Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі одақтас операциясы "Stoneage" немесе "Операция Stone Age" (16–20 қараша 1942 ж.) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жерорта теңізіндегі Мальта аралына жасалған одақтас конвой операциясы. Кемелердің бағытын жасыру мақсатында, кейбір кемелер жүктемесін Қызыл теңіздегі Порт-Суданға алды. МВ 13 конвойының төрт кемесі 16 қарашада Александриядан крейсерлер, эсминецтер және Египет пен Киренаикадағы (Ливияның шығыс бөлігінде) жаудан алынған әуежайлардан тәулік бойы әуеден қорғаумен бірге жолға шықты. Гибралтардан жоспарланған қосымша конвой британдық және одақтас бірінші армияның Марокко мен Алжирге "Шамылда" операциясы (8–16 қараша) кезінде қонуына байланысты тоқтатылды, себебі Алжир жағалауында күтілгеннен аз нәтижелерге қол жеткізілді. МВ 13 Африка жағалауынан батысқа қарай Бенгазиге дейін жүзіп, содан кейін Мальтаға қарай бұрылды. Ливия жағалауындағы Остік күштердің шегінуін неміс "Энигма" шифрлау машинасының кодтарын бұзған Блетчли Парк қызметкерлері бақылады, бұл Африка армиясының одақтастардың қарсы шабуылына тойтарыс бере алмайтынын көрсетті. 18 қараша күні кешке Остік күштердің торпедалық бомбалаушылары крейсерге көпірдің алдынан соққы берді, нәтижесінде экипаждың 156 мүшесі қаза тапты. "Аретуза" Александрияға баяу сапар шекті, алдымен артқа сүйретіліп, кейін бір қозғалтқышта артқа қарай жалғастырды. МВ 13 20 қарашада таңғы сағат 1:30-да Мальтаға жетіп, Мальтаның Остік күштермен қоршалуын бұзды (11 маусым 1940 – 20 қараша 1942).
Operation Stoneage or Operation Stone Age (16–20 November 1942) was an Allied convoy operation to the Mediterranean island of Malta in the Second World War. To disguise the destination of the ships, some took on their cargo at Port Sudan in the Red Sea. The four ships of Convoy MW 13 sailed from Alexandria on 16 November, escorted by cruisers, destroyers and round the clock air cover from captured airfields in Egypt and Cyrenaica (eastern Libya). A complementary convoy from Gibraltar was cancelled when the British and Allied First Army, landed in Morocco and Algeria in Operation Torch (8–16 November) and made less progress along the Algerian coast than expected. MW 13 sailed about from the African coast as far west as Benghazi, then turned north for Malta. The Axis retreat along the Libyan coast was monitored by the Bletchley Park code breakers of the German Enigma coding machine, which revealed the inability of [[Panzer Army Africa to counter attack the Allies. At dusk on 18 November, an attack by Axis torpedo bombers hit the cruiser forward of the bridge and killed 156 members of the crew. Arethusa made a slow voyage back to Alexandria, being towed backwards at first and then continuing backwards on one engine. MW 13 arrived at Malta at 1:30 a. m. on 20 November, breaking the Axis Siege of Malta (11 June 1940 – 20 November 1942).
