Кіріспе

Популония немесе Популония Альта (этруск. Пуплуна, Пуфлуна немесе Фуфлуна, барлығы Фуфлуна деп айтылады; латынша: Популониум, Популония немесе Популонии) – бүгінде Пиомбино коммунасының (Тоскана, Орталық Италия) бір бөлігі. 2009 жылғы мәлімет бойынша, халқы 17 адамды құрайды. Ол «Италияның ең әдемі ауылдары» (I Borghi più belli d'Italia) тізіміне енген. Популония ерекше атақтылығының себебі – этрус ескерткіштері, оның ішінде Исидоро Фальчи ашқан Италиядағы маңызды некропольдердің бірі.

Сипаттама

Қазіргі Популония үлкен ежелгі қаланың қабырғалы акрополінің кішкентай бөлігінде орналасқан, ол Монте Масончеллоның бүкіл солтүстік жағын, оның солтүстік беткейлерін Баратти шығанағына дейін және оның порты болған шығанақтың жағалауларын қамтыған. Бұл қала өнеркәсіптік қала болған, ол Colline Metallifere – «кен тасымалдайтын төбелер» – мен жақын маңдағы Эльбадан темір рудасын бал аралы сияқты пештерде балқытатын. Мың жыл бойы өмір сүрген кезде, ол шығанақтың оңтүстік жағалауын шлакпен жауып, тасталған тұрғын үйлер мен зираттардың үстіне үйіп, металл өндіруші ретінде пайдасын жоғалтты. Содан кейін ол тасталып кетті. Металлға бай шлакты 1929–1969 жылдары Feromin Co. компаниясы құрамына қарай қайта өңдеді, шығанақтың жағалауын тазартып, аздаған қалдықтар қалдырды. Осы процесте этруск некропольдері мен басқа да ғимараттар ашылды. Олар археологтардың назарын аударды. Көп ұзамай Популония ғана емес, бүкіл Валь ди Корния, яғни Корния өзенінің аңғары, этрусктар заманында тығыз қоныстанғандығы анықталды. Сонымен қатар, Валь палеолит дәуірінен бері үздіксіз қоныстанған. Аймақтың археология үшін маңыздылығын мойындау үшін парктер жүйесі құрылды – Parchi della Val di Cornia, оның маңызды паркі – Parco archeologico di Baratti e Populonia, «Баратти мен Популония археологиялық паркі», ол акропольді және Барратти шығанағы мен оның жағалауларын қамтиды. Тағы бір паркі – Поджио-дель-Молино археологиялық аймағы. Порт көп бұрын Пьомбино қаласымен алмастырылды, ол Масончелло тауының оңтүстік беткейінде орналасқан және Эльбаға және басқа жерлерге бағытталған теңіз трафигінің бастапқы нүктесі болып табылады. Парктер мен мұражайлар көптеген келушілерді қабылдайды; төбедегі ауыл негізінен күзетші функциясын атқарады. Биіктікте 15 ғасырда Пьомбиноның Апиани иелері етрусктердің қалдықтарынан алынған тастармен салынған үлкен бекініс орналасқан. Тау орманды және ауылдық көрінісін сақтайды. Бұрын бұл жер ашық және қоныстанған. Қала қабырғасының қалдықтары төбені айналып өтеді. Оның ішіндегі қалдықтар толығымен римдік кезеңге жатады – күмбезделген құрылымдар қатары, су резервуары және балықтар бейнеленген мозаика. Страбон бұл жерде тунецтің шоғырларын бақылайтын қарауыл мұнарасы болғанын айтады. Қала сыртында бірнеше қабірлер бар, олардың кейбіреулері Вилланова дәуірінен (б.з.д. 9 ғасырдан б.з.д. 3 ғасырдың ортасына дейін) сақталған және 1908 жылы зерттелген. Біреуінде, үлкен дөңгелек қабірде, ағаштан ойылып жасалған үш қабір төсегі және Аякс өзін-өзі өлтіргенін бейнелейтін қоладан жасалған әдемі мүсін табылды. Жақын жерде он төрт қола қоңырауы бар ат жағасы табылды. Ежелгі заманда (мүмкін, б.з.д. 384 жылы Сиракузаның Дионисий I-і) қиратылған ғибадатхананың қалдықтары да табылды, онда б.з.д. 5 ғасырға жататын аттикалық вазалардың сынықтары табылды, олар экс-вото ретінде қызмет еткен. Қаланың күміс және мыс монеталары да табылған. Эльбаның темір кендері, материктегі қалайы мен мыс Популония халқына тиесілі болды және олардың барлығы балқытылды; сонымен қатар, 10 шақырымдай шығысқа қарай (Aquae Populaniae) жағалаулық автомобиль жолында ыстық бұлақтар да орналасқан. Осы жерден Саенаға (Сиенаға) тармақ жол басталады. Вергилийдің айтуынша, Риммен ежелгі одақ дәстүріне сүйене отырып, қала Энейге көмекке контингент жіберді; тарихи дәуірде ол 205 жылы Сципион Ақсақалға темірмен қамтамасыз етті. Ол Суллаға қарсы айтарлықтай қарсылық көрсетті, ол оны қоршаумен алды; және осыдан бастап оның құлдырауы басталды, оны жақсы сипаттаған Страбон (2, 6, 223-б.) басталуын атап көрсетті, ал төрт ғасырдан кейін Рутилиус Клавдий Наматиан оны қираған деп сипаттады.

