігі тек әскери бекеттер мен гарнизондармен және азаматтық елді мекендерімен шектелді. Бұл Овербекке солтүстік-шығыс аймақтардағы сұлтандан жаңадан алған титулы мен аумағынан айырылуына себеп болды, бұл аймақтар Британ Борнеосына тиесілі болды. 1885 жылы Ұлыбритания, Германия және Испания Филиппин аралдарындағы испандық ықпалды бекіту үшін Мадрид протоколына қол қойды. Сол келісімде Испания бұрын сұлтандыққа тиесілі болған Солтүстік Борнеоға деген барлық талаптарынан бас тартты, оны британ үкіметіне өткізді. Осылайша Борнео Сулу сұлтандығының испандық және британдық концессияларына бөлінді. Тидор сұлтандығы 16 ғасырда испандық Шығыс Үндістанмен одақ құрды, Испания концессия негізінде аралда бірнеше бекіністер салды, сондай-ақ Тернате сұлтандығын (португалдықтармен және кейін Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясымен одақтас) жаулап алды. Иберия одағы кезінде Африка мен Азиядағы португалдық барлық концессиялар испандық концессиялар болып саналды.
Бірлескен концессиялар
21 қыркүйек 1863 жылы (Шанхайды тәуелсіз "еркін қала" ету туралы 1862 жылғы ұсыныс қабылданбағаннан кейін) Шанхайда халықаралық келісімшарт американдық және британдық концессиялардың бірігуімен құрылды (1863 жылдың желтоқсанында аяқталды); 1896 жылы концессия кеңейтілді. 1927 жылдың 7 шілдесінде Үлкен Шанхайдың Қытай қалалық үкіметі ресми түрде құрылды. Оның халықаралық екенін Шанхай қаласындағы Өнеркәсіп және сауда министрлігінің туынан көруге болады: Австрия-Венгрия, Дания, Францияның үшінші республикасы, Италия Корольдігі, Нидерланды, Германия империясы, Швеция-Норвегия Корольдігі, Португалия Корольдігі, Ресей империясы, Испания Корольдігі, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттарының тулары бейнеленген. Бельгия, Перу, Мексика, Жапония және Швейцария да халықаралық концессияның құрамында болды. ҚХР үкіметі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия, Австрия және Венгрия (бұрынғы Австрия-Венгрия және Германия империясы, 1918 жылдан кейін олардың артықшылықтары жойылды), Польша, Чехословакия, Югославия, Балтық елдері және Финляндия сияқты жаңа елдерге келісім-шарт құқығын беруден бас тартты. Ресей Кеңес үкіметінің саяси қажеттілігі үшін өз құқықтарынан бас тартты. Қытай 1927 жылы Бельгияның құқықтарын жоғалтқанын мәлімдеді. 1931 жылдың қаңтар-ақпанында жапондықтар Хонгкоу ауданын (Хонгкеу) басып алды, ал 1937 жылдың 9 қарашасында Қытайдың Шанхай қаласын басып алды, бірақ жапон әскерлері Халықаралық елді мекенді (бірақ француз концессиясын емес) тек 1941 жылдың 8 желтоқсанында басып алды; оны 1942 жылы Жапония таратып жіберді. 1943 жылдың ақпанында АҚШ және Ұлыбритания қонысты ресми түрде жойды; 1945 жылдың қыркүйегінде соңғы аумақ Қытайға қайтарылды. 1902 жылдың 10 қаңтарында Ұлыбритания, АҚШ, Германия, Франция, Италия, Испания, Дания, Нидерланды, Швеция-Норвегия, Жапония және тағы сегіз елдің консулдары Гуллангюдегі Жапон консулдығында "Гуллангю шекарасын белгілеу туралы жарғыға" қол қойды. Кейін, 1903 жылдың қаңтарында Гүлангю халықаралық елді мекенінің қалалық кеңесі құрылды. Бейжіңдегі Елшілік ауданы: де-факто концессия. Танжер халықаралық аймағы: Париж конвенциясына сәйкес, Танжер қатысушы елдердің (Испания, Франция және Ұлыбритания) бірлескен басқаруындағы бейтарап аймаққа айналды. Париж конвенциясы Германия, Австрия және Венгриядан басқа Альгесирас конференциясына қатысушы елдерге (Версаль, Сен-Жермен және Трианон бейбітшілік шартындағыдай) және халықаралық жүйеден шеттетілген Кеңес Одағына ратификациялау үшін ұсынылды. Италияның Париж конвенциясына қол қойған елдермен теңдес құқықпен қосылу ниетін 1926 жылдан бастап Испания, содан кейін Ұлыбритания қолдады, нәтижесінде 1928 жылдың наурыз айында Парижде жаңа конференция басталды. Кейін Португалия, Бельгия, Нидерланды және Италия қала үкіметіне қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс пен Танжердің испандық оккупациясынан кейін, 1945 жылдың тамызында Парижде төртжақты конференция (Франция, Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ) өтті, нәтижесінде 1945 жылдың 31 тамызындағы уақытша ағыл-француз келісімі жасалды, онда екі ел аймақтың халықаралық институционалдық құрылымын қайта орнату бойынша шаралар қабылдады, АҚШ пен Кеңес Одағын оған қосылуға шақырды, осылайша екеуі де қала үкіметінде өкілдік етті. Добруджа: Орталық державалар Добруджаның барлық аумағын басып алды және Бухарест шартына сәйкес, Чернавода-Констанца темір жолының оңтүстігінен Дунайға және Сфанту Георге саласына дейінгі аумақ Румыния мен Болгария мемлекеттері мойындаған бірлескен кондоминиум ретінде танылды (кейін Болгария оны аннексиялады).