Кіріспе

Феминистік роман
кітап

"Африкалық ферманың тарихы" (1883 жылы Ральф Айрон псевдонимімен жарық көрген) Оңтүстік Африкалық автор Оливе Шрайнердің алғашқы жарияланған романы болды. Ол дереу сәттілікке ие болды және феминистік романдардың бірі ретінде танылды.

Өмірбаян

Шрайнер Оңтүстік Африканың алғашқы әдебиет тұлғаларының бірі болды. Оның «Африкалық ферманың тарихы» романы феминизмнің бірінші толқыны кезінде жазылған және революциялық феминистік саясатымен танылған, бірақ кейбір ғалымдар романды нәсілшіл және жабық деп сынаған. Романда махаббат, неке, аналық, империя және нәсіл тақырыптары басты әйел кейіпкер Линдаллдың осы мәселелермен күресі арқылы көрінеді. Кейбір ғалымдар Линдаллдың көзқарастарының трансұлттық және трансрастық құндылығын, сондай-ақ олардың тарихи Оңтүстік Африка шеңберінен тыс қолданылу мүмкіндігін жақтады. Ол ерлер мен әйелдердің махаббатты қалай сезінуінің айырмашылығын былай сипаттайды:

Ер адамның махаббаты – зәйтүн ағашының оты. Ол әр сәтте биікке секіріп, алаулап, жанып, қызыл жалын шашып, сізді қоршап алып, жалмап кетуге асығушылық танытады – сіз оның күшті жылуының ағынында мұз кішкентайындай тұрып қаласыз. Бірақ ертесі күні, қолыңызды сәл жылуға келгенде, сіз тек аз ғана күлді ғана табасыз! Ұзақ махаббат салқын, ал қысқа махаббат ыстық; ерлер, кемінде, шағымдануға негіздері жоқ. Әйелдің «салқын», «ұзақ» махаббаты ер адамның «қысқа» және «ыстық» махаббатымен толыққанды жауаптастырылмайды – олар, шын мәнінде, от пен мұз сияқты қарама-қайшы. Линдаллдың баласының әкесіне үйленуден бас тартуы кейбір ғалымдардың пікірінше, ол қоғамдық нормаларға бағынудан бас тартуының нәтижесі, өйткені ол осы күштерге қарсы тұру арқылы жеңіп алған «өз бостандығынан айырылғысы келмейді». Неке – әйелдің мойнын ер адамның аяғына бағындыру институты. Линдаллдың ойынша, мұнда басқа амал жоқ. Роман нәсіл, гендер және империя мәселелері бойынша заманауи пікірталастарды қамтиды және Виктория дәуірінің заманауилығының «интеллектуалдық және мәдени көңіл-күйін» айқын көрсетеді. Романда ана болу «адамның ең ұлы және құрметті еңбегі» делінеді, сонымен қатар «қорқынышты нәрсе» деп те сипатталады. Хайди Барендс «Линдаллдың ана болуға қатысты екіұштылығы, ішінара, ана болудың ұлы және құрметті еңбек екенін мойындағанымен, ана болу оның жеке тұлғасы үшін арналмағандығынан туындайды» дейді. Луиза Гриннің сөзіне сәйкес, ана болуға байланысты әлеуметтік шектеулер мен күтулер оның өзін-өзі қамтамасыз ету, гендерлік теңдік және әлеуметтік-интеллектуалдық теңдікке деген ұмтылыстарынан басым түседі. Линдалл жүктілігінің өзіне «тең құқықтармен кездесу мүмкіндігінен айырылғанын» айтады. Ол ана болудың моральдық жауапкершілігін сипаттап, баланы дүниеге әкелуді «қорқынышты нәрсе» деп атайды, өйткені оның анасы «өзін асырауға ештеңесі жоқ екенін білгенмен» Линдаллды «жат қолынан иттің тамағындай тамақтану үшін жаратқан».

