Отырар – Қазақстандағы көне қала, Жібек жолында маңызды сауда орталығы. Тарихы К.ғ.б. дейінгі дәуірден басталады, Орта Азия өркениетінің ортасы болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Отырар немесе Утрар (, Отырар, [wotəˈɾɑɾ];), сондай-ақ Фараб деп те аталады, Орталық Азиядағы көшпенді қала. Бұл қала Қазақстандағы Жібек жолы бойында орналасқан. Отырар Орталық Азия тарихында маңызды орынға ие, тұрақты және егіншілік өркениеттердің шекарасында жатқан. Ол ірі оазис және саяси ауданның орталығы болды, Қазақстанды Қытаймен, Еуропамен, Жақын және Орта Шығыспен, Сібірмен және Оралмен байланыстыратын маңызды бекетті бақылап тұрды.
Otrar or Utrar (, Otyrar, [wotəˈɾɑɾ]; ), also called Farab, is a Central Asian ghost town that was a city located along the Silk Road in Kazakhstan. Otrar was an important town in the history of Central Asia, situated on the borders of settled and agricultural civilizations. It was the center of a great oasis and political district, commanding a key point connecting Kazakhstan with China, Europe, Near and Middle East, Siberia and Ural.
Аттар
Бұл аймақтағы алғашқы белгілі мемлекет қытай ғалымдарына Канджу деп белгілі болды, ол Сырдарияға (Канг өзені деп те аталады) орталықтанған. Канджу б.з.д. 1 ғасырынан б.з. 5 ғасырына дейін болған. Оның астанасы Битианда немесе оның жанында орналасқан деп хабарланады. Бірнеше шапқыншылық толқындарынан кейін Канджу Сырдария аңғарында және оның салалары Келес пен Атисиде орналасқан бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге ыдырады. Оның халқы түркіленген, және олар Каңгарлар деп аталды. Фарабтың бұрынғы аттарын анықтауға қатысты жазбалар бар. Отрар және оазистің бірнеше қалаларынан жиналған монеталар осы жазбалар дәуіріне жатады деп саналады. Мұндай монеталардың бетінде түргештердің доға тәрізді жалпы символы бейнеленген, ал артқы жағында арыстанның суреті бар. Екінші типтегі монеталардың артқы жағында "Х" белгісі бар; бұл монеталар жергілікті билеушінің монетаханасынан шыққан болуы мүмкін. Екінші типтегі монеталар түркі мемлекеті Кангу Тарбанның билеушілері, яғни Каңгарлардың жасағаны болжанып тұр. Монеталарға сәйкес, 6-8 ғасырларда Кангу Тарбанды жергілікті Каңгарлар әулеті басқарған, олардың астанасы Тарбан қаласының Турарбан болған, кейін ол Отрар деп аталды. Алтын Орда кезінде Отрардың қираған жерлері ежелгі билеушілердің қазыналары, сондай-ақ көмілген алтын монеталар мен әшекейлер туралы әңгімелерге байланысты қызығушылық тудырды. Мұндай аңыздардың негізі археологиялық қазбаларда табылған түрлі монеталар мен әшекейлермен расталған болуы мүмкін. 9-10 ғасырларда түрлі деректерде Отрар Испиджаб қалаларының бірі ретінде айтылады. Бұл қаланың алдымен Халифатқа, содан кейін Саманидтерге бағынғандығымен байланысты. Бұрынғысын сияқты, Отрар "барлық бағытта бір күндік сапар" көлемін қамтитын ауданның орталығы болып қала берді, бұл туралы жылнамашылар жиі айтады. Қаланың өз монетасын соққандығы да мәлім. Отрар – Әбу Наср әл-Фарабидің туған жері және мәдени орталығы, сонымен қатар ислам мәдениетінің маңызды өкілі Аристон Баб осы жерде уағыз айтқан.