Жерорта теңізіндегі шайқас
Көптеген теңізшілердің қаза болуына және 1942 жылдың жазында Остік державалардың Жерорта теңізінің орталық бөлігін бақылауға ие болуына қарамастан, британдықтар Мальтаны ұстап тұрды. 3-15 тамыз аралығындағы «Педестал» операциясының аман қалған кемелері, соның ішінде танкер, аралдан британдық су асты кемелері мен әуе күштерінің операцияларын қайта жандандыру үшін жеткілікті отын, жабдықтар мен әскери техника жеткізді. Бристоль Beaufighter истребительдерімен сүйемелдеген су асты кемелері мен Бристоль Бофорт торпедалық бомбалаушылары Остік державалардың жабдықтау кемелеріне үнемі шабуыл жасады, Блетчли Парктен алынған «Ultra» арнасы арқылы одақтастарға белгілі болған танкерлерге ерекше назар бөлді. Қыркүйек айында Мысырдағы Остік Африка армиясы отынның және басқа да жабдықтардың жетіспеушілігіне тап болды. Остік державалардың кемелерді жоғалтуы Панцерармее Африканың Алам-Халфа шайқасында (30 тамыз – 5 қыркүйек) және Эль-Аламейннің екінші шайқасында (23 қазан – 11 қараша) қимылдарына шектеу қойған мобильділіктің төмендеуіне әкелді. Панцерармее кері шегінген кезде, Остік әуе күштері жиі әуежайларды ауыстыруға мәжбүр болды. Regia Marina (Италия Корольдік Әскери-теңіз күштері) тағы бір Мальта конвойына ең қауіпті қарсыласты құрайды деп күтілді, олардың құрамында алты линкор, олардың үшеуі заманауи «Литторио» класы, екі ауыр, бес жеңіл крейсер және кемінде жиырма эсминец болды. «Литторио» класының үш линкоры 11 қарашада Неапольге көшті, бірақ бұл оларды Мальта конвойына қарсы шабуыл жасауға жеткілікті жақын қалдырды; крейсерлердің бесеуі Сицилиядағы Мессинада орналасқан.
Мальта
Қазан айында Гибралтар мен Роркуалдан «Партхиан» және «Клайд» су асты кемелері екі рет шығыс Жерорта теңізіндегі Бейруттен Мальтаға авиациялық отын, азық-түлік, майлар мен торпедаларды тасымалдады. «Поезд» операциясы Мальтаға 27 Supermarine Spitfire истребителін жеткізді (28-30 қазан). 1-3 қараша аралығында «Партхиан» және «Клайд» тағы да көп азық-түлік жеткізіп, Мальтаға эскортсыз кемелерді алдау арқылы өткізуге екі рет әрекеттенді. «Империя патрулі» 1 қарашада Александриядан отын мен азық-түлікпен жүктелген күйі шықты, екі эсминец сүйемелдеді. Кипрдің шығысында түрік кемесі болып маскировкаланып, содан кейін Мальтаға қарай итальян туымен жүзіп кетті. 2 қараша күні шамамен түскісін, жалғыз жүзіп бара жатқанда, Dornier Do 217 бомбалаушысы кемені айналып өтті, су асты кемесінің перископы көрінді және командир Фамагустаға қайтуға бұйрық берді. «Круппер» операциясы екі кеме азаматтық киімде Ұлыбританиядан Гибралтарға, содан кейін Виши француз билігі олардың өтуіне кедергі жасай алмайды деген үмітпен Мальтаға бағытталды. Кемелерге Кап Бонда жағалау артиллериясынан оқ атылды және оларға кірді; екі капитан да алдау арқылы жағдайдан шығуға тырысты, бірақ кемелер Бизертада ұсталды. Алдау сәтсіз аяқталғаннан кейін, жылдам «Абдиел» класты миналаушы кемесі 10 қарашада Александриядан шығып, екі күннен кейін сүт ұнтағы, жарма және ет әкелді, сол күні Гибралтарға мина жинауға және Кап Бон жағалауына орналастыруға кетті. «Факел» операциясы үшін Солтүстік Африкаға жабдықтар тасымалдаған конвойдан шығып, 18 қарашада Мальтаға келді.