Сюжетке кіріспе

Роман Оңтүстік Африканың Кару аймағындағы шаруашылықта тұратын Уолдо, Эм және Линдалл атты үш кейіпкердің өмірін, ең алдымен бала кезінде, кейін ересектер ретінде баяндайды. Оқиға 19 ғасырдың ортасы мен соңында өтеді – Бірінші Бур соғысына ишара жасалады, бірақ аталымы айтылмайды. Кітап жартылай автобиографиялық: әсіресе, екі басты кейіпкер (Уолдо мен Линдалл) Шрайнердің өмірі мен философиясына ұқсас келеді. Кітап алғаш рет 1883 жылы Лондонда Ральф Айрон псевдонимімен жарық көрді. Ол еркін ойлау, феминизм, некеден тыс жыныстық қатынас және жүктілік, сондай-ақ трансвеститизмді ашық бейнелегендігіне байланысты қызу пікірталас тудырғанына қарамастан, тез арада бестселлерге айналды.

Құрылымы

Романда аз ғана повествование бар (және ол кітаптың көптеген тақырыптарын қолдайды), сондықтан кітапты қысқаша баяндау қиын. Сонымен қатар, оқиғаның көп бөлігі виньеткалар сериясы түрінде ашылады – көбінесе контекстсіз немесе (мұқият ойластырылған) ретсіз. Автор оқырманға тікелей үндеу үшін повествованиеге жиі араласады. Жалпы алғанда, кітапты үш бөлімге бөлуге болады: Бірінші бөлімде кейіпкерлер Карудағы фермада өмір сүретін балалар ретінде таныстырылады және олардың ішкі ойлары мен сезімдері ашылады. Екінші бөлім "Уақыт пен маусымдар" деп аталады және бұрынғы оқиғаларды қысқаша мазмұндайды, сондай-ақ болашақтағы оқиғаларға меңзеп өтеді. Ол негізінен Вальдоның христиандық фанатизмнен үмітсіздікке толы атеизмге дейінгі жолын көрсетеді. Бұл бөлімде хронологиялық контекст жоққа шығарылған, бірақ ұсынылған философияның көп бөлігі кітаптың бірінші және үшінші бөлімдерінде қайталанады. Екінші бөлімде бірінші жақ көпше түріндегі етістіктер ("біз", "бізге" және т.б.) басым қолданылады. Көпше санның қолданылуы Шрайнер Вальдоны өзінің бір жақтарының бірі ретінде қарастырғанын көрсетеді. Үшінші бөлімде үш басты кейіпкердің ересек өмірі суреттеледі. Тағы да, назар Вальдо мен Линдаллға аударылады, екеуі де ферманы тастап, Оңтүстік Африканың әртүрлі аймандарына саяхат жасайды – Вальдо Натал аймағына және Грэмстаунға, ал Линдалл Блумфонтейнге, содан кейін Трансваальға.