The first known state in the region was known to Chinese scholars as Kangju, which was centered on the Syr Darya (also known as the Kang River). Kangju existed from the 1st century BC until the 5th century AD. Its capital was reportedly at or near Bityan. After being subject to several different waves of invaders, Kangju collapsed into several independent states situated mainly in the Syr Darya valley and its tributaries of Keles and Atysi. Its people appear to have Turkified, becoming known as the Kangars. There are records that portray the determination of earlier names of Farab. It is thought that a group of coins collected in Otrar and some towns of the oasis date back to the time of these records. There is a generic symbol of the Turgeshi in the form of a bow on the obverse of such coins and the image of a lion on the reverse side. On a second type of coin, there is an "X" sign on the reverse side; these may originate from the mint of a local ruler. There is a suggestion that the coins of the second type were minted by rulers of the Turkic state of Kangu Tarban, the population of which were the Kangars. According to the coins, in the 6th to 8th centuries, Kangu Tarban was ruled by a local dynasty of the Kangars, and their capital became a Tarban town named Turarband that was later to be called Otrar. Since the times of the golden hordes, the ruins of Otrar have been attractive because of rumours about the treasures of the ancient rulers, and about buried piles of gold coins and jewelry. The source of such legends was perhaps confirmed by the archaeological finds of various coins and jewelry. In the 9th to the 10th centuries, various sources refer to Otrar as one of the Ispidjab towns. This is probably related to the fact that the city first submitted to the Caliphate and then to the Samanids. As before, Otrar remained the center of the district which occupied a space of "about one day's journey in all directions", which is many times mentioned by the chroniclers. The town is also known to have minted its own coinage. Otrar was the cultural center where Abu Nasr al Farabi was born, and Aristan Bab, an important representative of Islamic culture, preached here.
Орналасқан жері
Сырдария Отрар және бүкіл аймақтың өмірінде ерекше роль атқарды, оның суы егін суаруға қолданылды. Ол балыққа толы болуымен де белгілі болды, жағалаулары құнарлы өсімдіктермен жабылған, көптеген құстар мен жануарларға пана болды. Отрар туралы көптеген дереккөздерде, атап айтқанда, ортағасырлық араб, парсы және түркі авторларында айтылған. Бұл дереккөздер оны Жетісу (Жеті өзен) қалаларының бірі деп еске алады. Қала түрлі географиялық ландшафттардың тоғысқан жерінде, Ұлы Жібек жолының керуен жолдарының қиылысында орналасқан. Отырар екі ірі өзеннің қосылған жерінде болғандықтан, ірі ауыл шаруашылығы аймағының орталығы болды, ал Қаратау тауларының етегіне жақын орналасқандықтан, далада көшіп-қонып жүрген көшпелілердің бекінісіне айналды. Отрардан Арыс өзені арқылы Тараз, Баласағұн және одан әрі Сіньцзянға дейін жолдар салынған; Сырдария бойымен ежелгі жол Шаш, Соғд, содан кейін Мерв пен Нишапурға дейін созылса, тағы бір жол Арал теңізі мен Оралға қарай түсетін. Тағы бір мәшһүр жол Қызылқұм шөлі арқылы батысқа қарай Хорезмге, Еділ бойына, Қара теңізге және Кавказға дейін жалғасқан. Отрар оазисі Оңтүстік Қазақстан облысының Қусылқұм ауданында орналасқан. Шымкенттен солтүстік-батысқа қарай 120 шақырым, ал Түркістаннан 50 шақырым қашықтықта жатыр. Расында, қаланың басынан өткен апаттар мен соғыстар өздерінің әсерін тигізді. Қазір бұрынғы гүлденген қаланың орнында тек шөп басқан қираған орындар ғана қалды. Отрар оазисіне алғаш келген адам қалалар мен елді мекендердің, қамалдар мен қарау мұнараларының көптеген қираған қалдықтарын көріп таңғалады. Суармалы арналар қазір құрғақ егістіктермен кесіліскен, ал олардың жарылған төсектері ғасырлар бойы суды ұстамаған. Отрар оазисі – бір ғана жер емес, бірнеше қалаларды қамтитын кең оазис. Ежелгі қоныстардың орнында пайда болған әрбір төбе қазір өз атауымен белгілі: Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Күйік-Мардан төбе және Пшақшы төбе. Бұрын олардың басқаша аттары болған, бірақ қазір олар ұмытылған, ал қазіргі қираған орындарда тек қолжазбаларда белгілі үш қаланың аттарын табуға болады.
