Цинь империясының Сыртқы істер жөніндегі кеңсесі

Кіріспе

Кейінгі Цин династиясының сыртқы саясат басқармасы – Зонгли Ямен, «Түрлі елдермен байланысқан мәселелерді басқару кеңсесі», сондай-ақ Премьер-министр кеңсесі, Бас басқарма кеңсесі ретінде белгілі болды. Бұл кеңсе империялық Қытайдың кейінгі Цин династиясы кезеңінде сыртқы саясатты басқаратын мемлекеттік орган еді. Ол 1861 жылдың 11 наурызында Пекин шартынан кейін ханзада Гонг құрды. 1901 жылы Цин үкіметі таратып, министрлік деңгейіндегі Сыртқы істер министрлігімен алмастырды. Зонгли Яменнің бұрынғы орны қазір Пекин қаласының Донгчен ауданындағы Донгтангзи Хутонгта орналасқан. Көптеген ғимараттар жақсы сақталған.

Есімнің мағынасы

Зонгли Ямен – ресми атаудың дәстүрлі қысқартылған түрі, сөзбе-сөз "Барлық елдердің істерімен айналысатын кеңсе" дегенді білдіреді. Цин империясының екінші ресми тілі – маньчжу тіліндегі сәйкес атауы – Герен гурун и байта бе ухерилеме ичихиара ямун. Жиі кездесетін жаңылыс пікір бойынша, Зонгли Ямен атауы "Премьер-министр кеңсесі" дегенді білдіреді. Бұл қателікке себеп – зонгли (总理) терминінің қазіргі қытай тілінде елдің Премьер-министрін немесе Бас министрді білдіруі. Шындығында, Зонгли Ямен атауы – толық атауының қысқартылған түрі, осылайша ол нағыз сыртқы істер кеңсесі болып табылады. Заманауи ағылшын тіліндегі дереккөздерде ол "Сыртқы істер жөніндегі Министрлер кеңесі" деп те аталды.

Цин үкіметіндегі қызметі

Зонгли Ямен құрылғанға дейін Циннің сыртқы қатынастарын бірнеше түрлі агенттіктер, мысалы, Ритуалдар министрлігі мен Лифан Юань жүргізді. Зонгли Ямен – Цин үкіметі 1729 жылы Юнцзэн императоры Ұлы Кеңестің ядросын құрғаннан бері Пекиннің орталық бюрократиясында жасаған алғашқы маңызды институционалдық жаңалық болды. Зонгли Яменді бес жоғары лауазымды адамнан тұратын бақылау кеңесі (алғашқыда барлығы маньчжурлар) бақылады, олардың ішінде принц Гонг де-факто көшбасшы болды. Жаңа агенттікті құру туралы талқылауларда Цин өкілеттілері оның қазіргі сыртқы және ішкі дағдарыс өткенге дейін сақталатын уақытша мекеме болатынын қайталады. Зонгли Яменнің Цин әкімшілік иерархиясында салыстырмалы түрде төмен ресми мәртебесі болды және оның мүшелері басқа мемлекеттік мекемелерде бір мезгілде қызмет етті, бұл оның позициясын одан әрі әлсіретті. Сонымен қатар, Зонгли Ямен сыртқы істер бойынша саясатты жасайтын жалғыз орган емес еді, бұл құқық әлі де императордың қолында болды. Зонгли Ямен өзінің құрылғаннан кейін бірнеше онжылдықтар бойы маңызды орган болып қала бергенімен, оның ықпалы көп ұзамай Цзэн Гуофан және Ли Хунцзан сияқты ықпалды лауазымды адамдармен көлеңкеленді. Дегенмен, ол Цин үкіметі мен Пекиннің елшілік кварталында Қытайға шетелдік министрлер арасындағы байланыс құралына айналды. Аудармашылар бюросының мұрагері Туньвэнь Гуанды батыс тілдерін аудару үшін Цин әулеті құрды және Ханлиннің орнына Зонгли Яменге бағынды. 1873 жылы Зонгли Ямен Қытайдағы сыртқы істер министрлерімен Тонгжи императорымен кездесу кезінде орындалатын хаттама бойынша дау-дамайға ұшырады, өйткені сыртқы істер министрлері императорға салт-дәстүрді орындаудан бас тартты, бұл тұрақсыздық ақырында Қытайдағы жапон елшісі Соэджима Танеомиге байланысты шешілді. 1891 жылы министрлердің Гуанчжу императорымен кездесуі кезінде ұқсас протокол жасалды. 1875 жылы Зонгли Ямен шетелдерде Цин дипломаттарымен және Туньвэнь Гуанда оқытылған шетелдік қызметкерлер мен Цин аудармашыларының көмегімен консулдықтар мен делегациялар құруды бастады. Осы тұрақты дипломатиялық миссиялар арқылы Зонгли Ямен өз-өзіне өкілдік етуде белгілі бір дербестікке ие болды және өз еліндегі шетелдік дипломаттардың пікірін даулау мүмкіндігіне ие болды. Боксерлер көтерілісінен кейін Цин үкіметі өзінің сыртқы қызметін өзгертуге мәжбүр болды. Боксерлік протоколының ХІІ бабына сәйкес, 1901 жылы Зонгли Ямен сыртқы істер министрлігімен алмастырылды, ол кезде Вайвубу деп аталды, ол үкіметтегі басқа алты басқармадан жоғары болды; "кейінгі оқиғалардың барысы анық көрсеткендей, Вайвубу Қытай мен сыртқы әлем арасындағы жақсы қарым-қатынастарды орнатуда Зонгли Ямен сияқты тиімсіз болды".

