Леопольд Кохр: Шағынның күші және ұлттардың ыдырауы

Кіріспе

Австриялық экономист, заңгер және саясаттанушы Леопольд Кохр (5 қазан 1909 – 26 ақпан 1994) – экономист, заңгер және саясаттанушы, әлеуметтік ұйымдастырудағы "үлкендікке табынушылыққа" қарсылығымен және "Шағын – әдемі" қозғалысын шабыттандырғандардың бірі ретінде белгілі. Ол шамамен жиырма жыл Пуэрто-Рико университетінде экономика және мемлекеттік басқару профессоры болып жұмыс істеді. Өзін "философиялық анархист" деп атады. Оның ең әсерлі еңбегі – "Халықтардың құлауы". 1983 жылы ол "адамдық өлшемдегі қозғалыстың бастапқы шабыты" үшін "Тіршілік құқығы" сыйлығымен марапатталды.

Өмір және жұмыс

Кор 1909 жылғы 5 қазанда Зальцбургқа жақын Оберндорфтың шағын қаласында еврей отбасында дүниеге келді, және ол қалашық оның қоғамдастық идеалы болып қалды. Ол Рождестволық "Тынық түн" әнінің оның туған ауылында "Stille Nacht" деп жазылғандығы туралы жиі айтатын. Ол Австрияның Инсбрук университетінде заң ғылымдарының докторы, ал Вена университетінде саяси ғылымдар докторы атанды. Сонымен қатар ол Лондон экономика мектебінде экономика және саяси теорияны оқыды. 1937 жылы Кохр Испания Азамат соғысы кезінде тәуелсіз тілші болып жұмыс істеді, және Каталония мен Арагонның сепаратистік мемлекеттерінің, сондай-ақ Алькой мен Каспенің шағын испандық анархистік қала-мемлекеттерінің шектеулі, дербес үкіметтері оған үлкен әсер етті. Ол журналист Джордж Оруэллмен жақын дос болып, Эрнест Хемингуэй мен Андре Малромен бір кеңседе жұмыс істеді. 1938 жылы Австрия нацистік Германияға қосылғаннан кейін Кор елден қашып, АҚШ-қа эмиграциялады. Кейін ол америкалық азаматтыққа ие болды. Кохр 1943-1955 жылдары Нью-Джерсидегі Ратгерс университетінде экономика және саяси философиядан сабақ берді. Cymdeithas (қоғам) идеалына негізделген Уэльстің тәуелсіздік жобасы оған жақын болды, және Кохр Plaid Cymru партиясына кеңесші, ал оның көшбасшысы Гвинфор Эвансқа жақын дос болды. Оның күл-талқаны сол жерге жерленді.

