Кіріспе

Патша сарайындағы лауазым – патша немесе әмірші отбасының мүшелеріне сурет салатын суретші, кейде белгілі бір жалақымен және суретшінің басқа жұмыс істеуіне тыйым салынған жағдайда. Суретшілер ең көп кездесетін мамандық болған, бірақ сарай суретшісі сарай мүсіншісі де болуы мүмкін. Батыс Еуропада бұл лауазым 13 ғасырдың ортасында пайда бола бастады. Ренессанс кезеңінде олардың тапсырыстарының басым бөлігі отбасының портреттерінен тұрды, ал жаңа заманда бір суретші тек портреттер салуға, ал екіншісі жаңа ғимараттарды безендіру сияқты басқа жұмыстарға тағайындалатын. Әсіресе орта ғасырдың соңында оларға көбінесе жеке палата хатшысы лауазымы берілетін. Әдетте оларға жалақы және ресми атақ беріліп, көбінесе өмір бойына зейнетақы тағайындалатын, бірақ шарттар әртүрлі болуы мүмкін. Көбінесе суретшіге тек күтім ақысы төленіп, монарх үшін салған туындылары үшін қосымша төленетін. Суретші үшін сарайға тағайындалу жергілікті суретшілердің цехтарының шектеулерінен босатудың артықшылығы болды, бірақ орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңінде олар сарайдағы сәндік жұмыстарға көп уақыт жұмсауға және сарайлық ойын-сауықтар мен шаралар үшін уақытша туындылар жасауға жиі мәжбүр болатын. Ян ван Эйк немесе Диего Веласкес сияқты кейбір суретшілер дипломаттар, қызметкерлер немесе әкімшілер ретінде сарайда басқа да қызметтерде пайдаланылды. Англияда қарапайым сәндік жұмыстар үшін сержант-суретші лауазымы құрылды, ал "Патшаның суретшісі" (және патшайымның) көбінесе портреттер салуға еркін болды. Стюарттардан Виктория патшайымына дейін бұл лауазым тұрақты сарайлық қызмет болып саналды және әдетте портреттерге маманданған суретшілерге берілетін. Кейде ресми емес және параллель тағайындаулар жасалатын, мысалы, Франсис Буржуа корольдік пейзаж суретшісі немесе патшайым үшін жұмыс істеген гүл суретшісі. "Патшаның бірінші суретшісі" (Premier peintre du Roi) – 1603 жылдан 1791 жылға дейін француздық басты лауазым, ол әрдайым бос болмаған. Бұл лауазым тек портретшілерге ғана қатысты емес, бірақ басқа сарайлардан айырмашылығы, иеленушісі әрдайым француз азаматы болған. Сарай мүсіншілері әдетте үлкен құрылыс жобалары кезінде мүсіншілік қажет болғанда немесе 1500 жылдардың шамасындағы кезеңдерде және портреттік мүсіншілікке сұраныс жоғары болған барокко кезеңінде тағайындалатын. XVIII ғасырдың кейбір неміс сарайларында сарай мүсіншісінің жұмысы әміршінің фарфор фабрикасы үшін мүсіндер мен басқа да бұйымдар жасаумен байланысты болды. Монеталарға арналған бас киімдерді де сарай мүсіншісі жасауы мүмкін. Англияда корольдік мүсінші үшін тұрақты лауазым болмаған, бірақ Гринлинг Гиббонсты Карл II "Патшаның оюшысы" деп атаған. Ерекше жағдайлар да болды, мысалы, Медичилер Габсбургтар оны ұстап алудан қорқып, Гиамболоньяны Флоренциядан шығуға рұқсат бермеген. Ренессанстың ең танымал суретшілері үшін бір сарайдың ықпалына түсіп қалудан сақтану қажет болды, Тициан Венецияда қалып, осыған қатты мән берді.