Атауы

Этруск қаласының аты оның сыйлықтарынан белгілі. Этруск қалалары сияқты, бұл қала да Фуфлунс деген құдайдың атымен аталған деген пікір бар. Онда бұл "Фуфлунс қаласы" дегенді білдіретін болар еді. Бұл сөз эллинистік дәуірде этрус әрпіндегі f әрпімен жазылған, ол тек сол кезде ғана енгізілген. Одан бұрын этрус және римдіктер p әрпімен жазған, нәтижесінде Пуплуна немесе Популония сияқты жазулар пайда болған, бірақ оны Фуфлуна деп айтқан. Сонымен қатар, Плинийдің Популониядағы Зевс мүсіні бір жүзім шоғынан жасалған (демек, өте көне, мүмкін жүздеген жылдар бұрын) деген сөзі, Фуфлуна ресми түрде аталған кезде дамыған металлургиялық шарап өндірісінің болуын көрсетеді.

Қор

Этрусктердің Фуфлунадағы ең ерте дәлелі – Вилланова мәдениетінің іздерін қамтитын екі некропольден табылды. Басқа қалаларды есептемегенде, 900 жыл – этрус қалаларының көпшілігінің құрылған уақыты. Некропольдер – Баратти шығанағының оңтүстік жағалауындағы Сан-Кербоне және шығанақтың солтүстігіндегі Пиано-э-Поджио-делла-Гранате. Осы некропольдердің болуын жақын жердегі ірі елді мекенмен ғана түсіндіруге болады, ол Фуфлуна болған. Қаланың акрополі қыраттың ең жоғары бөлігіндегі екі төбеге орналасқан: Poggio del Castillo, қамал мен қазіргі заманғы құрылыстар орны, және Poggio del Telegrafo, сонымен қатар, Poggio del Molino деп те аталады, бұл аймақтағы жалғыз төбе емес. Римдік вилланың қалдықтары, Villa le Logge, Telegrafo төбесімен және 2003–2005 жылдар аралығында жүргізілген қазба жұмыстарымен шектеседі. Бұл қазбалар Вилланова некропольдерімен бірдей кезеңге жататын, шамамен 900 жылға дейінгі, шатырлы үйлерден тұратын ауылдың тіреу қазбаларын ашты. Бараттидің солтүстігінде, Пунта-дель-Стеллино маңындағы тағы бір Poggio del Molino-дағы Villa del Barone-де табылған бірнеше прото-Вилланова қабірлері, негізгі тұрғындар прото-этрусктер болғанын көрсетеді. Оны 1980 жылдары Флоренция университеті қазып шығарды. Бронза дәуірі прото-вилланова мәдениеті (Вилланова мәдениетінің бөлігі емес) б.з.б. 1200 жылға дейін жетеді. 2009 жылы Барони маңындағы Poggio del Molino-дағы тағы бір римдік виллада қазба жұмыстары басталды. 2010 жылғы екінші маусымның есебінде вилланың астында Бронза дәуіріне жататын шатырлы үйлерден тұратын ауыл табылғаны айтылады. Қазба жұмыстарын жүргізушілер оны керамика бойынша "соңғы Бронза дәуіріне" жатқызып, шамамен б.з.б. 1200–1100 жылдарға, яғни Италия жүйесіндегі соңғы Бронза дәуірі мен прото-Вилланова кезеңіне жатқызады. Олар әлі мұндай айырмашылықтарды жасаған жоқ. Ауылдың халықтары популониялықтармен байланысты болған деп есептеледі. Корния аңғарының барлық жерінде одан да көне іздер бар. Алайда, аймақтың археологиясы тас дәуіріне дейін жетеді деген себеппен, олардың халқы прото-этрусктерді білдіреді деп болжауға болмайды. Бараттидің солтүстігіндегі Poggio del Molino (немесе Mulino, "төбе") географиялық кедергіге байланысты Фуфлунамен байланысты болуы керек, ол қазір жоқ, бірақ бұрын Римильяно көлі деп аталған. Этрусктер заманында бұл Сан-Винченцодан солтүстікке қарай, Poggio del Molino төбесіне дейін созылған, кедергілі аралмен (қазіргі жағажай аймағы) қоршалған лагуна болды. Лагунадан шығу оқиғасы (қазіргі суару арнасының аузы) болған. Көл Кампилья-Маритимадағы кен орындарына дейін жеткен, бұл кендерді Баратти шығанағына тасымалдау үшін ыңғайлы жол болды. Лагуна ақырында батпаққа айналып, 1832 жылы ауыл шаруашылығы жерлеріне берілді. Лагуна мен оның батпақтары безгекке қолайлы жағдай тудырғандықтан, оған қол жеткізе алатын этрусктіктер биік жерлерде тұруды қалаған. Шамамен 600 жылға дейін қала Этруск лигасына немесе он екі қаладан тұратын конфедерацияға қосылды. Ол екі порттық қаланың бірі болды.