Философия

Кор өзін "философиялық анархист" деп сипаттады, "үлкендікке табынушылыққа" және экономикалық өсуге қарсылық білдірді, сондай-ақ адам өлшемі мен шағын қауымдық өмір тұжырымдамасын ұсынды. Ол кедей елдерге ауқымды сыртқы көмек көрсету жергілікті бастамалар мен қатысуды тежейтінін айтты. Оның көзқарасы орталықтандырылған саяси және экономикалық құрылымдарды таратуға және жергілікті басқаруды нығайтуға шақыруды білдірді. Кордың пікірінше, тең емес мемлекеттердің Еуропа Федерациясы бір ұлттың үстемдігіне алып келіп, нәтижесінде диалекттер мен кіші тілдердің жоғалуына соқтырады – "неміс федерациясында болғандай, онда 24 кіші мемлекет 40 миллиондық Пруссияның күшіне бағынышты болып, Пруссияның гегемониясымен аяқталды". Оның ойынша, Еуропаның сәтті бірігуі тек швейцариялық модельге негізделуі мүмкін, яғни қазіргі ұлттық мемлекеттерді мәдени және тарихи аймақтарға сүйенген кішірек мемлекеттерге бөлуді білдіреді. Ол Kleinstaaterei тұжырымдамасын қорғап, орта ғасырларда соғыстар жиі болғанымен, олардың қысқа мерзімді және аз зиян келтіргенін дәлелдеді. Алайда, Еуропа бірнеше ірі мемлекетке біріккеннен кейін, олардың арасындағы әрбір соғыс зор зиян мен адам өліміне әкелді. Германияның жеңілісінен және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оны ұстап тұрудан кейін, соғысқа қатысқан ұлт бейбітшілікке айналды, ал Ресей Еуропадағы басты агрессор ретінде танылды. Кор Ресейдің соғысқа бейімділігі оның өлшемімен байланысты, оған оны тежеуге болмайтын күшті күш береді деп санайды. Пами Эрнандес Кордың идеологияға, білім беруге, экономикалық жүйеге, жаман басшылыққа және тіпті Маркстің өндіріс тәсіліне назар аударудан айырылып, қоғамның мөлшеріне көшкенін атап өтті, бұл Кор үшін қазіргі қақтығыстардың түпкі себебі. Кор өзінің теориясын өмір сүру деңгейінің төмендеуі, экономикалық бірігу және бизнес айналымдары сияқты нақты экономикалық мәселелерге қолданады, Маркстің экономикалық бағытына қарағанда әлеуметтік аспектілерге басымдық береді. Кор Маркстің "өндірістің өзгеретін тәсілі" тарихи процестің қозғаушы күші ретіндегі тұжырымын "қоғамның өзгеретін мөлшерімен" алмастыру қажеттігін айтады, өйткені Маркс қалаған әлеуметтік нормалар, мысалы, әділ баға, лайықты жалақы және сыйлық мәдениеті, сондай-ақ жетістіктерге құрмет, ынтымақ және өзара көмек экономикалық режимдерде емес, керісінше шағын қауымдастықтардың өмірінде кездеседі. Кор біркелкілік пен социализм сияқты құндылықтарды жаппай өндірістің теңестіруші әсері деп қарастырудың орнына, оларды үлкен қоғамдардың және үлкен көпшіліктің теңестіруші әсерінің салдары ретінде қарастыру керек деп санайды. Өсіп келе жатқан қоғамдар өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтындай кеңейгеннен кейін, олар "өндіріс машинасының себебі емес, салдары болып табылатын теңестіруші, материалистік, жартылай-бұтпақ, өнертапқыш атмосфераны тудырады". Кор пайда табуға ұмтылған капиталисттің ағартылған жеке мүддесінің негізінде қоғамға жақсы қызмет ететінін түсіндіреді: нашар қызмет пайдалы болмайды, сондықтан капиталистің жеке мүддесі альтруистік болуы керек. Алайда, капиталист альтруистік болуын тоқтатып, егер ол "өзінің достарына қарсы сөз байласудан қашып құтылу мүмкіндігін тапса", басқаларды пайдалануды бастайды, бұл үлкен қоғам рұқсат етеді. Мұнда Кор мысал ретінде ірі компанияларды келтіреді: олар ғана заңсыздық пен пайдаға пайдаланудан қашып шыға алады, ал оларды үкімет сияқты одан да үлкен күш қана тоқтатуға болады. Борас Аломардың байқауынша, Кор мемлекеттің мөлшері мен оның күші арасындағы байланысты көрсетеді және