Мария Стюарт: Шиллердің пьесасы

Кіріспе

1800 жылы Фридрих Шиллердің өлеңмен жазылған пьесасы, Роберт Маклеланның пьесасы

"Мэри Стюарт" (Мария Стюарт) – Фридрих Шиллердің шотландық патшайымы Мэридің өмірінің соңғы күндерін бейнелейтін өлеңмен жазылған пьесасы. Пьеса бес актіден тұрады, әрбір акт бірнеше сахнаға бөлінген. Пьесаның тұңғыш қойылымы 1800 жылдың 14 маусымында Германияның Веймар қаласында өтті. Бұл пьеса Доницеттидің "Мария Стуарда" (1835) операсының негізі болды.

Қысқаша мазмұны

Мэри Стюарт Англияда күйеуі Дарнлиді өлтіргені үшін түрмеге қамалды, бірақ шын мәнінде, бұл Англия тағына талап етуіне байланысты, ол тақты ұстап тұрған королева Елизавета I-ге қарсы болды. Марияның туысы Елизавета Марияның өлім жазасына қол қоюдан тартынса, Мария кешірім сұрап үміттенді. Мэри өзінің қамқоршысының немере інісі Мортимердің (Шиллердің туындысы) оның жағында екенін білгеннен кейін, өмірін оған сеніп тапсырды. Мортимер Лестер графы Роберт Дадлиге Марияның көмек сұрап жазған хатын жеткізуі керек еді. Бұл деликатты жағдай еді, себебі Лестер королева Елизаветаны қолдайтын сияқты көрінеді. Көптеген өтініштерден кейін Мария, ақыры королева Елизаветамен кездесу мүмкіндігіне ие болды (шын мәнінде, мұндай кездесу болған емес). Бұл кездесу Марияның Елизаветаның тілегіне толық мойынсұнуға дайын болмауынан туған қызу дау-жанжалмен аяқталды. Дау-жанжал кешірімді алу мүмкіндігіне күмән тудырды. Жағдайды одан әрі усложнитұ үшін Мортимер Марияны түрмеден күшпен босатуды жоспарлады, бұл сәтсіз аяқталған Бэбингтон қастандығының драматизацияланған нұсқасы еді, бірақ оның әрекеті анықталғанда, ол өзін-өзі өлтірді, ал Лестер графы өзін күдіктен ақтап алу үшін осы ыңғайлы өлімді пайдаланды. Королева Елизавета, ақыры Марияның өлім жазасына қол қоюға көнді. Елизаветаның сөзіне сенсек, қол қоюының жалғыз себебі – оның халқының қысымы еді. Қол қойылған жарлық королева Елизаветаның хатшысы Уильям Дэвисонға ешқандай нақты нұсқаусыз тапсырылды. Осы процесте Елизавета оған жауапкершілікті жүктеді, ол өз кезегінде жарлықты Лорд Берлиге тапсыратынын және осылайша Марияның өлім жазасын бекітетінін жақсы білді. Берли Дэвисоннан қол қойылған құжатты талап етті, ол өзінің күмәніне қарамастан, ақырында оған берді. Нәтижесінде Берли Марияны өлімге кесті. Пьеса Марияның өлімі үшін Берли мен Дэвисонды айыптаумен аяқталады (біріншісін сарайдан қуғынға салып, екіншісін Тауэрге қамауға алады), Лорд Шрусбери (пьеса бойы Марияға кешірім сұрап жалбарынған) өзінің құрметінен бас тартып, Лестер Англиядан Францияға кетеді. Елизавета көшпелі құлап, толыққанды жалғыздыққа қалды.

Mary Stuart is imprisoned in England — nominally for the murder of her husband Darnley, but actually due to her claim to the throne of England held by Queen Elizabeth I. While Mary's cousin, Elizabeth, hesitates over signing Mary's death sentence, Mary hopes for a reprieve. After Mary finds out that Mortimer (created by Schiller), the nephew of her custodian, is on her side, she entrusts her life to him. Mortimer is supposed to give Robert Dudley, the Earl of Leicester, a letter from Mary, in which she pleads for help. This is a delicate situation, for Leicester seems to support Queen Elizabeth. After numerous requests, Mary finally gains the opportunity to meet Queen Elizabeth (something that, in reality, never happened). This meeting ends in an acrimonious argument, caused by Mary's unwillingness to submit entirely to Elizabeth's wish. The argument leads to the inevitable suspicion that the cause of reprieve will not succeed. To complicate matters further, Mortimer plans to free Mary from the prison by force, a dramatized version of the unsuccessful Babington Plot, but when his attempt is found out, he commits suicide, while the Earl of Leicester uses this convenient suicide to rescue himself from suspicion. Queen Elizabeth eventually persuades herself to sign Mary's death warrant. Elizabeth insists that her only reason for signing is the pressure from her own people to do so. The signed warrant is handed to Queen Elizabeth's undersecretary William Davison without any clear instructions on what to do with it. In the process, Elizabeth transfers the burden of responsibility to him, fully aware that he in turn will hand over the warrant to Lord Burleigh, and thus confirm Mary's death sentence. Burleigh demands the signed document from Davison, who — despite his uncertainty — eventually hands it to him. As a result, Burleigh has Mary executed. The play ends with Elizabeth blaming both Burleigh and Davison for Mary's death (banishing the former from court and having the latter imprisoned in the Tower), Lord Shrewsbury (who pleaded for mercy for Mary throughout the play) resigning his honors and Leicester leaving England for France. Elizabeth is left completely alone as the curtain falls.