The Syr Darya played a unique role in the life of Otrar and the whole region, and its waters were used for irrigation. They were also known for being abundant with fish and its shores were covered with rich vegetation and were also home to many birds and animals. Otrar is mentioned in numerous sources such as medieval Arab, Persian and Turkic authors. These sources refer to it as one of the Zhetysu (Seven Rivers) towns. The town was situated at the junction of different geographical landscapes and was at the intersection of the caravan routes of the Great Silk Road. Otrar, being at the junction of the two great rivers, was the center of the large agricultural region and, being near the foothills of the Karatau Mountains, became one of the supporting fortresses of the nomads wandering in the steppes. From Otrar, along the Arys, roads spread out to Taraz, Balasagun, and further on to Xinjiang; along the Syr Darya an old road went up to Shash, Sogd, and then to Merv and Nishapur, and another road went down to the Aral Sea and the Ural. Another well known road ran through the Kyzylkum desert moving westward to Khorezm and on to the Volga region, the Black Sea and the Caucasus. The oasis of Otrar is situated in the Kusulkum district of the South Kazakhstan Province. It is 120 km northwest of Shymkent and 50 km from Turkestan. In fact, the disasters and wars that passed over the town have done their part. Now, at the site of the once prosperous town, there remain only ruins overgrown with grass. A person who first comes to the Otrar oasis is often surprised by the appearance of the numerous stark ruins of towns and settlements, castles and watchtowers. The main irrigation channels are now crossed with dried fields and their cracked beds have not held water for centuries. The oasis of Otrar is not one single site, but rather it is a large oasis containing a series of towns and cities. Each hill formed in the place of ancient settlements has, at present its own name: Altyntobe, Dzhalpak tobe, Kuyuk Mardan tobe and Pchakchi tobe. In earlier times, they had different names that are now forgotten and only the names of the three towns known in manuscript sources may be identified at the present ruins.
Тарих
Қаланың тарихы Ахеменид империясы заманына дейін жетеді, сол кезде ол Параб деп аталған. 13 ғасырға қарай Жексарттағы Фараб Отрар деп белгілі болды.
The city has a history dating back to the time of the Achaemenid Empire, when it was known as Parab. The older Persian By the 13th century, Fārāb on the Jaxartes was known as Otrār.
Моңғолдар мен Тимуридтер
Отрардың гүлденуі Моңғолдардың Орталық Азияға шапқынымен үзілісті. 1218 жылы Отрарға 450 шамасындағы адамнан тұратын моңғол сауда керуені келді, оның ішінде Шыңғыс ханның елшісі де болды. Отрардың билеушісі, Хорезм империясының сұлтан Мұхаммед II-нің туысы Иналчук оларды моңғол шпиондары деп айыптап, тұтқындады және сұлтан Мұхаммедтің келісімімен бүкіл керуенді жазалап өлтірді, сондай-ақ тұрғындарды да қырғынға ұшыратты. Оазистегі көптеген қалалар ешқашан қалпына келмеді және тасталып қалды. Дегенмен, Отрар қаласы қайтадан өркендеп, Шыңғыс ханның қайтысынан кейін болған азамат соғыстарының аласапыран жылдарында тағы да маңызды саяси және экономикалық орталыққа айналды. 13 ғасырдың ортасына қарай ол Батыстан Шығысқа қарайғы сауда жолындағы ірі сауда орталығы ретінде қайта жанданды. 14 ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Қазақстан Тимурдың ықпалына енді. 1405 жылдың ақпанында Тимур Отрарға әскер жинау үшін келген кезде суық тиіп, Отрар сарайларының бірінде дүние салды.
The prosperity of Otrar was interrupted by the Mongol invasion of Central Asia. In 1218, a Mongolian trade caravan of around 450 men arrived in Otrar, including an ambassador of Genghis Khan. The governor of Otrar, Inalchuq, who was an uncle of Sultan Muhammad II of the Khwarazmian Empire accused them of being Mongolian spies and arrested them, and with the assent of Sultan Muhammed, executed the entire caravan. along with massacring the inhabitants. Many of the towns in the oasis never recovered and were abandoned. However, Otrar city rose again and during the troubled years of civil wars, which followed Genghis Khan's death, the town again became an important political and economic center. By the middle of the 13th century it had returned as a large trade center on the way from the West to the East. During the second half of the 14th century Southern Kazakhstan was brought into the sphere of Timur's power. In February 1405, when Timur was visiting Otrar to gather his troops, he caught a cold and died in one of the Otrar palaces.