нәтижесінде пайда болатын "үлкендік" соғыс пен жойылу қаупін пропорционалды түрде арттырады, ешқандай оң әсерін тигізбейді. Ол Еуропаға назар аударып, оның тарихын өзінің теориясы бойынша талдап, бейбітшілікті сақтау үшін ірі мемлекеттерді табиғи шағын мемлекеттерге бөлу қажет деген қорытындыға келеді. Тіпті пацифизм елдің дәстүрлеріне терең тамырласқан болса да, белгілі бір күш-қуаты жағдайлары орындалғаннан кейін соғыс әлі де болмай қалады, өйткені ол үлкен күштердің жинақталуынан туындайды, оны тек үлкен, "өсірілген" әлеуметтік топтар ғана жинақтауы мүмкін. Бұл топтар өлшеміне қарай қысқартылуы керек. Кор ірі мемлекеттер демократиядан біржола алыстап кетеді деп, Наполеон, Цезарь және Сталиннің "республикашылдық пен демократия дамуының шыңына жеткендей" сәтте билікке келгенін айтады. Шағын мемлекет іштен демократиялық болып табылады және оның үкіметі жеке тұлғаға қызмет етуі керек, ал ірі мемлекеттерде мұндай мүмкіндік немесе міндеттеме жоқ, өйткені жеке тұлғалар құндылығын жоғалтады, ал "демократиялық әртүрлілік" "тоталитарлық біркелкілікпен" алмастырылады, жеке тұлғалардың барлық жағынан көпшілікке ассимиляциялануына қысым көрсетіледі. Кор үлкен держава толығымен республикалық немесе монархиялық, толығымен социалистік немесе капиталистік болуы керек екенін айтады. Мемлекеттің ішіндегі әркім осы жүйеге келісуі керек, ешқандай компромисске мүмкіндік жоқ, тіпті халықтың жартысы оған қарсы болса да, бұл Кор үшін "үлкендіктің" тоталитарлығын көрсетеді. Жеке тұлғаның көптеген жеке тілектерге бейімделуінің орнына, жеке тұлға мемлекеттің тілектеріне бейімделуге мәжбүр болады. Одан әрі, ірі империялар ғалымдық дамуды тек қана ұрлап алады, өйткені адам өркениетінің шыңы бүкіл әлемдік үлкен державалар заманынан бұрын жетілді. Оның пікірінше, ірі мемлекеттердің мұрасы – тоталитаризм мен соғыс. Оның ойынша, бірігуге дейінгі шағын мемлекеттер технологиялық және мәдени прогреске жауапты болды, ал олардың орнына келген империялар оны өздеріне жатқызуға тырысады. Кор мәдени мұра және мәдени ассимиляция мәселесін де талқылайды. Оның пікірінше, мәдениет – жеке тұлғалардың өнімі, ал жеке тұлға үлкен держава аясында өркендемейінше, мәдениет те өркендемейді. Ол демократияны "бөлістердің, фракциялардың және шағын топтардың тепе-теңдігінің жүйесі" деп сипаттайды, ол үлкен мемлекеттің ішкі консолидациясымен бірте-бірте жойылады, сонымен қатар мәдени және интеллектуалды гүлденуге мүмкіндік жоғалады. Оның пікірінше, капитализм өзінің бастапқы кезеңдерінде шағын мөлшерінің арқасында ғана гүлденді. Кез келген кәсіпорын шағын болды, сондықтан экономикалық бәсекелестік принципі толық сақталды. Кор жаһандануға өкініш білдіреді және әлемнің ірі мемлекеттер мен одақтар әлемді сөзсіз әлемге алып келетінін ескертеді, өйткені кез келген ерекше нәрсе, әсіресе мәдениеттер мен тілдер бірте-бірте жойылады:
Біз Солтүстік Америка құрлығының бойымен жоғалып-төмен жүгіріп, қайта-қайта бірдей Көшедегі үйлерді көруіміз мүмкін, бірдей адамдар, бірдей бизнесті жүргізіп, бірдей әзілдер мен бағаналарды оқып, бірдей киножұлдыздарды, бірдей ойларды, бірдей заңдарды, бірдей моральдық қағидаларды, бірдей сенімдерді бөліседі. Сондықтан қазір қызықты оқиғаларды оқу үшін біз Гомерге қайта оралуға мәжбүрміз. Егер Италия, Франция немесе Германия сияқты бірнеше еуропалық үлкен мемлекеттерде салыстырмалы түрде қысқа сапарларда да көптеген қызықты, бірақ тез жойылып бара жатқан айырмашылықтар сезілсе, оның себебі орта ғасырлық шағын мемлекеттердің әртүрлілігі соншалықты күшті із қалдырды, оны біріктіру процесі әлі жоя алмады.