Достасқан әуе күштері
201-ші әскери-теңіз операциялық тобының штабында әскери-теңіз күштері мен Корольдік әуе күштерінің бірлескен операциялық бөлмесі құрылды, онда үш барлау эскадрильясы, үш суға қарсы ұшақ эскадрильясы, төрт торпедолық бомбалаушы және екі қозғалтқышты ұзақ қашықтықтағы эскадрилья болды. AHQ Египет және Desert Air Force (DAF) Бенгазиден батысқа қарай созылған солтүстік-оңтүстік бағыттағы желіге бір қозғалтқышты истребительдерді жіберді, онда олар Мальтадан келген ұшақтарға ауыстыруы керек еді; АҚШ-тың B-24 ауыр бомбалаушылары да қолдау көрсету үшін Гамбутта дайын тұрды. Мальтада RAF бірлескен фотосуреттік, барлау және әуеден-жерге (ASV) барлау эскадрильясын, екі эскадрильядан кем емес торпедолық бомбалаушыларды, үш ұзақ қашықтықтағы екі қозғалтқышты және бес бір қозғалтқышты истребитель эскадрильясын конвойді қорғау үшін, сондай-ақ 19-20 қазан күндері Сицилиядағы Остік әуе базаларына шабуыл жасауға жоспарланған түнгі бомбалаушы эскадрильясын ұстады. Конвойдың әуе қорғанысы Криттен және содан кейін Сицилиядан туындаған қауіптерге қарсы тұруға тиіс болды, бірақ Эль-Аламейннің екінші шайқасынан кейін Киренаикадан шабуыл қаупі айтарлықтай азайды. Panzerarmee Afrika батысқа шегінген кезде DAF Мальта конвойына шабуыл жасаған Luftwaffe және Regia Aeronautica әуе базаларын басып алуға тиіс болды. Сапардың үшінші күні таң атқанға дейін конвойдың Мальтадағы истребительдердің жете алатын қашықтығына жететіні күтілді.
Оқпанға арналған команда
Жерорта теңізіндегі Остің басқару құрылымы жоғары деңгейде орталықтандырылған, ал төменгі деңгейде фрагменттелген еді. Бенито Муссолини 1933 жылдан бастап Италия қарулы күштерінің билігін монополиялады, ол Соғыс министрі, Әскери-теңіз күштері министрі және Әуе күштері министрі лауазымдарын атқарды. Люфтваффе фельдмаршалы Альберт Кесселринг Оңтүстік аймақтағы (Oberbeehlshaber Süd, OB Süd) Германияның құрлық әскерлеріне Бас қолбасшы ретінде басшылық етті, бірақ Солтүстік Африкадағы Остің операцияларына немесе Ливияға конвойларды ұйымдастыруға құқығы болмады. Fliegerkorps II және Fliegerkorps X әдеттегі Люфтваффе басқару тізбегіне бағынды. 1941 жылдың қарашасынан бастап Кесселринг Италияның Теңіз командасының (Marinekommando Italien) номиналды басшысы ретінде Жерорта теңізіндегі неміс теңіз операцияларына белгілі бір ықпал етті, бірақ бұл Кригсмарине басқару тізбегіне бағынды. Неміс әскери бәсекелестігі ынтымақтастыққа кедергі келтірді және Жерорта теңізіндегі неміс және итальяндық күштер арасында күш-жігердің біртұтастығы аз болды. Кесселринг неміс және итальяндық күштердің бірлескен операцияларының жоспарларын үйлестіруге және Солтүстік Африкаға конвойларды қорғау үшін Regia Aeronautica-ны пайдалануға ғана құқылы болды. Италия теңіз күштері өзінің операцияларын біріктіруге жасалған барлық неміс әрекеттеріне қарсылық көрсетті; әртүрлі эскадрильялардағы кемелер бірге жаттығу өткізбеді және Супермарина (Италия теңіз күштерінің Жоғарғы Бас командасы) төменгі деңгейдегі командирлердің шешімдерін үнемі өзгертіп отырды.
