Кіріспе

Британ жазушысы (1870–1944)

Уильям Эдвард Куль (5 желтоқсан 1870 – 13 шілде 1944) – британдық балалар кітаптарының және ересектерге арналған христиандық тақырыптағы бірнеше кітаптың авторы. Ол барлығы отыздан астам кітап жазды, олардың ішінде танымал жанрлар көп: мектеп өмірінен әңгімелер, оқиғалар, ертегілер, романдар, христиандық аллегориялар мен нақылдар. Оның ең жақсы балалар кітаптары жоғары деңгейдегі қиялдау қабілетін көрсетеді және журнал мен кітап редакторы ретіндегі кәсібіне лайықты сапалы жазылған. Кульдің ең танымал христиандық туындылары – "Әлем қақпасындағы адам" және "Сармер Рыцары" ("Sir Knight of the Splendid Way"), соңғысы жақында Америка Құрама Штаттарында Lamplighter Publishing баспасында қайта басылды.

Өмір жолы және шығармашылығы

Куль 1870 жылы Уэльстегі Кардифф қаласының жанындағы Сент-Николас ауылында Томас пен Элизабет Кульдің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Әкесі кеден акциз қызметкері болып тағайындалған соң, отбасы Кардиффке көшіп келді. 1891 жылы Куль отбасымен бірге Кардиффтегі 63 Гламорган көшесінде тұрды, ал әкесі азық-түлік дүкенінде жұмыс істеді. Отбасы баптист дінінде болды, Куль ерте жасынан бері берік христиандыққа сенді және кейіннен жексенбілік мектепте мұғалім болды. Куль жасөспірім шағында жазуға кірісті, алғашқы әдеби жетістіктерінің бірі – Уэльстің уағыздаушы ақыны Эван Гурнос Джонс жүлде берген өлеңі үшін eisteddfod сыйлығы болды. 1890 жылы ол "Виолеттер" өлеңі үшін eisteddfod сыйлығын жеңіп алды. "Бари Док Ньюс" газетінде жарияланған басқа өлеңдер: "Дюэт аяқталады", "Түннің шегі: үзінді", "Көктемдік қонақтар: екі каштандар туралы баллада" және "Мұзға сырғанауды үйрену: жеті тарау". 1892 жылы "Boys' Own Paper" басылымында жарық көрген "Нағыз Батырлық" өлеңі үшін бір гвинея сыйлық алды. Куль өзінің алғашқы әдеби мансабы туралы былай деді: "Менің ойымша, жазуға құштарлығымның және маған ұнайтын кітаптардың авторларына деген құрметімнің арқасында келдім. Мен коммерциялық жұмысқа дайындалғанмын, және осы бағытта бір-екі рет әрекет жасадым, бос уақытымда жазумен айналыстым. Алғашқы тырысымдарды он алты жасымда "Жас жұрт" газетінің "Әдеби олимпиадасында" жасадым. Бұл жас авторлар өздерін сынап көре алатын алаң болды. Сол кездегі достарымның арасында, менің алдымда, қазір есімдері белгілі екі адам болды: Р. Мюррей Гилкрист және А. Дж. Адкок. Менің алғашқы табысты кәсібім 1892 жылы болды, сол кезде Эдвард Степ мырза (қазір F. Warne and Company әдеби кеңесшісі) менің балалар журналына жазған әңгімелерімнің біреуін қабылдады. 1894 жылы менің бір әңгімем жексенбілік мектептер одағының директоры Эндрю Мелроузға жетті, және оның кеңпейілділігі мен жігерлендіруі арқасында менің жұмысымның көп бөлігі жасалды. 1895 жылы мен өзімді жазуға толықтай арнадым, ал 1899 жылы М. Мелроуз екі томдық "Сэр Констант" және "Балалар дауыстары" кітаптарын шығарды, ал У. және Р. Чемберс кішкентай ертегі кітабын, "Мейбелдің керемет ханзадасы" кітабын шығарды. 1889 жылдан бастап Куль Британдық әуесқойлар әдеби бірлестігінде белсенді болды және 1891 жылы вице-президент болып сайланды. Ол жастарға арналған әдеби журнал мен шолуды шығарды, оны "Пікір" деп атады, ол бес-алты ай бойы шығарылды, "үлкен шығынға ұшырады!". Өзінің редакциялық мақалаларының бірінде Куль Америкадағы сияқты журналистика мектептерін енгізуді ұсынды, бұл "қазір жек көрінетін және елеусіз саналатын" мамандықтың мәртебесін жақсартуға бағытталған. Мектепті бітіргеннен кейін Кардифф пен Порткоулда журналист болып жұмыс істеді. Оның алғашқы мектептегі әңгімелері "Boy's Own Paper" және "Young England" журналдарында жарық көрді. Кейіннен осы әңгімелер жинағы кітап түрінде шығарылды, алғашқы жинақ "Барфилдтің Блейзері" болды. 1897 жылы Бланш Уильямсқа үйленді. 1901 жылы Куль әйелімен бірге қыздары Мейбел (2) және Дилис (5 ай)бен бірге 41 Ромилли-роуд, Кантон, Кардиффте тұрды. 