Kohr described himself as a "philosophical anarchist", protested the "cult of bigness" and economic growth and promoted the concept of human scale and small community life. He argued that massive external aid to poorer nations stifled local initiatives and participation. His vision called for a dissolution of centralized political and economic structures in favor of local control. According to Kohr, a European Federation of unequally large states would lead to a domination of a single nation and thus an erosion of dialects and smaller languages "with just the same inevitability as the German federation, in which 24 small states were linked to the one 40 million Power of Prussia ended up in Prussian hegemony". For him, a successful European unification can be based only on the Swiss model, which would entail splitting the existing nation states into smaller ones on the basis of cultural and historical regions. He defends the concept of Kleinstaaterei by arguing that while in the Middle Ages, wars were common, they were brief and caused little to no devastation. However, after the consolidation of Europe into a few large states, every war that erupted between caused huge destruction and loss life. After Germany's defeat and its containment following World War II, the belligerent nation ostensibly turned into a peaceful one, and Russia came to being identified as the chief aggressor in Europe instead. Kohr argues that the belligerence of Russia lies in its size by giving it so much power that it can no longer be checked. Pamí Hernández notes that Kohr abandoned the traditional foci on ideology, education, economic system, evil leadership and even Marx's mode of production in favour of size of society, which, for Kohr, is the source of modern conflict. Kohr applies his theory to specific economic problems such as declining living standards, economic unification and business cycles and focusing on social aspects, as opposed to Marx's economic focus. Kohr argues that Marx's "changing mode of production" as vehicle of history should be replaced with "changing size of society" instead as social norms desired by Marx such as just price, fair wage and gift culture as well his respect for accomplishments, solidarity and mutual aid are found not in modes of economy but rather in life in small communities. Kohr argues that instead of considering values such as uniformity and socialism the leveling effects of mass production, they should be seen as consequences of large societies and the levelling effect of great multitudes. Once growing societies expand so much that they cannot be self sustainable, they "produce the equalizing, materialistic, semi pagan, inventive climate of which the machine mode of production is not cause but consequence". Kohr explains that a profit seeking capitalist will serve society well on the basis of enlightened self interest: bad service would not be profitable and so it is in the capitalist's self interest to be altruistic. However, the capitalist will stop being altruistic and start exploiting others if he "finds the opportunity of getting away with conspiracy against his fellow men", which a large society allows. Here Kohr names large companies as an example: only they can get away with abuses and exploits, and only an even larger power could sustain them such as the government. As Borrás Alomar observes, Kohr draws a correlation between a size of the state and its power and argues that the "bigness" that results proportionately increases risk of wars and destruction while providing no positives. He focuses on Europe and analyses its history under his theory, concluding that large states must be dismantled into natural small nations in order to preserve peace. Even if pacifism is deeply entrenched in a country's traditions, war is still inevitable once certain power conditions are met since it is caused by accumulation of great power, which can be only accumulated by large, "outgrown" social groups. Those groups must this be cut down to size. Kohr goes on to argue that large states will inevitably drift apart from democracy by arguing that Napoleon, Caesar and Stalin all came to power at the "very moment when republicanism and democracy seemed to have reached a pinnacle of development". While small state is internally democratic and its government has to serve the individual, large states have no way or obligation to do so since individuals lose value, and "democratic diversity" is replaced with "totalitarian uniformity", with individuals being pressured to assimilate into the majority in every way. Kohr states that a great power must be either fully republican or monarchist, fully socialist or capitalist, in its entire nature and expanse. Everyone within that state must accept thar one system with no compromises available, even if half of the population could be opposed to it, which for Kohr shows the totalitarianism of "bigness". Instead of adapting to multitude of individual desires, the individual is forced to adapt to the desires of the state instead. He then states that large empires usurp academic development only because the peak of human progress was achieved before the times of worldwide great powers. He argues that the legacy of large states is one of totalitarianism and war instead. For him, the tiny pre unification statelets were responsible for both the technological and the cultural progress, which the empires that succeeded try to claim as their own. Kohr also discusses the problem of cultural heritage and cultural assimilation. According to him, culture is a product of individuals, and since individual cannot prosper under a large power, neither can culture. He describes democracy as a "system of divisions, factions, and small group balances", which slowly wither away under internal consolidation of a large state and with it the ability for cultural and intellectual flourishment. According to him, capitalism was flourished in its early stages only because of its small size. Every enterprise was small and thus the principle of economic competition was perfectly preserved. Kohr laments globalization and warns that the world of large states and unions will inevitably lead to a uniform world, as anything unique, especially cultures and languages, will slowly wither away:
We may race up and down the entire North American continent and see nothing but Main Street all over again, filled with the same kind of people, following the same kind of business, reading the same kind of funnies and columnists, sharing the same movie stars, the same thoughts, the same laws, the same morals, the same convictions. This is why, if we want to read really exiciting adventure stories nowadays, we have to fall back on Homer. If in several European vast area states such as Italy, France, or Germany, so many exciting though rapidly dwindling differences are still experienced on relatively short journeys, it is because the medieval small state diversity has left so lasting an imprint that no unifying process has as yet been able to wipe it out

Кор сонымен қатар қасиетті Рим империясын қорғайды, оның кең ауқымды орталықтандырылмауы және шағын мемлекеттерге бөлінуі оның сәттілігінің себебі болды, емес, сәтсіздігі, мемлекетті басқаруды жеңілдетті. Ешбір корольдық немесе герцог орталық үкіметтен күштірек бола алмады. Империяның құлауының басты себебі – оның ішіндегі Пруссия және Австрия сияқты үлкен державалардың өркендеуі болды, олар бақылау үшін күресіп, империяны өздерінің ықпал аймақтарына бөлді. Кор қазіргі ұлттарды жасанды деп санайды және оларды "көбінесе көнбес шағын тайпалардың еріксіз қосылысы" деп есептейді. Ол әрбір қазіргі ірі еуропалық державада сепаратистік немесе аймақтық ағымдардың күшті екенін айтады және шотландық сепаратистік қозғалысы мен 1945 жылы Баварияның тәуелсіздікке ұмтылуын мысал ретінде келтіреді. «Бұзу» кітабының соңғы сөзінде…