Соңғы Туи Мануа Элисара және Мануа аралдарының тарихы

Кіріспе

Туи Мануа Элисара (2 шілде 1909 жылы қайтыс болды) – қазір Америка Самоасының АҚШ территориясының бір бөлігі болып табылатын Мануадағы соңғы Туи Мануа лауазымын атқарған адам. Элизала – Туи Мануа Алаламуаның ұлы, оның әулеті Са Тагалоадан бастау алады.

Өмірбаян

Туи Мануа Элисара Тау аралында Туи Мануа Алааламуа мен Тау аралы Матиудың қызы Софеден екінші ұл ретінде дүниеге келді. Туи Мануа Алааламуа (Туи Мануа отбасындағы үлкен Аноало кланының әйел тармақтарының бірі – Авалоа кланы) Фалесоа кланынан шыққан Туи Мануа Таувевеге мұрагер болды. Туи Мануа Алааламуаның қайтысынан кейін, оның мұрагерлері арасында қызу пікірталас басталды. Туи Мануа отбасының үш негізгі тармағынан әр кланнан үш үміткер шықты, олардың әрқайсысын Туи Мануа отбасының өз тармақтары мен саяси одақтастары қолдады: Алааламуаның ұлы Элисара (Авалоа кланынан) айқын үміткер ретінде аталды, бірақ Элисара діни шақыруына байланысты атақтан бас тартты. Қалған екі үміткер – Таофи (Туи Мануа отбасының үлкен Аноало кланының әйел тармағы – Фалесоа кланынан) және Мателита (Туи Мануа Талиутафа Туполоның ұрпағы, үлкен Аноало кланының Лалапуа кланынан шыққан Туи Мануа Моаатоаның ұлы) есімді жас әйел болды. Элисара уақытша мұрагерліктен шеттескен соң, Таофи кішірек тікелей мұрагер болып қалды және оның партиясы оны Туи Мануа деп жариялады. Алайда Мателитаның партиясы оның науқанына одан да көп қолдау жинай алды (негізінен Туи Мануа отбасының Лалапуа кланынан шыққан еркек туыстары және оның аралас нәсілді әкесі Артур Стивен "Пау" Янгтың шығыс және батыс Самоа туыстары арқылы). Макерита оның билігін мойындады және ол 1895 жылы қайтыс болғанға дейін титулды сақтап тұрды. Туи Мануа Макеританың қайтысынан кейін, Фалетолу Элисара Алааламуаның титулды алуын сұрады. 1899 жылы Фалетолу мен Аноалоның бас ассамблеясы титулды Алааламуаның тармағынан шыққан әйел тармағы – Авалоа кланына тағайындады, Элисараны таққа отыруға көндіріп. Туи Мануа Элисара Алааламуа Уполу аралындағы Малуадағы Лондондық миссионерлік қоғамының семинариясында оқып, туған ауылына оралды, онда ол Фитиутаның протестант пасторы қызметін атқарды. Фалетолу (бас жиналыс) Таудан Элисараға Туи Мануа тағын алу туралы ұсыныс жасағанда, ол бастапқыда діни қызметіне байланысты бас тартты. Алайда Берлин актісі Мануа аралдарын АҚШ қорғауына бергеннен кейін, Мануа халқы оған ынталы түрде өтініш жасады. Ол басшылық рөлді қабылдады және 1899 жылғы 25 қазанда Тау аралында Туи Мануаның жоғары титулымен марапатталды. Мануа аралдары Тутуила және Ануумен бірге АҚШ иелігінде болды, қазір Америка Самоасы деп аталады. АҚШ президенті мен АҚШ әскери-теңіз күштері Туи Мануаның жергілікті әкімшілік рөлін оның кеңесші басшыларын тұтқындау арқылы және ақырында Туи Мануаның екі соты арқылы, біреуі Тау жағалауында "Ипу соты" деп аталды, алмастырды. 1904 жылғы 6 шілдеде Туи Мануа Элисара Мануа аралдарын АҚШ-қа ресми түрде берді, Мануа аралдарын беру туралы келісімге қол қойды. Ол Мануаның өмір бойына губернаторы лауазымына ие болды және Туи Мануа титулы оны қабірге дейін ертелеп барады деген түсінікпен. Ол 1909 жылғы 1 сәуірде қайтыс болды. Он бес жылдық үзілістен кейін, 1924 жылы Крис Талиутафа Янг, Лалапуаның Аноало кланының еркек желісінің мүшесі, Туи Мануа отбасынан және 1890 мен 1895 жылдар аралығында билік еткен Туи Мануа Мателитаның ағасы, Фалетолу мен Аноалоның бас ассамблеясы тарапынан Туи Мануа деп жарияланды. Америкалық шенеуніктер ману'андар "патшаны" қайта орнатуы мүмкін деп уайымдады, бұл әкімшілік үшін қиындықтар тудырады. Губернатор Эдвард Стэнли Келлогг бұл шешімге қарсы болды және жаңа Туи Мануаны Тутуилаға алып келді, онда оған өз лауазымының өкілеттіктерін жүзеге асыруға тыйым салынды. Губернатор монархия АҚШ Конституциясының аясында үйлеспейтіндігіне және бұрынғы Туи Мануа титулды иеленетін соңғы адам болады деп уәде бергендігіне байланысты титулды мойындамады.

