Кіріспе

Халық саны бойынша дауыс беру салмағын бөлу әдісі
Пенроуз әдісі (немесе квадрат түбір әдісі) – 1946 жылы профессор Лионель Пенроуз жасаған, шешім қабылдау органдарында делегациялардың (мүмкін, жалғыз өкілдің) дауыс беру салмағын осы делегация ұсынатын халық санының квадрат түбіріне пропорционалды бөлуге арналған әдіс. Бұл Пенроуздің квадрат түбір заңымен түсіндіріледі, соған сәйкес дауыс беру органының мүшесінің бастапқы дауыс беру күші (Пенроуз-Банзаф индексімен анықталғандай) оның мөлшерінің квадрат түбіріне кері пропорционалды. Белгілі бір жағдайларда, бұл бөлу барлық өкілдерге, олардың сайлау округінің мөлшеріне қарамастан, тең дауыс беру құқығын қамтамасыз етеді. Пропорционалды бөлу үлкен сайлау округтерінің сайлаушыларына артық дауыс беру билігін берер еді. Әдістің қолданылуының шарты – шешім қабылдау органындағы делегациялардың бірыңғай дауыс беруі: делегация өз дауыстарын бөле алмайды, керісінше, әр делегацияның бір дауысы болады, оған олар өкілдік ететін халық санының квадрат түбіріне пропорционалды салмақтар қолданылады. Тағы бір шарт – өкілдік еткен адамдардың пікірлерінің статистикалық тәуелсіздігі. Әр делегацияның өкілдігі ел ішіндегі статистикалық ауытқулардың нәтижесі болып табылады, содан кейін Пенроуздың сөзімен айтқанда, "кішкентай сайлау округтері үлкендеріне қарағанда өкілдік ететін үкіметтерді алуға бейім". Бұл идеяның математикалық формулировкасы квадрат түбір ережесін береді. Пенроуз әдісі қазіргі уақытта ешқандай маңызды шешім қабылдау органында қолданылмайды, бірақ ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Парламенттік Ассамблеясында өкілдік бөлу және Еуропалық Одақ Кеңесінде дауыс беру үшін ұсынылған.

БҰҰ ұсынысы

INFUSA-ның мәлімдемесінше, "квадрат түбір әдісі – халық санымен байланысты емес әлемдік бейнелеудің ең шекті әдістері мен халық санына пропорционалды ұлттық квоталардың тікелей бөлінуі арасындағы ғана емес, сонымен қатар прагматикалық келісім; Пенроуз статистикалық теория тұрғысынан, квадрат түбір әдісі әлемдегі әрбір сайлаушыға әлемдік жиналыста шешім қабылдауға тең әсер етеді". Әртүрлі сайлауларды зерттеу көрсеткендей, мұндай тең бөлінген жағдай жиі кездеспейді. Бұл сайлаулар дауыс салмағын өкілдік ететін сайлаушылар санының 0,9 дәрежесіне сәйкес бөлу керектігін көрсетті (Пенроуз әдісінде қолданылатын 0,5 дәрежесімен салыстырғанда). Іс жүзінде, бір дауыстың шешуші болуының теориялық мүмкіндігі күмәнді. Сайлау қорытындылары теңдікке жақын болған жағдайда, 2000 жылы Флоридада өткен АҚШ президенттік сайлауында болғандай, заңдық шағымданулар туындауы мүмкін, бұл ешбір дауыстың шешуші емес екенін көрсетеді. Сонымен қатар, техникалық мәселенің бірі – дауыс беру салмағын бөлудің теориялық негізі әрбір өкілдің округіндегі сайлаушының шешуші дауысқа ие болу мүмкіндігіне негізделген. Мұндай жағдай әрбір өкілдің округінде тақ санда сайлаушылар болғанда ғана мүмкін болады.