Балалық шақ

Кітаптың бірінші бөлімі басты кейіпкерлердің балалық және жасөспірімдік шағын қамтиды. Онда балалар өмірінде шешуші болған бірқатар оқиғалар баяндалады. Вальдо бастапқыда терең діншіл христиан ретінде таныстырылады, бұл сенімді ол әкесінен, жесір Оттодан, мейірімді неміс шаруасынан мұра еткендей көрінеді. Оқиға дамыған сайын Вальдо өзінің дініне көңілі толады, бұл дағдарысқа бірнеше ауыр оқиғалар, сондай-ақ философиялық еңбектерге деген қызығушылығы себеп болады. Линдаллда мұндай күмәндар жоқ. Ол еркін ойлаушы, дінге қызығушылық танытпайды. Оның назары 19 ғасырдың соңындағы әйелдердің мәртебесіне аударған. Білім мен тәуелсіздікке ұмтылған ол әйел ретінде оған ұсынылған шектеулі мүмкіндіктерден наразы. Линдалл табиғатынан күмәнданушы, ерік-жігері мықты және тәуелсіз бала, ол тіпті ересектердің пікірін де құрметке лайық деп санамаса, оларға бағынбайды. Эм, Санни әпкесінің келіні және Линдаллдың туысы, көңілді, мейірімді, бірақ біршама білімі жоқ бала ретінде бейнеленеді. Эм Вальдо мен Линдаллға қарама-қарсы кейіпкер болып табылады; ол өміріндегі ересектердің айтқанына сенеді. Эм көбінесе Линдаллдың қарсылығы үшін айып талады. Оңтүстік Африкалық ағылшын тілді Бонапарт Бленкинс – өтірікші және алаяқ. Ол фермаға келіп, өзін қиын жағдайға түскен сәтті кәсіпкер ретінде таныстырады. Санни әпкесі Бонапарттың фермада Отоның қамқорлығында қалуына келіспейді. Бонапарт бұл мүмкіндікті қуана қарсы алады, өйткені оның мақсаты Санни әпкесінің жүрегін жеңіп, осылайша ферманың иесі болу. Бонапарттың балаларға қатысты қатыгездігі садизмге жақын. Ол әсіресе Вальдоға қатысты кешірімсіз, тіпті оны жек көреді. Бонапарттың Вальдоға жасаған әрекеттері оның діни сеніміне күмәндік тудыратын бірқатар оқиғаға себеп болады. Екінші жағынан, Бонапарт Линдаллға сенімсіз, тіпті қорқынышпен қарайды. Линдалл оның көптеген өтіріктерінің біріне қатысты тікелей сұрақ қойғанда, ол Линдаллдың орнына Эмді жазалайды. Бонапарт Санни әпкесіне ұнауға тырысады, бірақ оның жас және бай немересі Трана келіп қосады. Санни әпкесі ақырында Бонапарттың Транаға жақындасуын байқап, оны фермадан қуады. Ото, неміс шаруасы және Вальдоның әкесі, терең діншіл адам. Ол жергілікті шаруаларды дінге шақыруға тырысады, олар оның әрекеттеріне қызығады. Ото – әңгімеге құмар, мейірімді және достыққа бейім, ешкімге жамандық ойламайды. Ол тіпті Бонапартты бірнеше рет қорғайды. Бонапарт оған Санни әпкесінің Отоны шаруа қожалығынан босатуын ұйымдастыру арқылы жауап береді. Бонапарт жоспары орындалады, бірақ Ото жүрек талмасынан қайтыс болады және ферманы тастамай тұрып көз жұмады.