1900 жылы Куль "Жексенбілік мектеп мұғалімі" журналының редакторы болып тағайындалды, кейін ол "Жексенбілік мектеп хроникасына" қосылды. Ол Жексенбілік мектептер одағының жариялаушысы Эндрю Мелроузға бір әңгімені тапсырғаннан кейін жігер алды. Мелвилл Кульдің алғашқы екі кітабын 1899 жылы жарық көрді – "Балалар дауыстары", балалар туралы эскиздер мен әңгімелер жинағы және "Ұлы патшаның Сер Константы", христиан өмірінің аллегориясы. Сол жылы W. & R. Chambers өзінің "Мейбелдің керемет ханзадасы" атты ертегі кітабын шығарды, оның қаһарманы Кульдің үлкен қызы Мейбелдің есімімен аталған. Чемберс бұған дейін өзінің ересектерге арналған бірнеше әңгімелерін жариялаған, соның ішінде "Леди Сталландтың алмастары", "Антропологтың пальтосы", "Ескі мистер Джелликоның жоспары" және "Лорд Камбервеллдің сабағы". 1903 жылы Куль Лондонға көшіп барып, Ұлттық жексенбілік мектептер одағының баспа бөлімінде қызмет атқарады. Ол ер балалар үшін әңгімелер жазуды жалғастырды, сонымен қатар "The Child's Own Magazine" журналына сериалдар жазды, олар кейіннен "Қызыл балабақша" балалар кітаптары сериясында жарияланды. "Ақ кербен", "Екі кішкентай жаңа зеландиялық" және "Мистер Крузо аралы" сериалдары кейінірек танымал кітаптарға айналды. 1906 жылы Кульдің кіші қызы Дилис балалық шақтағы аурудан қайтыс болды. "Дильсы Рождестволық бақта" атты кітапта отбасы қалайша қуыршақ үй жасап, оны әшекейлегені туралы әсерлі әңгіме жазылған. Оның өлімі туралы "Роза түстес автобустағы" ертегілер жинағында да айтылады, ол қызы үшін қуыршақ үй жасайтын қайғыға толы ағаш өңдеуші туралы әңгімелейді. 1906 жылы Куль Эндрю Мелроуз бен пастор Кэри Боннердің ұсынысымен Баптисттердің миссионерлік қоғамының (BMS) баспа қызметін басқаруға тағайындалды. Куль миссионерлік басылымдардың редакторы болып жұмыс істеді, соның ішінде ай сайынғы "Миссионерлік жаршы" және балалар журналы "Керемет елдер". Ол BMS-тің коммерциялық баспа бөлімі ретінде "Кэри Пресс" құрылуына үлкен үлес қосты. 1911 жылы ол әйелі Бланш пен қыздары Мейбел (12 жас) және Дэйзи Элизабет (9 жас)бен бірге 12 Genesta Road Westcliff, Southend on Sea мекенжайында тұрды. Оның қызметі "Баспа менеджері және автор" деп көрсетілген. Куль отыз жыл бойы BMS-те жұмыс істеді, зейнетке шыққанға дейін кәсіби редакторлық және баспалық қызметін танымал жазушы ретіндегі мансабымен үйлестірді. Куль мектептегі өмір туралы бес томдық әңгімелер жинағын шығарды, олар көптеген рет қайта басылды. Олардың барлығы да көңіл көтеріп, жағымды әңгімелер, сюжеттері кейіпкерлердің ерекшеліктеріне байланысты өрбуімен ерекшеленеді, олар балалар немесе мектеп мұғалімдері болсын. Куль нұсқаушы, бірақ жайлы нұсқаушы: оның әңгімелері мектептің адалдық, жомарттық, спорттық рух және басқаларға қызмет ету сияқты құндылықтарын қолдайды. Осылардың бірі "Барфилдтің Блейзері", бір рецензенттің айтуынша, "құнды және қызықты кітап, әңгімелердің барлық сериясы керемет оқылымды қамтамасыз етеді, мектеп балаларының көңілді ойындарымен бірге. Әңгімелер шеберлікпен және талғаммен жазылған". "Роллинсон мен мен", мектеп оқушысы жасаған қылмысқа айыпталып, "Ковентриге" жіберілген баланың тарихы, жеке қадір-қасиет, моральдық батылдық және достарға адалдық тақырыбын терең зерттейтін толыққанды роман. "Ақ рыцарьлар" мектеп туралы әңгіме емес, үш баланың орта ғасырлық рыцарлықтың құндылықтарымен өмір сүруді шешкені туралы айтады. Олар бұл идеалды басқаларға қызмет ету арқылы жүзеге асырады. "Рыцарьлардың" күресуі керек жау – өзімшілдікке бейімділік. Осы тартымды және жылы әңгіме аясында Англия арнасынан соғыс жүріп жатқанына куә боламыз. "Құпия теңіз", бастапқыда "Boy's Own Paper" журналында жарияланған, "жемісті аралға қатысты әңгіме, көбінесе жақсы жазылған". Куль ертегілер мен фантастикада шебер. "Мейбелдің керемет ханзадасы" кішкентай қыздың ертегілер мен тақпақтар еліне сапары туралы, онда ол Золушка мен ханзаданың оқиғасына тартылады. Бір рецензент: "Баланың сенімін тудыратын керемет оқиғалар мен кездесулер өте көрнекті және нанымды айтылған, және Мейбел мен оның ертегі ханзадасының құпиялы оқиғасын оқығаннан кейін "Ескі әлемнің" болуын мойындамайтын жас оқырман Сантадан жылдық сапарынан тыс қалған болар еді". Оның кейінгі жұмысы, "Nod-тың екінші жағы", ақ машинамен ертегілер еліне көшірілген баланың тарихы. Ешқайсысы аллегория емес, бірақ оларды мұқият оқығанда Куль үшін (Джордж Макдональд сияқты) "ертегі әлемі" қиялдың христиандық тәсілімен байланысты екенін көруге болады. Бұл Кульдің ең тартымды балалар кітаптарының бірі болып саналады және қайта басылуға лайық. "Роза түстес автобустағы" түпнұсқа ертегілердің кейбіреулері теңдессіз...