Артур Юсупов: Шахмат шеберінің өмірі мен жетістіктері

Кіріспе

шахматшы Артур Маякович Юсупов (Артур Маякович Юсу́пов; Artur Majakowitsch Jussupow; 13 ақпан 1960 жылы туған) – шахматтағы гроссмейстер және шахмат жазушысы. Кеңес Ресейінде туған, ол 1990 жылдардың басынан бері Германияда тұрады.

Шахматтық мансабы

Юсупов шахмат ойнауды алты жасында үйреніп, Мәскеудегі Жас пионерлер сарайында жаттықты. 1977 жылы жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында жеңіске жетіп, автоматты түрде Халықаралық шебер атағын алды, ал 1980 жылы гроссмейстерлік дәрежесіне ие болды. Юсупов 1979 жылы КСРО чемпионатында екінші орынды иеленді (Ефим Геллерден кейін). Келесі он жылдағы халықаралық турнирлердегі нәтижелері: 1980 жылы Эсбьергте бірінші орын, 1982 жылы Ереванда бірінші орын, 1983 жылы Линаресте төртінші орын, 1985 жылы Тунис Интерзоналында бірінші орын, 1985 жылы Монпельедегі үміткерлер турнирінде бірінші орын және 1988 жылы Линаресте үшінші орын. Сондай-ақ, 1986 жылы Канаданың ашық шахмат чемпионатында жеңімпаз атанды. Осы кезде Юсупов Әлем чемпионатына іріктеуге қатысып, үш рет үміткерлер турнирінің жартылай финалына өтті: 1986 жылы (Андрей Соколовтан жеңілді), 1989 жылы (Анатолий Карповтан жеңілді) және 1992 жылы (Ян Тимманнан жеңілді). 1990 жылдардың басында ол Мәскеудегі пәтеріне келгенде ұрыларға тап болды. Қақтығыс барысында оқ жараланып, аман қалғанына шүкіршілік етеді. Одан кейін Германияға көшіп кетті, ол оның үйі болып қалды. Турнирлерде де табыстарға жетті: 1991 жылы Гамбургте бірінші орын, 1994 жылы Амстердамда бірінші орын және 1994 жылы Хоргенде екінші орын (18-санатты турнир). Осы кезде ол ең күшті шахматшы деп есептелді, оның ең жоғары Эло рейтингісі 2680-ге жетті, бұл 1995 жылдың шілдесінде тіркелді. 2002 жылы Әлем чемпионатында бірінші орынды бөлісті, 2005 жылы Базельде және 2005 жылы Альтенкирхенде жеңіске жетіп, Германия чемпионы атанды. 1999 жылы Юсупов Петроф қорғанысы туралы кітап жариялады. Ол сол кезде ашылудың танымал сарапшысы болды және оның кітабы осы уақытқа дейін энциклопедиялық және жан-жақты зерттелген туынды саналды. Сондай-ақ, ол 100 жылдан астам уақыттан бері қолданылып келе жатқан Ласкер қорғанысы бойынша да белгілі сарапшы болды, оған көптеген жаңа идеяларды енгізді. Алексей Суэтиннің айтуынша, Юсуповтың екі қасиеті – "мақсаттылық" және "ақыл-ойдың күші". Ол "позициялық стильдегі рационалды ойыншы. Ойын соңында жоғары техникалық шеберлікке ие және әдеттегі ашылу жүйелерін толық біледі. Ол шабытқа емес, еңбекқорлықпен оқыған нәрсеге сенеді". Юсуповтың ойыншылық мансабында Халықаралық шебер Марк Дворецкий оны жаттықтырып, бағыт-бағдар берді, ол әлемдегі ең үздік шахмат жаттықтырушысы деп есептелді. Юсупов Дворецкийдің ықпалы оның көптеген үлкен жеңістеріне зор үлес қосқанын мойындайды. Олардың арасындағы мықты одақ пен ынтымақтастық Дворецкий-Юсупов шахмат мектебін құруға әкелді. Мекеменің студенттерінің қатарында мықты гроссмейстерлер Петр Свидлер, Сергей Мовсесян және Вадим Звягинцев бар. 2005 жылы Юсуповқа ФИДЕ-нің аға жаттықтырушысы атағы берілді. Юсупов Дворецкийдің кітаптарына үнемі үлес қосады және Вишванатан Ананд пен Питер Леконың әлем чемпионатындағы күресінде екінші кеңесші ретінде жұмыс істеді. Ол Ресейлік гроссмейстер Сергей Долматовтың досы және жаттығу серігі. Долматов та Дворецкийдің шәкірті болды және Юсупов сияқты, жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы атанды (1978 жылы).