Уақыт пен кезеңдер

Кітаптың екінші бөлігінің бірінші тарауы "Уақыт пен маусымдар" стилі мен повествосы оны қоршаған тараулардан ерекшеленеді. Бұл бөлім Вальдоға арналған – оның аты тарауда тек бір рет, алғашқы сөйлемде ғана кездеседі. "Уақыт пен маусымдар" кітабы сенімнің бала кезінен ересек шаққа дейінгі жолына қарайды. Шынында Вальдо туралы баяндалса да, көптеген көптік жалғаулы сөздердің қолданылуы автордың өзін Вальдоның саяхатына қосып отырғанын көрсетеді, бұл бөлімді кітаптың ең жеке бөлігі етеді. Бірінші жыл, нәрестелік шақ, табынуға деген толыққанды құштарлықпен және табиғаттың әсемдігіне таңқумен сипатталады. Одан кейін догмалардың қалыптасуы басталады – Періштелер, бірақ табиғаттың әсемдігіне таңқу сақталады және тіпті күшейе түседі. Келесі бөлімде нақты жас көрсетілген – жеті жас. Киелі кітап басты назарға алынады және құлшына оқылады. Оның ішінде жаңа ұғымдар табылады. Бұл туралы ересектерге хабар беріледі, бірақ олар қызығушылық танытпайды. Сонымен бірге, күмәннің алғашқы көріністері пайда болады. Сұрақтарға тартымдылықпен жауап беріледі және жауаптар тезірек қабылданады. Екі жыл өтеді, және осы уақыт ішінде табиғат әлемі артықшылықты жояды, оның орнына Құдаймен және Киелі кітаппен ащы-тәтті қарым-қатынас орнатылады. Тозақ тұжырымы үнемі үлкейеді; Ібіліс түріндегі күмән балаға шабуыл жасайды. Ол қиын сұрақтар қояды – ал, деп есептелетін дана ересектердің беткей жауаптары енді жеткіліксіз. Бірақ сонымен бірге, жанның тыныштық сезімі, күнәлардың кешірілгендігі сезіледі. Бірақ бұл сезім ұзаққа созылмайды – көп ұзамай Ібіліс тағы да ұшқынсыз сұрақтар қойып, тозақ пен құлдырау қаупі қайтадан пайда болады. Осылайша, күмән мен тыныштықтың айналысы жалғасады. Қанша уақыт өткені белгісіз, бірақ келесі бөлімде бала Құдайдың әмбебап тұжырымымен таныс болады. Қаһар, тозақ, құлдырау жоқ. "Қуатты Жүрек" барлық балаларын сүйеді, ешкімді де ерекшелемейді. Ескі, сұрақ қоюшы Ібіліс үндемейді. Арман жалғаса алмайды – шындық арманшылдықты оятып жібереді. Ол әлемді шын мәнінде қандай екенін көреді – әділетсіз, зұлым – жоғары, барлығын қамтитын махаббаттың ешқандай дәлелі жоқ. Соның салдарынан, бір кезде сенген адам атеист болады. Мұнда жақындарының қабіріне сілтеме жасалады – бұл Оттоға немесе Линдаллға (немесе екеуіне де) қатысты ма, белгісіз. Реалист енді өмір бойы бейжай өмір сүреді, қол еңбегі мен ғылымда белгілі бір тыныштық табады. Табиғаттың ғажайып көркі мен сұлулығы қайтадан күшін көрсетеді, едәуір күшейеді. Рационалист табиғат әлеміне ғашық болып, оның көптеген құпиялары мен аяндарына қуанады. Бір жағынан, ескі, тозығы жеткен діннің орнына жаңа және маңызды табиғатқа табыну орнатылады. Бұл табынумен бірге барлығы өзара байланысты екенін түсіну пайда болады, ал бөлім Вальдо жаңа әлемінде және оның орнында өмір сүре бастауымен аяқталады.