Соңғы кезең тарихы

2005 жылы Шиллердің екі жүз жылдығына арналған Ұлыбританиядағы алғашқы «Мэри Стюарт» қойылымы 3-26 мамыр аралығында Дерби ойын үйінде өтті. Роберт Дэвид Макдональдтың аудармасын пайдаланып, спектакльді режиссер Узма Хамид басқарды және Хиллари Тоунз Елизавета I, ал Клоя Ангарад Мэри Стюарт рөлінде ойнады. Бұл қойылым Елизавета Англиясына қатысты Католиктік Римнен туындаған қауіп пен қазіргі ислами терроризмнің қауіп-қатері арасындағы параллельді көрсетті. «The Stage» басылымы оны «керемет драма, әсерлі сахналанған» деп сипаттады. Донизеттидің нұсқасында («Мария Стюарда» ретінде) опера репертуарында орын алған «Мэри Стюарт» өзінің бастапқы түрінде де сахнада қалуға лайық екенін 2005 жылы Донмар қоймасындағы табысты қойылымы көрсетті. Питер Освальдтың жаңа аудармасын пайдаланып, оны Филлида Ллойд режиссерлік етті. Жэнет МакТир Шотландияның Мэри, королевасы, ал Харриет Уолтер Англияның Елизаветасы рөлінде ойнады. Бұл қойылым Лондонның Вест-Эндтегі Аполлон театрына көшірілді, онда 2005 жылдың соңынан бастап 2006 жылдың қаңтарына дейін үздіксіз сатылып кетті. 2009 жылдың 30 наурызында (алдын ала көрсетілімдер) және 19 сәуірде (ресми премьера) Бродвейде шектеулі мерзімге қойылды, тамыздың ортасына дейін жалғасты. Ол жеті «Тони» сыйлығына ие болды, оның ішінде «Ойындардың ең үздік қайта жаңғыруы» номинациясы да бар. Лос-Анджелестің «L.A. Theatre Works» 2007 жылы Розалинд Айрес режиссерлік еткен Питер Освальд аудармасын CD-ге жаздырды. Алекс Кингстон Мэри, Джилл Гаскойн Элизабет, Мартин Джарвис Берли, Саймон Темплмен Лестер, Кен Дэнзигер Паулет, У. Морган Шеппард Талбот, Кристофер Нейм Дэвисон, Шелла Куллен Ханна Кеннеди және Сеймус Девер Мортимер рөлінде ойнады. «The Faction Theatre Company» 2012 жылдың басында Лондондағы «New Diorama» театрында «Мэри Стюарт» пьесасының бейімделуін сахналады, бұл репертуарлық маусымның бір бөлігі болды. Даниэль Миллар мен Марк Лейпахер аударған және бейімдеген бұл Шиллердің үшінші пьесасы болды. 2012 жылдың 23 қыркүйегінде BBC Radio 3 телеарнасы Дэвид Харроуэрдің аудармасын, Робин Брукс радиоға бейімдеген және Гейнор Макфарлейн түсірген/режиссерлік еткен қойылымды эфирге шығарды. Орындаушылар құрамына Мэри рөлінде Мег Фрейзер, Элизабет рөлінде Александра Мати, Мортимер рөлінде Мэтью Пиджен, Лестер рөлінде Робин Лэйн, Берли рөлінде Ричард Гринвуд және Шрусбери рөлінде Пол Янг кірді. Мортимердің сахнадағы өзін-өзі өлтіруіне қатысты қауіптер болды. 2008 жылдың 6 желтоқсанында неміс актері Дэниел Хоувельс «Мэри Стюарт» қойылымында Мортимер рөлін ойнаған кезде мойнын кесіп алды. Оның кейіпкерінің өзін-өзі өлтіру көрінісіне тұншығып қалған пышақ қолданылуы керек еді, бірақ ол зақымдалып, өткір пышаққа алмастырылды. «Thalia Theater» компаниясы өткір пышақты да тұншықтыруды сұрады, бірақ бұл сұраныс «салғырттықпен» ескерілмеді. 2013 жылы Стратфорд Шекспир фестивалі Том Паттерсон театрында Питер Освальд аудармасымен және Антони Симолино режиссерлігімен қойылым қойды. Орындаушылар құрамында Мэри рөлінде Люси Пикок, Елизавета рөлінде Сеана МакКенна, Шрусбери графы рөлінде Брайан Деннехи және Лестер графы рөлінде Герайнт Уин Дэвис болды. Қойылым 2013 жылдың 31 мамырында басталды және үнемі сатылып кетті, сондықтан қойылым төртінші рет 19 қазанға дейін ұзартылды. 2016 жылы Бен Найлор Корольдік орталық сөйлеу және драма мектебінде пьесаның өз бейімделуін режиссерлік етті. Роберт Айккедің 2016 жылы Лондондағы «Almeida» театрында сахналаған, Жюльет Стивенсон мен Лия Уильямстың басты рөлдерде ойнаған бейімделуі атышулы болды. Әр қойылымның басында екі басты актерге монетаны лақтыру арқылы Елизавета I және Мэри Стюарт рөлдері кездейсоқ тағайындалды. Бұл қойылым 2018 жылы Ұлыбритания бойынша гастрольдік турнеге шығу алдында Уэст-Эндтегі «Duke of York's» театрына көшірілді. Сидней театр компаниясы 2019 жылдың ақпан айында Рос Паккер театрында Ли Льюис режиссерлік еткен Кейт Мулванидің жаңа бейімделуін сахналады. Басты рөлдерді Кэролайн Брейзер Мэри және Хелен Томсон Елизабет ойнады.