Prior to the creation of the Zongli Yamen, Qing foreign relations were conducted by several different agencies, such as the Ministry of Rites and the Lifan Yuan. The Zongli Yamen was the first significant institutional innovation in the central Beijing bureaucracy that the Qing government had made since the Yongzheng Emperor created the nucleus of the Grand Council in 1729. The Zongli Yamen was supervised by a controlling board of five senior officials (initially all Manchus), among whom Prince Gong was the de facto leader. In their discussions on establishing the new agency, Qing officials reiterated that it was only to be a temporary institution, maintained until the current foreign and domestic crisis had passed. The Zongli Yamen had a relatively low formal status in the Qing administrative hierarchy and its members served concurrently in other government agencies, which further weakened its position. Furthermore, the Zongli Yamen was not the sole policy making body in foreign affairs, a prerogative which still rested in the hands of the emperor. While the Zongli Yamen remained an important body for a few decades after its foundation, its influence was soon overshadowed by influential officials such as Zeng Guofan and Li Hongzhang. Nevertheless, it became the means of communication between the Qing government and the foreign ministers to China in Beijing's legation quarter. The successor to the Bureau of Translators, the Tongwen Guan was set up by the Qing dynasty for translating western languages and subordinated to the Zongli Yamen instead of the Hanlin. In 1873, the Zongli Yamen got into a quarrel with the foreign ministers to China over the protocol that was to be followed at their audience with the Tongzhi Emperor, as the foreign ministers not surprisingly refused to perform the ritual kowtow to the emperor, with an impasse eventually being solved thanks in part to the Japanese ambassador to China, Soejima Taneomi. Similar protocol would be followed in 1891 with the ministers' audience with the Guangxu Emperor. In 1875, the Zongli Yamen began establishing consulates and legations in foreign countries staffed by Qing diplomats and assisted by both foreign staff and Qing interpreters trained at the Tongwen Guan. Through these permanent diplomatic missions, the Zongli Yamen gained a degree of autonomy in its self representation and the ability to dispute the views of foreign diplomats in their home countries. Following the Boxer Rebellion, the Qing government was forced to change its foreign service. According to Article XII in the Boxer Protocol 1901, the Zongli Yamen was replaced with a Foreign Office, known at the time as the Waiwubu , which ranked above the other six boards in the government; "as the course of subsequent events made clear, the Waiwubu was as ineffective in the establishment of good relations between China and the outside world as the Zongli Yamen had been."