Ересектілік

Кітаптың үшінші бөлімі (техникалық жағынан ІІ бөлімнің екінші тарауы) фермада Валдоның ағашқа ою жасап жатқанымен басталады. Контексттік сылтаулар уақытты 1-тараудың ("Уақыт пен маусымдар") соңынан кейін, Вальдо өзінің рационалды универсалистік кезеңіне кірген кезде және қанағаттанған сияқты. Эм (он алты жасар деп айтылады) Уолдоға шай мен тортпен келіп, жаңа ферма иесінің келгенін хабарлайды, ағылшын иммигранты (кітап кейінірек ашылады) Грегори Роуз есімді. Ол кеткеннен кейін бір кезде ат үстінде бір бейтаныс адам пайда болып, Уолдомен сөйлеседі. Вальдоның ою-өрнегінің табиғаты мен мағынасы туралы сұрағаннан кейін, бейтаныс адам Ойыңшының аллегориясын баяндайды. "Аңшы аллегориясы" тақырыбы бойынша "Уақыт пен мезгілдерге" ұқсас, соқыр ырым-жырымнан Ақиқатты ауыр іздеуге дейінгі саяхатты, бұл жолы Аллегорияның әдеби құралын пайдалана отырып, іздейді. Әңгімесімен біткен соң, бейтаныс Уолдоға атын атамаған философия кітабын тапсырып, кетеді. Осыдан кейін жаңа ферма бастығы Грегори Роуз өз әпкесіне жазған хаттың баяны беріледі. Хаттың мазмұнынан Роуз өзін ауыл шаруашылығынан жоғары нәрселерге тағайындалған деп санайтын, бірақ өзінен тыс жағдайларға байланысты өз шақыруын қабылдамаған менмен әйелге жек көретін адам ретінде танылады. Грегори сонымен қатар Эмге ғашық болғанын және оған үйленуге ниетті екенін айтады. Хатты фермаға алып келгеннен кейін Грегори оған ұсыныс жасайды, ал Эм, кейбір күмәндермен келіседі. Сонымен қатар, Эм Линдаллдің алты ай ішінде мектептен қайтып келетінін және Грегориді өзінің ағайындарына таныстыруға асығатынын айтады. Келесі тарауда Линдалдың интернаттық мектептен оралуы туралы әңгіме қозғалады. Эм жаңалықтарымен бөліседі, бірақ Линдаллдың әсерсіз, тіпті аяушылық танытқандығына таңғалады. Бірнеше минуттан кейін Линдалл Уолдоға фермадағы шаруаларын орындауға еріп барады. Бұл жерде Шрайнер Феминисттік манифестке ұқсас нәрсені енгізеді. Ол мектептегі тәжірибесі туралы ұзақ сөйлейді және қоғамның әйел ретінде күткен шектеулі мәртебесін қорғайды. Уолдо оның қарсыласы болып табылады - ол одан әрі ашуға әкелетін оған өткір сұрақтар қояды. Біршама ирониямен Линдалл өзінің диатрибін Уолдо - ол сөйлесе алатын жалғыз адам басқалары оны жай ғана шаршатты деп аяқтады. Санни әпкем тағы бір күйеумен тұрмысқа шыққандықтан, буралық үйлену тойын өткізу жоспарланып отыр. Грегори тағы бір хат жазу үшін біраз уақыт алады, онда ол Линдалл мен оның тәуелсіз жолдарын қорлайды. Алайда хаттың ретіне қарағанда, Грегоридің Линдалды қызықтыратыны анық. Тойда Грегори Линдаллдің жанында болу үшін ақтала алады, ол оны мойындайды, бірақ күмәнмен көрінеді. Грейсоның Линдаллге қатты ғашық болғаны анық. Ол үшін Линдалл өзіне компания қажет екенін сезінген кезде, ол Уолдоны іздеп, онымен жұлдыздардың астында қайтадан сөйлеседі. Алайда Грегори оны фермаға алып кетуге ұсыныс жасағанда, ол күтпеген жерден оның шақыруын қабылдайды. Уолдо Емді үйіне апарады, ол жерде, бізге айтылғандай, ол қараңғыда отырады. Уақыт өте келе Уолдо жұмыс іздеп, ферманы тастап кетуге шешім қабылдайды. Ем қоштасып, Грегориді іздеп шығады. Ол оны әдеттегі ісімен кездестіреді: Линдаллмен бірге газет оқып жатқандай болып. Линдалл оны танымайды. Линдалл кеткеннен кейін, Эм Грегориге олардың келісімін бұзуды қалайтынын айтады. Грегори жартылай жүректен оның ойынан айнуға тырысады, бірақ тез келіседі. Ол Емді тастап, үндемей кетеді. Енді Линдалл Уолдомен қоштасу кезегі. Ол оны ешқашан ұмытпайтынын айтады және олар қайтадан кездескен кезде қандай болатынына ой жүгіреді. Уолдо фермадан кетеді; Линдалл оны көзден таса болғанша қарап тұрады. Келесі виньетте Грегори Роуз фермада жүріп жатыр. Ол Линдаллді табуға тырысып жатқаны анық, бірақ бейқам болып көрінуге тырысады. Линдаллдің орнын тауып, ол Линдалл мен Уолдоның сөйлесетін сөздеріне ұқсас әңгіме бастауға тырысады. Линдал оған жауап береді, бірақ ол Григорийді әзілдейді. Көптеген сөздік қорлауларға төтеп бергеннен кейін Грегори Линдаллді жақсы көретінін және оған қызмет етуден басқа ештеңе қаламайтынын мойындайды. Линдалл оған үйленуге келіседі, егер ол өзінің антын есте ұстауға уәде берсе, ол оған ешнәрсе күтпестен, оған толықтай қызмет етеді. Грейсондан Линдалл тек оның атын ғана сұрайды. Бір кездегі асқақ Грегори Роуз Линдаллдің еркіне қарсы күйретілді. Келесі тарауда Линдаллдің кейбір себептері айтылады. Фермаға бейтаныс адам келді. Линдалл оны Оттоның �...