Сот портреттері

Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі монархтар, оларды байланыстыратын тығыз туыстық желіге қарамастан, бір-бірімен өте сирек кездесетін, тіпті кездеспейтін. Шетелде үйленген ханшайымдар өз отбасы мүшелерін қайта көрмей кеткен, ал патша балалары көбінесе сарайдан тыс өскен, сондықтан ата-аналарын ұзақ уақыт көрмей қалуы мүмкін. Портреттер – ұлылықтың белгісі болғанмен қатар, отбасы мүшелері бір-бірін көп жылдар бойы тек портрет арқылы көруі мүмкін, сондықтан олар асыға күтіліп, мұқият зерттелген. Әсіресе, корольдік балалардың отбасы ішінде таратылған портреттері қызығушылықпен қаралып, денсаулықтарын бағалау үшін пайдаланылуы мүмкін. Келіссөздер жүргізіліп жатқан некеге қатысушы екі тараптың портреттері жиі алмастырылатын, ал ерлер үшін әйелді таңдауда маңызды рөл атқарған сияқты. Әйелге өз суретшісін жіберу қабылданған, бірақ ерлер көбінесе үйден суретші шақыратын. Астурия князі Карлостың (1545–1568) портреті Венаға жіберілді, онда неке мүмкіндігі қарастырылып жатқанда, Мадридтегі австриялық елші оның сыртқы келбетінің кейбір ерекшеліктерін суретші көрсетпегенін атап өтті. Алайда, неке орын алмады. Бұл портреттер, шын мәнінде, сарай портреттерінің ең алғашқы қолданылуларының бірі болды. Мысалы, 15 ғасырда Англияның Генрих VI 1442 жылы Арманьяк графы Джон IV-нің қыздарын суретке түсіру үшін «суретші Хансты» жіберді. 16 ғасырдың ортасынан бастап патшалық портреттермен алмасу кеңейген сайын, ең ірі сарайлардағы суретшілердің туындылары Еуропа бойынша танымал болды, бұл оларға өздерінің стилін жарнамалауға мүмкіндік берді. Испания сарайындағы стильдік сабақтастық ерекше көзге түсті, ол Карл V мен Филипп II-нің портреттерін салған Тицианнан бастау алды, бірақ ол Испанияға көшуге келіспеді. Нидерландыдан келген Антонис Мор Габсбургтер үшін бірнеше жыл жұмыс істеді және Тицианның портреттерінің әсемдігі мен психологиялық тереңдігін, испандықтар бағалаған қатаңдық пен ресмилікпен, сондай-ақ голландтық егжей-тегжейлілік пен аяқталуға ұқыптылықпен үйлестіретін стильді дамытты. Ол Испанияда ұзақ қалмады, бірақ Филипптің сарай суретшісі болған Алонсо Санчес Коэллоны тәрбиеледі, ол 1588 жылы қайтыс болғанға дейін 28 жыл қызмет етті. Ол өз кезегінде 1608 жылы қайтыс болған Хуан Пантоха де ла Крузды оқытты. Оның шәкірті, аса танымал емес Родриго де Вильяндрано 1622 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымды атқарды, содан кейін 23 жастағы Диего Веласкес Мадридке шақырылып, сарайға жұмысқа орналасты, ол 1660 жылы қайтыс болғанға дейін сонда қалды. Оның портреттері көп жағынан алдыңғы суретшілердің еңбектеріне сүйенеді. 17 ғасырға қарай ресми портреттердің белгілі бір үлгісі қалыптасты, ол кейде жаңарып, көптеп көшірілетін, көбінесе сарай суретшісінің шеберханасында жасалатын. Жаңа монархтың портреттерін дипломатиялық алмасу стандартты әдепкілікке айналды, ал отандық дворяндар оларды сыйлық ретінде алатын немесе суретшіден сатып алатын. 20 ғасырға қарай сарай суретшісі лауазымы көбінесе ескірді, тіпті патшалық сарайлар сақталған жерлерде де. Әртүрлі сәнді портретшілер патшалардың тапсырысымен немесе басқалардың тапсырысымен сурет салған.

Азия және ислам әлемі

Ислам мәдениеттерінде, әсіресе 14-17 ғасырлар аралығында, миниатюрашылар мен басқа да өнер салаларының суретшілері үшін ұқсас жүйелер жұмыс істеді. Парсы миниатюрасында шахтар мен басқа билеушілер әдетте каллиграфтар, миниатюрашылар, кітап мұқабаларын жасаушылар және басқа да қолөнер шеберлерінен тұратын “сарқырама шеберханасын” немесе “ателье” ұстайтын, патша кітапханашысы басқаратын. Батысқа қарағанда, сарайлар ірі көлемді тапсырыстардың маңызды демеушілері болды, саяси өзгерістер немесе жеке талғамдардың өзгеруі стильдің дамуына айтарлықтай әсер ете алатын. Риза Аббасидің әдеттегі аталымында “Аббаси” деген құрметті атақ бар, оны Персияның Шах Аббас I оған және басқаларға оларды олардың қамқоршысымен байланыстыру үшін берген. Персия суретшісі Абд ас-Самад Моғол империясына көшіп келді, оған және оның суретші ұлына маңызды әкімшілік қызметтер тапсырылды. Сарай, мұсылман немесе индуист болсын, Үндістанның “кіші Моғол” князьдық сарайларында сурет салуға қолдау көрсетудің басты орталығы болды; 18 ғасыр суретшісі Найнсух – көрнекті мысал. Қытайда сарай суретшілері басқа стильде жұмыс істеуге және әдебиетші суретшілерге қарағанда басқа тақырыптарды салуға бейім болды, олар көбінесе монохромды жұқа бояумен пейзаждарды суреттеді, бірақ екі бағытта да байланыс болды. Сарай стилі әдетте гонгби (“мұқият”), жарқын түсті, реалистік және дәл щеткамен салынған суреттерден тұратын. Көбінесе императорлық отбасының портреттері, жануарлар, құстар мен гүлдер, сондай-ақ императорлық рәсімдер мен сапарлардың суреттері салынды, оларды көру құқығы негізінен отбасы мүшелеріне ғана берілді. Бірақ пейзаждар да суреттелді, кейбіреулерінде орталықтағы императорлық үйлердің көрінісі бейнеленген.