Конвойдың жоспары
МВ 13 конвойы британдық Денбигшир (8393 тонна жалпы тіркеме тоннажы), голландтық (9312 тонна), америкалық Робин Локсли (7000 тонна) және Мормакмун (7939 тонна) кемелерін құрады. Қорғауды 15-ші крейсерлік эскадрилья (контр-адмирал Артур Пауэр) "Аретуза" класындағы крейсерлермен және "Дидо" класындағы крейсерлермен қамтамасыз етті. Крейсерлерге 14-ші эсминецтер флотилиясы қосылды, оған және 12-ші эсминецтер флотилиясының он "Хант" класындағы эсминецтері кірді. Қауіпсіздік мақсатында Bantam және Denbighshire кемелері Порт-Суданға жүк тиеді, ал олардың көпірлері мен қару орналасқан жерлері қосымша құммен нығайтылды. Кемелер Суэц шығанағында кездесіп, 15 қарашада Суэц каналына кірді, 16 қарашада Порт-Саидке тоқтады, қосымша оқ-дәрілерді тиеп алды және сағат 16:00-де Жерорта теңізіне енді. Кемелер Порт-Саидтен шыққаннан кейін екі күн бойы одақтас бір моторлы истребительдердің қашықтығында, Киренаика жағалауымен, Бенгазиден солтүстікке қарай қараңғыда бұрылып, Мальтаға қарай бағытталды.
Жерге арналған науқан
Сегізінші армия Мерса Матрухты 8 қарашада, «Факел» операциясы басталған күні қайта басып алды; сол күні Александриядан Матрухқа конвой аттанды. МВ 13 конвойы Тобруктағы қону алаңдары қайта басып алынғанға дейін теңізге шығуға тиіс емес еді, сондай-ақ Дерна маңындағы Мартуба әуе базасы 17 қарашаға дейін іске қосылады деп күтілді. 11 қарашада DAF барлау ұшақтары Бардия мен Тобруктың жаудан эвакуацияланып жатқанын анықтады, олар 12 және 13 қарашада басып алынды; алғашқы одақтас конвойі 19 қарашада Тобрукқа жетті. Жаудың отын тапшылығы және Бенгазидегі қорлар, олардың шегінісі Жәбель Ахдардың солтүстігіндегі жағалау жолы (Виа Балбия) арқылы жалғасатынын көрсетті. 11 қарашада Ultra арқылы жаудың «Энигма» машинасының шифрлары ұсталды, бұл жау күштерінде төрт немесе бес күндік отын ғана қалғанын көрсетті. Жау Жәбель Ахдардың оңтүстігінен британдықтардың шабуыл жасауы мүмкін деген үлкен алаңдаушылықта болды, бұл Бенгазиге бағыт алған жанармай танкерінің жоғалуымен одан да нашарлады. Газаладағы қону алаңдары 17 қарашада DAF үшін ашылды, ал Мартуба 19 қарашада жұмыс істеді, одан құрлықтағы ұшақтар конвойді сүйемелдеді.
16-18 қараша
МВ 13 Суэц каналы арқылы өтіп, 16 қарашада түстен кейін Порт-Саидке жетті. Кешке қарай конвой 15-ші крейсерлік эскадрильямен және 14-ші эсминецтік флотилиямен Порт-Саидтен жолға шықты. 17 қарашада Александриядан 12-ші флотилияның он Хант класты эсминері конвойға қосылды, ал крейсерлер мен флот эсминдері Александрияда жанармай құйды. Оңтүстік Африка Әуе Күштерінің 15-эскадрильясының Бристоль Бисли, Корольдік Австралия Әуе Күштерінің 439-эскадрильясының Локхид Хадсон және Флот Әуе Күштерінің 815-эскадрильясының Фейри Свордфиш ұшақтары су асты кемелеріне қарсы тәулік бойы ұшу миссияларын орындады. Корольдік Әуе Күштерінің 252-ші эскадрильясының қос қозғалтқышты Beaufighter ұшақтары таңертең және кешке жақын маңайда патрульдік қызмет атқарды. Түске дейін Junkers Ju 88 бомбалаушылары конвойға шабуыл жасады, бірақ Корольдік Австралия Әуе Күштерінің 450-эскадрильясының Curtiss Kittyhawk ұшақтары оларды кері қайтарды; күні бойы конвойға басқа шабуылдар жасалмады. Қараңғы түскенде крейсерлер мен флот эсминдері, "Эвриалдан" басқа, түнде конвойдан бөлініп кетті, сосын екі топ кемеге де торпедалық бомбалаушылар шабуыл жасады. Конвойға ешқандай зақым келтірілмеді, бірақ "Аретуза" крейсері көпірдің алдында торпедаланды, түтін бағанасының астында сол жаққа қарай иілді. 156 теңізші қаза тауып, көптегені ауыр күйік шағып, жараланды. "Петард" кемені корпусынан сүйреп, "Джервис" және "Жавелин" бақылауында Александрияға қайта сапарға шықты.