Tui Manu'a Elisara was born on the island of Ta'u as the second son of Tui Manu'a Alaalamua and Sofe, a daughter of Matiu of Ta'u island. Tui Manu'a Alalamua (of one of the female branches of the larger Anoalo clan called the Avaloa clan in the Tui Manu'a family) was the successor of Tui Manu'a Tauveve, also from the Falesoā clan. Shortly after the death of Tui Manu'a Alalamua a vigorous debate ensued among potential heirs. From the three main branches of the Tui Manu'a family, three candidates emerged from each clan as each endorsed by their own branches of the Tui Manu'a family and their political allies: Alaalamua's own son, Elisara (from the Avaloa clan) was named as an obvious contender although Elisara himself refused the title in lieu of his religious calling. The other two claimants were Taofi (Also from the female branch of the larger Anoalo clan called the Falesoā clan of the Tui Manu'a family) and a young woman named Matelita (a descendant of Tui Manu'a Taliutafa Tupolo, son of Tui Manu'a Moaatoa of the Lalopu'a clan of the larger Anoalo clan). With Elisara temporarily out of the succession, Taofi remained as one of the lesser direct heir and his party named him Tui Manu'a. Matelita's party, however, was able to amass even more support for her campaign (mainly through her male side lineage of the Lalopu'a clan of the Tui Manu'a family and Eastern and Western Samoan relatives of her half caste father Arthur Stephen "Pa'u" Young); Makerita capitulated to her sovereignty and she held the title until her death in 1895 which is shrouded in suspicion. After Tui Manuʻa Makeritas death, the Faletolu requested that Elisara Alaalamua take the title, in 1899 chiefly assembly of the Faletolu and Anoalo appointed the title to one of the female branches the Avaloa clan from Alaalamua's line by persuading Elisara to take the throne. Tui Manu’a Elisara Alalamua attended the London Missionary Society seminary in Malua on 'Upolu island and returned to his native village where he served as the Congregationalist minister of Fitiuta. When the Faletolu (chiefly assembly) of Ta'u approached Elisara about taking the Tui Manu'a throne the request was initially denied on the grounds of his ministry. However, when the Berlin Act placed the Manu'a islands under the protection of the United States, he was petitioned zealously by the people of Manu'a. He accepted the leadership role and was bestowed the paramount title of Tui Manu'a on the island of Ta'u on 25 October 1899. The Manu'a islands were grouped with Tutuila and Aunu'u as the United States possession now called American Samoa. The presidency of the United States, and the military authorities of the US Navy, supplanted the native administrative role of the Tui Manu'a, through the arrests of his talking chiefs and eventually two trials of the Tui Manu'a, one off the coast of Ta'u, called the "Trial of the Ipu". On 6 July 1904 Tui Manu'a Elisara officially ceded the islands of Manu'a to the United States through the signing of the Treaty of Cession of Manu'a. He was relegated the office of Governor of Manu'a for the term of life and the understanding that the Tui Manu'a title would follow him to the grave. He died on 1 April 1909. After a fifteen year break, the office was revived in 1924 when Chris Taliutafa Young, a member of the Male line of the Anoalo clan of Lalopu'a from the Tui Manu'a family and the brother of Tui Manu'a Matelita who reigned between 1890 and 1895, was named Tui Manu'a by the general assembly of the Faletolu and Anoalo. American officials were worried that the Manu'ans were restoring a "king" who would cause trouble for the administration. Governor Edward Stanley Kellogg opposed the bestowal and had the new Tui Manu'a brought to Tutuila where he was prevented from exercising the powers of his office. The Governor did not recognise the title on the basis that a monarchy was incompatible within the framework of the Constitution of the United States, and the previous Tui Manu'a had pledged to be the last person to hold the title.