Басқа медиа үшін дизайнерлер

Көптеген дәуірлерде билеушілер патшалық шеберханалар мен фабрикаларға ие болды немесе оларды басқарды, онда жоғары сапалы гобелендер, фарфор немесе керамика, жібек және басқа да заттар жасалды. Бұл әсіресе Қытай мен Византия империясында кең таралған. Көбінесе сарай суретшілері мен мүсіншілері осы өнімдердің эскиздерімен жұмыс істеді; мысалы, Парсы, Осман Түркиясы және Моғол Үндістанының ең таңғажайып кілемдері Османдық миниатюрасы сияқты басқа да өнер салаларындағы стильдік өзгерістерді нақты көрсетеді, және әдетте эскиздер сарайдан тоқымашыларға жіберілген деп саналады. Осы процесті 17 ғасырдағы Францияда жақсырақ құжаттауға болады, онда сарай суретшісі Шарль Ле Брун корольдік Гобелендер фабрикасының директоры болды, ол гобелендерден гөрі көптеген өнімдер шығарды, сондай-ақ жеке Savonnerie кілем фабрикасынан патшалық тапсырыстарды дайындады. Ле Брун XIV Людовик сарайларындағы стильді басымдықпен қалыптастырды және оны жасады, ол Францияда және бүкіл Еуропада зор ықпалға ие болды.

Әйелдер сарай суретшілері

Бірнеше әйел суретші сарайлық тапсырыстарды табысты орындады, бірақ олардың азасы ғана жоғары лауазымдарға қол жеткізді. Софонисба Ангиссола сияқтылары патшаға емес, патшайымға қызмет етіп, оның қызметіндегі әйел ретінде тағайындалды. Испанияның Филипп II-нің үшінші патшайымы Валуалық Елизавета сурет салуға құмар болған, сондықтан оған әйел ұстаз тағайындау сарай протоколы бойынша оңайырақ болды. Ангиссола, итальяндық кіші аристократиялық отбасынан шыққан, осы мақсатта Мадридке шақырылды, ол он төрт жасар патшайымның үйленуінен кейін дереу басталды. Бұрын дамытқан бос портрет стилінен өзгеше, ол испан сарайының ресми стилін үйренді және патшалық әулеттің ер адамдарының портреттерін салу үшін пайдаланылды. Қазір оның туындылары мен басты сарай суретшісі Алонсо Санчес Коэллоның жұмыстары арасында шатасушылықтар бар, оның қызы да суретші болып, әкесіне көмектескен. Тюдор сарайының суретшілері арасындағы жетекші әйел – Левина Тьерлинк, ол 1546 жылдан 1576 жылы қайтыс болғанға дейін жыл сайын 40 фунт стерлинг жалақы алды, сонымен төрт монархқа қызмет етіп, көбінесе портрет миниатюраларын жасады. Басқа әйел сарай суретшілері, барлығы портретшілер, қатарында фламандтық Ренессанс суретшісі Катарина ван Хемессен (1528 – 1565 жылдан кейін) Венгрияның Мариясына, Карл V-нің інісі және Нидерландының губернаторы, Францияда Аделаида Лабилль Гуард (1749–1803), Мари Элленридер (1791–1863) Баденнің Ұлы герцогинясы Софияға (сондай-ақ королева Викторияға туындыларын сатқан) және Катарина Треу (1743 – 1811) Баварияның сайлаушысы Карл Теодорға қызмет етті. Гүл суретшісі Рейчел Руйш (1664–1750) 1708 жылы Иоганн Вильгельм, Палатинат сайлаушысының сарайында қызметке орналасты, бірақ ол Амстердамда қалуға мүмкіндік беретін шарттармен, тек суреттерін жеткізу үшін Дюссельдорфқа мерзімді түрде сапар шекті. Анжелика Кауффман 1782 жылы өзінің тәуелсіздігін сақтау үшін Неаполь сарайының ұсынысынан бас тартты.