Өзбектер, қазақтар және джунгарлар
Тимурдың қайтысы көптеген күреске әкелді, соның салдарынан Әбулхайыр хан бірнеше тайпаны бағындырып, өзін жаңа Өзбек хандығының басшысы етіп қойды. Шыңғыс ханның басқа ұрпақтары да осы аймаққа құқық таластады, сондықтан 16 және 17 ғасырлардың көп бөлігінде қазақ даласы мен Сырдария алқабындағы билік үшін, әсіресе Қазақ хандығы мен Жоңғар феодалдары арасында үздіксіз талас-тартыс болды. Отырарда жоңғарлардың оңтүстік Қазақстанды жаулауға әрекет етуіне дейін белгілі бір тұрақтылық сақталды. Бұл осыған дейін болған ұзаққа созылған көтерілістерден кейін орын алды, нәтижесінде аймақ пен оның қалаларының экономикасы құлдырады. Еуразиялық Жібек жолының маңызы азайған сайын, қала да өзінің маңыздылығын жоғалтты. 17 және 18 ғасырларда суару жүйесі бірте-бірте қолданыстан шығып, Темірарықтың төменгі бөлігі құрғап қалды. 18 ғасырдың соңында Отырарда бар болғаны 40 отбасы қалды, ал 14-17 ғасырларда шамамен 5000-7000 отбасы болған, ал суарылатын жер аумағы 5 шаршы километрге дейін кеміді.
The death of Timur led to more struggles, which resulted in Abu'l Khayr Khan conquering several tribes and placing himself at the head of a new Uzbek Khanate. Other descendants of Genghis Khan had claims over the area as well, and so for most of the 16th and 17th centuries there was non stop feuding among these various parties for power over the Kazakh Steppe and the Syr Darya valley, especially between the Kazakh Khanate and Dzungar feudal lords. Even so, a degree of stability was maintained in Otrar up until the Dzungars attempted and failed to conquer southern Kazakhstan. These followed a prolonged period of revolt, which resulted in the economic decline of the area and its towns. As the Eurasian arm of the Silk Road gradually lost its importance, so did the city. Through the 17th and 18th centuries, the irrigation system slowly fell out of use, and the lower part of the Temir aryk dried out. By the end of the 18th century there were only 40 families remaining in Otrar, compared to perhaps 5,000–7,000 in the 14th to 17th centuries, and the irrigated area had declined to about 5 square kilometres.
Археологиялық табылған жерлер
Елді мекеннің аумағы шамамен 2 шаршы километрді құрайды. Елді мекеннің ең төменгі қабаттары біздің заманымыздың 1-ші ғасырына, ал ең алғашқы ескерткіштер 12-15 ғасырларға жатады. Отрар Орталық Азия үшін типік бекініс болған. Арк (орталық бекініс) және Шахристан (қоршалған қала) 18 метрге жуық биіктікте бесбұрышты төбе құрады. Төбенің ауданы 200 000 шаршы метрді құрайды. Қазба жұмыстары оның монументалды ғимараттары бар дамыған қала болғанын көрсетті. Қала тығыз құрылған: үйлер біріне-бірі жақын тұрған және кварталдар немесе блоктар тобын құраған. Қала қабырғасының сыртындағы рабаттан (қала шеті) 9-12 ғасырларға жататын екі монша табылды. Моншаларда жуу және массаж жасауға арналған орталық залдар, киім ауыстыру бөлмелері, дәретханалар және дұға бөлмесі болған. Оларда ыстық сумен жабдықтау жүйелері болды. Екі пештің жанынан қазылған ыдыстар Отрардың Орталық Азиядағы керамика өндірісінің орталығы болғанын дәлелдейді. Керамикада әшекей элементтері болған. Ең маңызды артефакттардың бірі – су тасушының мүсіні – әйел басы мен бесігі бар түйе.
The area of the settlement is about 2 square kilometres. The lowest layers of the settlement are dated from the 1st century AD and the earliest monuments are dated from the 12th to 15th centuries. Otrar was a typical fortress for Central Asia. The Ark (central fortress) and Shahristan (fortified city) formed a five corner hill about 18 meters of height. The area of the hill is 200,000 square metres. Excavations proved that it was an advanced town with monumental buildings. The town was densely populated: the houses stood close to each and formed the group of quarters or blocks. Two bath houses, dated by 9th to the 12th centuries, were found on the rabat (suburbs) outside the city wall. The baths had central halls for bathing and massaging, rooms for undressing, restrooms and a prayer room. They had hot water supply systems. Dishes excavated near two furnaces help prove that Otrar was the center of ceramic production in Central Asia. The ceramics had elements of decoration. One of the greatest artifacts was the figure of water carrier – a camel with a woman's head and cradle on its back.