Тарихи негіздер туралы аңыздар

Популонияның негізі туралы классикалық авторлар таратып айтқан көптеген әңгімелер, осы оқиғалар олардың заманынан кем дегенде бірнеше жүз жыл бұрынғыға дейін жетеді, олардың көп бөлігі тарихқа дейінгі кезеңге жатады және белгілі археологиялық фактілермен расталмаған. Мавр Сервий Оноратус Вергилийдің "Энеидасына" түсіндірме бергенде, Популонияның басқа қалалардан кейін корсикалықтар құрғанын, оларды этрусктер Волтеррадан немесе корсикалықтардың араласпауымен Волтеррандар қуып шығарғанын айтады. Дегенмен, Популонияның шығуы Вилланова мәдениетімен байланысты. Сонымен қатар, ешқандай корсикалықтарға тән материалдық іздер табылған немесе қазылған жоқ, қабірлер Волтеррадағылардан өзгеше, және Популония мен Волтерра арасында біріншісі әлдеқайда ірі елді мекен болды. Страбон Популонияның этрус жағалауындағы жалғыз қала екенін, ал қалғандары жағалаудан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқанын мәлімдеді. Ол, мүмкін, Пизаның римдіктерге дейін этрусктердің маңызды қаласы болғанын білмеген шығар. Пиза Вилланова кезеңінде Арно өзенінің дельтасында салынды және этруск өркениетінің гүлдену кезеңінде порты болды. Спина да По өзенінің жағасында орналасқан еді. Қазіргі заманғы зерттеушілер оны этрусктердің Венециясы деп атайды. Ал кішкентай елді мекендерге келсек, Пирги мен Грависка этрус порттары болды. Страбонның заманында римдіктер бүкіл жағалауды басып алып, этрусктерді одан қуған. Шындығында, этрусктер ең қорғанысқа ие жағдайларды, ішкі жартастарды ұнатты. Егер қолайлы жер болмаса, олар көл немесе теңіз жағасында, тіпті жазықта да қоныстануға тартынбады.

Металл өнеркәсібі

Геологияда "Тускан металлогендік облысы" Миоценнің соңғы кезеңінен Плейстоценге дейін жер қыртысының кеңеюі нәтижесінде Оңтүстік Этрурияға вулканизмнің енуінен пайда болған, бұл Батыс Италияда карст топографиясының қалыптасуына да себеп болды. Осы процестің нәтижесінде Эльбада темір оксиді, Оңтүстік Тосканада пирит және орта ғасырларда "Этрурия Минерариясы" деп аталған Colline Metallifere аймағында мыс кентастарын қамтитын әртүрлі скарн кендері орналасқан. Ежелгі шлак үйінділерінің салмағы 2-4 миллион тоннаға бағаланады, бұл қазіргі заманғы есептеулерге сәйкес, жылдық темір өндірісі 1600-2000 және 10000 тонна аралығында болғанын көрсетеді. Етрусктер және кейіннен Популония римдіктері үшін ерекше қызығушылық тудырған Campiglia Marittima полиметалл кендері мыс, қорғасын, мырыш, темір, күміс және қалайыны қамтиды; яғни, қола мен болат жасау үшін қажетті барлық құраушылар, сонымен қатар күміс сыйлығымен. Қазіргі шахтаның тамыры ежелгі шахтадан бастау алады. Feromin Co. негізінен Баратти шығанағының жағалауынан темір шлагын шығарды. Жағажайда б.з.д. 9-8 ғасырларға жатқан радиокөміртектік әдіспен дауланған мыс шлагының қалдықтары сақталған; басқаша айтқанда, қала кенді өңдеу үшін құрылған болуы мүмкін.

Римдік Популония

Римдік үстемдік кезінде порты маңыздылығын сақтап келді, және VI ғасырда бұл жер епископтық орын болған. 570 жылы қала ломбардтар тарапынан қиратылды. Аза қалған тұрғындар, епископ Әулие Цербоның басшылығымен, жағалаудағы Эльба аралына қашқан.

Әдебиетте

Популония ағылшын жазушысы Лорд Маколейдің "Гораций" поэмасында былай делінген: "Теңізбен қоршалған Популониядан, / Оның күзетшілері Сардинияның қарлы тау шаңырағын / оңтүстік аспанмен шектестіреді", дегенмен Маколей Сардинияны одан көруге болатынын дұрыс емес жазған.