The first UK production of Mary Stuart to be staged for the Schiller bicentenary in 2005, was at Derby Playhouse where it ran from 3 to 26 May. Using Robert David MacDonald's translation, the play was directed by Uzma Hameed and starred Hilary Tones as Elizabeth I and Chloe Angharad as Mary Stuart. The production drew parallels between the danger to Elizabethan England from Catholic Rome and the modern threat of Islamist terrorism, and was described by The Stage as "seriously good drama, powerfully staged." Mary Stuart, which holds a place in the opera repertory in Donizetti's version (as Maria Stuarda), can still hold the stage in its original form as demonstrated in its successful production, given in a 2005 run at the Donmar Warehouse. Using Peter Oswald's new translation, it was directed by Phyllida Lloyd and starred Janet McTeer as Mary, Queen of Scots and Harriet Walter as Elizabeth of England. The production transferred to the Apollo Theatre in London's West End, where it also played a sold out engagement from late 2005 into January 2006. The production opened on Broadway on 30 March 2009 (previews), officially 19 April, for a limited engagement through mid August. It earned seven Tony Award nominations including Best Revival of a Play. The L. A. Theatre Works of Los Angeles mounted a production of the Peter Oswald translation in 2007 directed by Rosalind Ayres which was recorded on CD and featured Alex Kingston as Mary, Jill Gascoine as Elizabeth, Martin Jarvis as Burleigh, Simon Templeman as Leicester, Ken Danziger as Paulet, W. Morgan Sheppard as Talbot, Christopher Neame as Davison, Shellagh Cullen as Hanna Kennedy and Seamus Dever as Mortimer. The Faction Theatre Company, as part of a repertory season, staged an adaptation of Mary Stuart at the New Diorama Theatre in London in early 2012. The production was the third Schiller play translated and adapted by Daniel Millar and Mark Leipacher and staged by the company. On 23 September 2012, BBC Radio 3 broadcast a production translated by David Harrower, adapted for radio by Robin Brooks and produced/directed by Gaynor Macfarlane. The cast included Meg Fraser as Mary, Alexandra Mathie as Elizabeth, Matthew Pidgeon as Mortimer, Robin Laing as Leicester, Richard Greenwood as Burleigh and Paul Young as Shrewsbury. Mortimer's on stage suicide has had its dangers. On 6 December 2008, German actor Daniel Hoevels slit his neck while playing Mortimer in Mary Stuart. His character's suicide scene was to feature a dull knife, which became damaged and was replaced by a sharp one. The Thalia Theater company had requested that the sharp one be dulled too, though this was "carelessly" disregarded. The Stratford Shakespeare Festival ran a production in 2013 at the Tom Patterson Theatre with the Peter Oswald translation and directed by Antoni Cimolino. The cast includes Lucy Peacock as Mary, Seana McKenna as Elizabeth, Brian Dennehy as the Earl of Shrewsbury and Geraint Wyn Davies as the Earl of Leicester. The production began its run on 31 May 2013 and was consistently sold out to the point where the production's run was extended for a fourth time, until 19 October. In 2016 Ben Naylor directed his own adaptation of the play at the Royal Central School of Speech and Drama. An adaptation by Robert Icke opened at London's Almeida Theatre in 2016, starring Juliet Stevenson and Lia Williams. At the beginning of each performance the two leading actors were randomly assigned the roles of Elizabeth I and Mary Stuart by the spinning of a coin. The play transferred to the West End's Duke of York's Theatre in 2018 before embarking on a UK tour. The Sydney Theatre Company staged a new adaptation by Kate Mulvany, directed by Lee Lewis, in February 2019 at the Ros Packer Theatre. It starred Caroline Brazier as Mary and Helen Thomson as Elizabeth.