Кіріспе

Зигмунд Фрейдтің 1927 жылғы кітабы «Иллюзияның болашағы» (Die Zukunft einer Illusion) – психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейдтің 1927 жылғы еңбегі. Онда Фрейд діннің пайда болуы, дамуы және болашағы туралы талқылайды. Ол дінді жалған сенімдер жүйесі ретінде психоанализден өткізеді.

Қорытынды

Фрейд дінді "белгілі бір догмалардан, сыртқы және ішкі шындықтың фактілері мен жағдайлары туралы мәлімдемелерден тұратын, біреудің өзі анықтамаған нәрсені айтып, оларға сену керек деп талап ететін" иллюзия ретінде анықтайды. Діни ұғымдар үш жолмен таратылады, соның арқасында олар біздің сенімімізге ие болады. "Біріншіден, өйткені біздің алғашқы ата-бабаларымыз оларға сенген; екіншіден, өйткені бізде ежелден жеткен дәлелдер бар, және үшіншіден, өйткені олардың растығын сұрауға тыйым салынған". Психологиялық тұрғыдан алғанда, бұл сенімдер тілектердің орындалуы, "адамзаттың ең көне, ең күшті және ең маңызды тілектерінің орындалуы" құбылысын көрсетеді. (6-тарау, 38-бет). Олардың арасында – әкеге деген құштарлық, болашақ өмірмен жердегі өмірді ұзарту және адам жанының өлместігіне сенім бар. Фрейд иллюзия мен қателік арасын ажырату үшін "Аристотельдің зиянды жәндіктер шөптен пайда болады деген сенімін" (39-бет) қателік ретінде санайды, бірақ "кейбір ұлтшылдардың индогермандық нәсіл ғана өркениетке қабілетті деген мәлімдемесі" – бұл иллюзия, себебі мұнда тілек білдірудің өзі бар. Ашық айтқанда, "алдамның ерекшелігі – оның адам тілектерінен туындайтындығы". (39-бет) Фрейд "Иллюзияның міндетті түрде жалған болуы қажет емес" деп қосады. Ол орта таптың бойжеткен қызының ханзадаға үйленетінін елестететінін мысалға келтіреді. Бұл ықтимал емес, бірақ мүмкін емес емес. Оның тілегіне негізделгені оны иллюзияға айналдырады. Фрейд дінді тотемизммен ұқсас тұрғыдан түсіндіреді. Жеке адам қоғамның жауы болып табылады және қоғамның жұмыс істеуіне көмектесу үшін оны бағындыру қажет инстинктілік қалаулары бар. "Осы инстинктілік қалаулардың арасында – инцест, каннибализм және кісі өлтіруге құштарлық" бар. (10-бет) Фрейдтің адам табиғатына деген көзқарасы бойынша ол әлеуметтік емес, бүлікшіл және жоғары сексуалдық және деструктивті бейімділіктерге ие. Адамдардың деструктивті табиғаты, адамдар қоғамдағы басқалармен қарым-қатынас жасауы керек болғанда апатқа бейімдейді. "Себебі көпшілік жалқау және ақылсыз; олар инстинктілік бас тартуды ұнатпайды, және оларды оның сөзсіз екендігіне дәлелмен сендіруге болмайды; және оларды құрайтын адамдар бір-бірін тәртіпсіздікке еркін жол беруде қолдайды". (7-бет) Адам табиғаты соншалықты деструктивті, ол "тек үлгі бола алатын және көпшілік оларды өздерінің басшылары ретінде танитын адамдардың ықпалы арқылы ғана, олар осы жұмысты орындауға және өркениеттің болуымен байланысты бас тартуларға ұмтылуы мүмкін" деп мәлімдейді. (8-бет) Осының бәрі өркениеттік күштер мен дамушы үкімет болмаса, құлап қалуы мүмкін жауыз қоғамды қалыптастырады. Фрейд діннің дамуы туралы әрі қарай түсіндіреді, өйткені байлық жинауға және инстинктілік қалауларды қанағаттандыруға (сексуалдық қатынас, байлық, даңқ, бақыт, өлместік) "материалдықтан руханиға" ауысады. Жақсы мінез-құлық үшін өтемақы ретінде дін сыйлық беруге уәде береді. Фрейдтің пікірінше, дін – Эдип кешенінің бір түрі, ол адамның әлемдегі әлсіздігін көрсетеді, ол өлімнің соңғы тағдырына, өркениеттің күресіне және табиғат күштеріне қарсы тұруы керек. Ол Құдайды бала сияқты "әкеге құштарлықпен" қараудың көрінісі деп санайды. (18-бет) Фрейдтің діни сенімді иллюзияның бір түрі ретінде сипаттауы оның шындыққа негізделмеген адам тілектерінен туындаған деген ойға негізделген. Ол былай дейді: "Осылайша, біз сенімді иллюзия деп атаймыз, егер тілектің орындалуы оның мотивациясында маңызды рөл атқарса, және біз оны шындықпен байланыстыруды елемейміз, өйткені иллюзияның өзі тексеруге мән бермейді". Фрейдтің сөздері бойынша "Құдайлар үш міндетті атқарады: олар табиғаттың қорқынышын жоюы керек, олар адамдарды тағдырдың қатыгездігімен татуластыруы керек, әсіресе ол өлімде көрініс тапқандай, және олар оларды ортақ өркениетті өмірдің оларға жүктеген азаптары мен жетіспеушіліктері үшін өтеуі керек". (19-бет)

Қабылдау

Фрейд "Айқын болашақ" атты еңбегін досы Ромен Роланға жіберді. Роланд Фрейдтің дінге қатысты бағалауларымен көбінесе келіскенмен, Фрейд діни сезімнің нағыз себебін анықтады ма деп күмәнданды, оны "мұхиттай" сезіммен байланыстырды. Аналитикалық психологияның негізін қалаған психиатр Карл Юнг "Айқын болашақ" еңбегі Фрейдтің бұрынғы көзқарастарын "он тоғызыншы ғасырдың соңындағы ескірген рационализм мен ғылыми материализм шеңберінде қозғалатын" ең жақсы түсіндіреді деп жазды. Сынаушы Харольд Блум "Айқын болашақ" еңбегін "дінге қатысты сынның ірі сәтсіздіктерінің бірі" деп атайды. Блум Фрейд дінді төмен бағалағандықтан, оны тиімді сынға тарта алмады деп санайды. Бүгінде кейбір ғалымдар Фрейдтің аргументтерін генетикалық қателік ретінде қарастырады, онда нанымның шығу тегіне байланысты оның жалған немесе растауға келмейтін екені ескеріледі.