19-20 қараша
Таң атқанда крейсерлер мен флоттық эсминдер конвойға қосылды, оларды Мальтадан келген Beaufighter және Spitfire ұшақтары әуеден қорғады. Ливиядағы Камбуттан (Гамбут) 203-ші RAF эскадрильясының алты Martin Baltimore барлаушы бомбалаушысы конвойдың солтүстікке қарай бағытталған жолынан өзгеше, алдынан ұшып барды. Кемелер мен ұшақтар арасындағы үйлестіру, жақсы жаттығулар мен VHF радиотелефондарының болуы арқасында жақсарды, бұл теңіз бен әуе арасындағы байланыс қашықтығын ұзартты және қабылдау сапасын арттырды. Сағат 14:00-де Мальтадан 15-ші крейсерлік эскадрилья және флоттық эсминдер бөлініп, Александрияға бет бұрды. Euryalus және 12-ші эсминдер флотилиясы мина тазартқыш және басқа да жергілікті кемелермен бірге 20 қараша күні таңғы сағат 1:30-да Гранд-Харборға кірді, оларды халық пен гарнизон шаттықпен қарсы алды. Жүк түсіру таңғы сағат 3:00-де басталды және 26 қарашаға дейін Мальта қоршауы айтарлықтай жеңілдетілді. Оккупанттардың ұшақтары кемелерді бомбалауға тырысты, бірақ Denbighshire кемесіндегі жанармай буының өртенуі одан да қауіпті болды.
Талдау
1962 жылы Корольдік теңіз флотының ресми тарихшысы Стивен Роскилл жазғандай, «Стоунэйдж» келуі Мальтаның екі жылдық қоршауын аяқтады. Су асты кемелері «Сыртқы кілем» операцияларынан шабуылдық міндеттерге ауыстырылды және қараша айының соңында 821 теңіз әуе эскадрильясы (Fairey Albacores) Мальтаға жеткізілді, сондай-ақ «К» күштері – «Дидо» және «Эвриал» крейсерлерімен, төрт флот эсминтерімен бірге келді; жақын арада моторлы торпедалық қайықтар флотилиясы да жетті. Алжирдің Бон қаласынан тағы бір крейсер мен эсминец күштері жұмыс істей бастады, бұл 1 желтоқсаннан бастап Теңіз күштеріне Туниске бағытталған Орталық державалардың конвойларын екі бағыттан да шабуылдауға мүмкіндік берді. 2003 жылы Ричард Вудман «Стоунэйдж» жеткізілімдерді табысты жеткізгенін жазды, бұл Мальтаның жабдықтама жетіспеуінен бас беруге мәжбүр болатын мерзімін желтоқсанның ортасына дейін ұзартты. Сегізінші армия 20 қарашада Бенгазиге кіргеннен кейін, Мысыр мен Киренаикадан Орталық державалардың күштерін ығыстырып шығарды. Тунисте Бірінші армия Бизертаға жақын орналасқан, келесі шабуылға дайындалып жатыр. Құрлықтағы одақтастардың жетістіктері конвой операцияларын айтарлықтай қауіпсіз етті және келесі Мальта конвойы – «Порткуллис» операциясы 5 желтоқсанда қауіпсіз жетті.
Шығындар
Аретуза торпедаға түсуі салдарынан 156 адам қаза болды, көптегені ауыр жарақат алды, олардың көпшілігі күйік шалдықты. RAF бес ұшақты жоғалтты, соның ішінде үш Spitfire.