Yusupov learned to play chess at the age of six and trained at the Young Pioneers' Palace in Moscow. He won the World Junior Championship in 1977, which then automatically qualified for the International Master title, with qualification as a grandmaster following in 1980. Yusupov finished in second place at his first USSR Championship in 1979 (behind Efim Geller). International tournament results in the next decade included first place at Esbjerg 1980, first at Yerevan 1982, equal fourth at Linares 1983, first at the Tunis Interzonal 1985, equal first at Montpellier Candidates 1985, and third at Linares 1988. He also won the 1986 Canadian Open Chess Championship. By this time Yusupov was also chasing World Championship qualification, reaching the semi final of the Candidates Tournament on three occasions: in 1986 (defeated by Andrei Sokolov), 1989 (defeated by Anatoly Karpov) and 1992 (defeated by Jan Timman). In the early 1990s, he returned to his Moscow apartment one day and came upon burglars. During the struggle that broke out, he was shot and considers himself lucky to have survived. Soon after, he decided to move to Germany, which has remained his home. There were further successes in tournaments; first at Hamburg 1991, first at Amsterdam 1994 and second at Horgen 1994 (a category 18 tournament). It was around this time that he could be regarded as playing his strongest chess, as was reflected by his peak Elo rating of 2680, recorded in July 1995. He went on to share first place at the 2002 World Open and won at the Basel Rapid 2005 and at Altenkirchen 2005, making him the German Champion. In 1999, Yusupov published a book on the Petroff Defence. He was at the time an acknowledged leading authority on the opening, and his book widely considered the most encyclopaedic and comprehensive treatment thus far. He has also been a noted expert on the Lasker Defence of the Queen's Gambit Declined, bringing many new ideas to an opening over one hundred years old. "Purposefulness" and "strength of mind" are two of Yusupov's attributes, according to Alexei Suetin, who described him as "a player with a rational, positional style. He boasts high technical skill in the endgame and detailed knowledge of his customary opening systems. Least of all does he rely on inspiration; his every move is based on industrious study." Throughout his playing career, Yusupov has been coached and mentored by Mark Dvoretsky, an International Master who was widely considered to be the world's leading chess trainer. Yusupov freely acknowledges that Dvoretsky's influence has been instrumental in many of his biggest victories. The strong alliance and collaboration that developed, led to them setting up the Dvoretsky–Yusupov Chess School. Students of the school have included strong grandmasters Peter Svidler, Sergei Movsesian and Vadim Zvjaginsev. In 2005, Yusupov was awarded the title of FIDE Senior Trainer. Yusupov has also been a frequent contributor to Dvoretsky's books and has been a second and advisor to both Viswanathan Anand and Peter Leko during their world championship campaigns. He is a friend and training partner of the Russian GM, Sergey Dolmatov. Dolmatov was another protégé of Dvoretsky and like Yusupov, became a Junior World Champion (in 1978).

Ерекше ойындар

Марк Тайманов А. Юсуповқа қарсы, КСРО 1982 жылы. Ағылшын симметриясы, Анти-Бенони. Қара ойыншы шабуылын құрылдатады, Ақтардың қорғанысын бұзуға және ашық квадраттағы қара бикесінің толық мүмкіндігін пайдалануға тырысады. Василий Иванчук пен Юсупов, 1991–93 жылдарғы Үміткерлер турнирі, ширек финал, 9-ойын, Брюссель, 1991 жыл. Корольдік үнді қорғанысы: Фианкетто вариациясы. Классикалық фианкетто (ECO E67), 0–1. 1996 жылы "Шахмат ақпаратшысы" журналының сарапшылары мен оқырмандары бұл ойынды 1966–1996 жылдар аралығындағы ең үздік ойын деп таңдады.