Кейіпкерлер

Төрт негізгі ақ әйел кейіпкерлері бар: Эм, Линдалл, Тант'Санни және Трана. Em ағылшын, Tant'Sannie голланд және африкаанс тілінде сөйлейді, бірақ Линдаллдің ұлттық болмысы белгісіз, бірақ ол ақ деп сипатталған, оның ішінде өлім сәтінде айнаға қараған "Жоқтырғыштағы ақ бет шыныдағы ақ бетке қарады. Олар бір-біріне жиі қарасты, бірақ бүгін осы жағдайға келді. Жас балалардың көздері көлеңкеде, ал көздері айнада, олар өз уақытының келгенін біледі". Кейбіреулер "ақ" деген сөзді отаршылдық патриархалдық биліктің символы деп түсіндіреді, ол қартайған сайын күшейе түседі, ол өлгенше, оның феминисттік ұмтылыстары талқандалады. Романда ақ тәнді емес кейіпкерлер аз көрінеді және диалогтары көп емес. Олар жағымды сипатта сипатталмаған. Бір қызметші қыз қаскөй әрі кекшіл болса, басқалары "жарым жалаңаш" әрі "ақылсыз қарап" жүреді.

Уолдо

Вальдо – неміс шаруасы Отто Фарбердің ұлы (төменде қараңыз). Ол бастапқыда өте жанкешті, көңілді және терең рухани адам ретінде суреттеледі.

Линдалл

Линдалл – Санни тананың жетім қызы. Оның қайтыс болған әкесі ағылшын, ал Санни әпкесі голландиялық. Линдалл қиын өмірге дағдыланған, оның жанкешті және қарсыласушы мінезі оны одан да қиын жағдайға түсіреді. Ол өте есейген бала, жасынан ақылды, бірақ іштей күресіп жүреді. Уолдо – оның ең жақын досы және құпияларын бөлісетін адамы. Оқуын бітіргеннен кейін ол феминист болып өседі. Бала туғаннан кейін шамамен алты айдан кейін төсек-орында қайтыс болады, баласының Григорийдің жасырын күтімге алғанын білмейді.

Эм

Эм Линдаллдің туысы - Тан Саннидің өгей қызы, оның ағылшын әкесі де бала кезінде қайтыс болды. Өгей анасынан айырмашылығы, Эм ағылшын тілінде де, голланд тілінде де еркін сөйлейді.

Отто

Отто Фарбер – неміс шаруасының күтушісі. Ол жақсы, өзімшіл емес және қамқор адам ретінде сипатталады.

Санни әже

Санни Тант, көбінесе "бур әйелі" деп аталады, ферманың иесі (жерді қайтыс болған күйеулерінің бірінен мұра еткен). Тант – африкаанс тіліндегі құрметті атау, сөзбе-сөз "тәте" дегенді білдіреді.

Бонапарт Бленкинс

Бонапарт Бленкинс кітабының бірінші бөлімінде енгізіледі. Ол бір жағынан карикатуралық бейне – соқпақ тілді, қатыгез, алаяқ және екі жүзді адам. Өз бетінше ізгіленгенімен, Отоны шаруашылықтан қуу үшін оны пайдаланады, сонымен қатар Тант Санниге үйленуге тырысады (осылайша шаруашылықты бақылауға алу мақсатында). Бірақ ол әрекетінен сәтсіздік көреді, оның нағыз мінезі ашыққа шығып, ашулы Тант Санни оны шаруашылықтан қуып шығады. Кітап соңындағы қысқа кездесуден басқа, одан ешқандай хабар болмайды.

Грегори Роуз

Грегори Роуз, ағылшын, Отоның қазасынан кейін шаруашылықты күтушінің қызметін атқаруға шақырылады.

Қызметшілер

Бірнеше африкалық қызметшілер шаруаларға жұмыс істейді, олардың ішінде "готтентот қызметші" және бірнеше "кафр".

Бейімделу

Роман 2004 жылы Дэвид Листер режиссерлік еткен фильмге айналдырылды.