Кіріспе

Амелия – Италияның орталық бөлігінде орналасқан қала және коммуна, Терни провинциясының құрамына кіреді. Қала Умбрия аймағында, Лациомен шекараға жақын орналасқан. Көне заманда бұл қала Америка деп белгілі болған.

География

Амелия қаласы қорғанысқа қолайлы тасты төбеде орналасқан және оны толығымен ежелгі, киклоптық қабырғалар қоршап тұр, олардың б.з.д. 7-ші және 4-ші ғасырларда салынғаны саналады. Умбрияның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан қала, шығысында Тибр өзенін, батысында Нера өзенін көріп тұрады. Қала Нарниден солтүстікке қарай, Ортеден және шамамен Перуджадан орналасқан. Римнің солтүстігіне қарай шамамен орналасқан.

Тарих

Кейбір итальяндық ғалымдардың айтуынша, Амелия – Умбрияның ең көне қаласы. Плиний Ескі "Naturalis Historia" атты еңбегінің үшінші кітабында Катонның сөзін келтіріп, қаланың тамыры мифтік Умбрия патшасы Амероэге, Атластың ұлына дейін барып жететінін айтады (содан қала ежелгі заманда Америя деп аталған). Бұл жазбада Америя Персеймен болған соғыстан 963 жыл бұрын, яғни б.з.д. 1134 жылы құрылған делінеді, бұл күнді анықтау қиын, алайда қаланың ядросын құрайтын төбеде б.з.д. XI немесе X ғасырда адамдар қоныстанғанына дәлелдер бар. Ежелгі уақытта қала пеласгтар, умбриялықтар, соңынан этрусктіктер және римдіктердің билігінде болған, бірақ Римнің Умбрияны жаулап алу тарихында қала туралы есімдер келтірилмеген. Америя Екінші Латын соғысында (б.з.д. 340–338 жж.) стратегиялық маңызға ие болды, ол Кассия жолындағы Виа Америна деп аталатын қисыққа орналасқан, ол Фалерийден басталып, Тибрді Кастеллум Америнумда (вероятно, Ортеде) кесіп өтеді. Б.з.д. төртінші ғасырдың соңында немесе үшінші ғасырдың басында Амелияға муниципалитет мәртебесі берілген болуы мүмкін, себебі аумақтың карталарында Виа Америна Америядан (Амелиядан) Перузияға (Перуджаға) дейін созылғандығы көрсетілген, бұл б.з.д. III ғасырында болған. Бұл жол Tabula Peutingeriana картасында да көрсетілген, ол Рим империясындағы cursus publicus жүйесінің жолдар картасы. Қала өзін-өзі басқаратын муниципалитет мәртебесіне ие болды, мүмкін б.з.д. 338 жылы, бірақ б.з.д. I ғасырдың ортасына дейін сөзсіз. Қала тұрғындары Клустумина тайпасының мүшелері болған. Цицеронның Секст Росий Америнге арналған сөзі (pro Roscio Amerino) Амелияны б.з.д. 80 жылы гүлденген қала деп сипаттайды, ал құнарлы жерлері Тибрға дейін созылған. Оның жемістерін римдік жазушылар жиі мақтайды. Август оның жерлерін ветерандарына бөліп берді, бірақ жаңа отар қаламады. Америя епископтығы IV ғасырдың ортасында құрылды. Барбариялық шабуылдар кезінде қала готтармен қоршалып, қиратылды, бірақ Ломбардтар солтүстіктен келгеннен кейін қайта жаңартылды және қазіргі Умбрияның көп бөлігін бақылауға алды. Ломбардтар византиялықтармен қуылды, содан кейін орта ғасырлар бойы және 1860 жылы Италия біріккенге дейін Амелия Рим католик шіркеуінің Папалық мемлекеттердегі үстемдігінде болды. Ломбардтар Виа Фламинианы бақылауда ұстаған кезде Амелия өмірлік маңызды балама маршруттағы маңызды тоқтау болды, бұл Римді Равеннадағы экзархатпен байланыстыратын Византия жолы деп аталды. Орта ғасырларда Амелия Умбрияның басқа қалаларына тән саяси күйреулерді бастан кешірді: ол тәуелсіз коммуна ретінде, содан кейін кейде шіркеулік, күшті отбасылардың тізбекті билігіндегі қала ретінде пайда болды, және гуэлфтер мен гибеллиндер арасындағы ішкі соғыстарға ұшырады. Собордың қоңырау мұнарасы 1050 жылы римдік ғимараттардың фрагменттерін пайдалана отырып салынды. Бұл қабырғаның отыз метрлік бөлігі 2006 жылы құлап, әлі де жөндеуде. Қабырғалар римдік дәуірде және орта ғасырларда әртүрлі уақытта нығайтылып, кеңейтілді. Қабырғалар шамамен 720 метрді құрайды және қалыңдығы 3,5 метрге жуық, сондай-ақ төрт негізгі қақпасы бар: оңтүстікке қарай Римнің Porta Romana, қалаға негізгі кіреберіс; солтүстікке қарай Posterola; шығысқа қарай Porta Leone; және батысқа қарай Porta della Valle. Римдіктер өздерінің басқа да іздерін қалдырды, соның ішінде біздің заманымыздың бірінші ғасырында салынған он жер асты цистернасының кешені, ол қаланың сумен қамтамасыз етуі үшін жаңбыр суын жинады. Қаланың ішінде римдік жолдардың бөліктері де бар, олардың кейбіреулері жақында ғана ашылған. 1963 жылы Порта Романаның сыртында Германикустың өмірден үлкен алтыннан жасалған қола мүсіні табылды және қазір ол қаланың Археологиялық музейінің көрнекті экспонаты. Бүгінде ескі Амелия қала қабырғаларының ішінде, Porta Romana арқылы кіруге қолайлы, жақсы сақталған орта ғасырлық қала. Жоғарғы бөлігінен Тибр аңғарының панорамалық көрінісі ашылады. Қаланың орталығы – Пиацца дель Дуомо, онда собор мен отыз метрлік Torre Civica (Civic Tower) орналасқан. Амелия соборы бастапқыда 872 жылы салынған, ал 1629 жылы өрттен кейін барокко стилінде толық қайта салынған: оның қасбеті қызғылт котттан жасалған және тек XIX ғасырда аяқталған. Ішкі бөлігінде Федерико Зуккари, Лавиния Фонтана, Агостино ди Дюччоның еңбектері, 1600 жылғы орган және Лепанто шайқасында түткіңен түрік туы бар. Жақын жерде Бокарни колледжінде орналасқан Археологиялық музей мен Пинакотека Коммунале (Муниципальдік галерея) орналасқан. Сан-Франческо шіркеуінің құрылысы 1287 жылы басталды, Пьяцца Верада, он төртінші ғасырда қосылған монастырь мен монастырьмен және он алтыншы ғасырда Ренессанс әсерімен қайта жаңартылды. Ғимараттың үстінде XI ғасырдан бастап XVII ғасырда өзгертілген керемет күмбез орналасқан. Сонымен қатар, 1932 жылы қайта салынған қоңырау мұнарасы бар, ал романдық-готикалық қасбет 1401 және 1406 жылдар арасында аяқталған. Ішінде Дуччоның мүсіндері және XVII және XVIII ғасырлардан қалған барокко элементтері сақталған, ерекше назар аударуға лайық Жеральдини капелласы XV ғасырдан қалған. Сант'Агостино шіркеуі, 1288 жылы киеленген, романдық архитектураның готикалық элементтері бар қасбетке ие. Маротти орган 1841 жылы орнатылған. Ішкі аула, 1492 жылы Ломбард шебері Мартино Тарталья жасаған, кішкентай Коринф колонналарымен безенілген портикпен жабдықталған. Сан Панкрацио шіркеуінің есігі әдемі безендірілген. Мадонна делле Чинкуе Фонти шіркеуі де ерекше. Қазір киеленбеген Сан Джованни Деколлато шіркеуі, сондай-ақ Оспедалетто деп те аталады, сыртынан қарауға болады. Виа Постерола бойында Сан Магно, жабық монахтардың бенедикт монастыры орналасқан. Ішінде 1680 жылғы ерекше қалпында сақталған және басқа ешқайда жоқ екі пернетақталы орган бар. Діни емес ғимараттардың арасында қаланың билеушілері салдырған XIV және XV ғасырлардағы сарайлар бар: Палаццо Фарраттини және Палаццо Петриньяни. Театро Оперино – XVIII ғасырда салынған опера театры, онда XIX ғасыр суретшісі Доменико Бруски салған фрескалар бар.

Қоршаған аумақ

Амелия төңірегіндегі төбелі аймақ бірнеше қызықты орындарды ұсынады. Киелі Францисктың кіші монахтары құрған Сантиссима Аннунциата монастырында планетарий бар. Систерциандар Фочеде Мәриямның киелі орны – монастырь салды. Порчиано-дель-Монтедің кішкентай бөлігінде ортағасырлық қабырғалар, бірнеше күзет мұнаралары және Сан-Симеоне кішкентай романдық шіркеуі бар. Сан-Тимотео шіркеуі де романдық стильде салынған, онда XIV және XV ғасырлардағы фрескалар сақталған. Форнольде романдық стильдегі С. Сильвестро шіркеуі орналасқан, онда әулиенің қаланы айдаһардың қысымынан босатқан суреттері бейнеленген қызықты фрескалар циклі бар. Қалаға жақын жерде Рио-Гранде өзеніне бөгет арқылы жасалған Лаго Веккио ("Ескі көл") жатыр. Көлде қайық жалдап алып, шырша, топырақ және самырсын ағаштарының көлеңкесінде жүзуге болады, кейде таңғаларлық қаздар мен құлжаларды кездестіруге мүмкіндік бар. Бұрынғы ат жарысы трассасы болған, қазір демалыс күндері билер мен қоғамдық жиналыстар өткізілетін шағын Ла Каваллерицца паркі де бар. Парктің айналасында серуендеуге немесе жүгіруге арналған жол салынған.

Мерекелер мен іс-шаралар

Амелияның басты мерекесі – шілде айының соңы мен тамыз айының басында екі аптаға созылатын Палио деи Коломби. Осы палионың басты жарысы – қаланың бес ортағасырлық ауданының (контрада) намысын қорғайтын, атқа мінген шабандоздардың квинтайн ойынында күш сынасуы. Жеңімпаз арбалеттен оқ атып, нысананы дәл тигізіп, құлыптағы қанағатты босатады.

Халықаралық академиялық серіктестіктер

2009 жылы Амелия қаласы Өнерге қарсы қылмыстарды зерттеу қауымдастығымен (ARCA) серіктестік орнатты, зерттеушілерді қаланың 14 ғасырдағы Колледж Бокарни монастырінің Museo Civico Archeologico жанындағы кісісінде Өнерге қарсы қылмыстар және мәдени мұраны қорғау бойынша аспирантуралық сертификат бағдарламасын өткізуге шақырды. Бұл бағдарлама жыл сайын мамырдың соңынан тамыздың ортасына дейін Амелия қаласының тарихи орталығында Амелия қаласымен бірлесіп ұйымдастырылады.