Кіріспе

Отырар немесе Утрар (, Отырар, [wotəˈɾɑɾ];), сондай-ақ Фараб деп те аталады, Орталық Азиядағы көшпенді қала. Бұл қала Қазақстандағы Жібек жолы бойында орналасқан. Отырар Орталық Азия тарихында маңызды орынға ие, тұрақты және егіншілік өркениеттердің шекарасында жатқан. Ол ірі оазис және саяси ауданның орталығы болды, Қазақстанды Қытаймен, Еуропамен, Жақын және Орта Шығыспен, Сібірмен және Оралмен байланыстыратын маңызды бекетті бақылап тұрды.

Аттар

Бұл аймақтағы алғашқы белгілі мемлекет қытай ғалымдарына Канджу деп белгілі болды, ол Сырдарияға (Канг өзені деп те аталады) орталықтанған. Канджу б.з.д. 1 ғасырынан б.з. 5 ғасырына дейін болған. Оның астанасы Битианда немесе оның жанында орналасқан деп хабарланады. Бірнеше шапқыншылық толқындарынан кейін Канджу Сырдария аңғарында және оның салалары Келес пен Атисиде орналасқан бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге ыдырады. Оның халқы түркіленген, және олар Каңгарлар деп аталды. Фарабтың бұрынғы аттарын анықтауға қатысты жазбалар бар. Отрар және оазистің бірнеше қалаларынан жиналған монеталар осы жазбалар дәуіріне жатады деп саналады. Мұндай монеталардың бетінде түргештердің доға тәрізді жалпы символы бейнеленген, ал артқы жағында арыстанның суреті бар. Екінші типтегі монеталардың артқы жағында "Х" белгісі бар; бұл монеталар жергілікті билеушінің монетаханасынан шыққан болуы мүмкін. Екінші типтегі монеталар түркі мемлекеті Кангу Тарбанның билеушілері, яғни Каңгарлардың жасағаны болжанып тұр. Монеталарға сәйкес, 6-8 ғасырларда Кангу Тарбанды жергілікті Каңгарлар әулеті басқарған, олардың астанасы Тарбан қаласының Турарбан болған, кейін ол Отрар деп аталды. Алтын Орда кезінде Отрардың қираған жерлері ежелгі билеушілердің қазыналары, сондай-ақ көмілген алтын монеталар мен әшекейлер туралы әңгімелерге байланысты қызығушылық тудырды. Мұндай аңыздардың негізі археологиялық қазбаларда табылған түрлі монеталар мен әшекейлермен расталған болуы мүмкін. 9-10 ғасырларда түрлі деректерде Отрар Испиджаб қалаларының бірі ретінде айтылады. Бұл қаланың алдымен Халифатқа, содан кейін Саманидтерге бағынғандығымен байланысты. Бұрынғысын сияқты, Отрар "барлық бағытта бір күндік сапар" көлемін қамтитын ауданның орталығы болып қала берді, бұл туралы жылнамашылар жиі айтады. Қаланың өз монетасын соққандығы да мәлім. Отрар – Әбу Наср әл-Фарабидің туған жері және мәдени орталығы, сонымен қатар ислам мәдениетінің маңызды өкілі Аристон Баб осы жерде уағыз айтқан.

Орналасқан жері

Сырдария Отрар және бүкіл аймақтың өмірінде ерекше роль атқарды, оның суы егін суаруға қолданылды. Ол балыққа толы болуымен де белгілі болды, жағалаулары құнарлы өсімдіктермен жабылған, көптеген құстар мен жануарларға пана болды. Отрар туралы көптеген дереккөздерде, атап айтқанда, ортағасырлық араб, парсы және түркі авторларында айтылған. Бұл дереккөздер оны Жетісу (Жеті өзен) қалаларының бірі деп еске алады. Қала түрлі географиялық ландшафттардың тоғысқан жерінде, Ұлы Жібек жолының керуен жолдарының қиылысында орналасқан. Отырар екі ірі өзеннің қосылған жерінде болғандықтан, ірі ауыл шаруашылығы аймағының орталығы болды, ал Қаратау тауларының етегіне жақын орналасқандықтан, далада көшіп-қонып жүрген көшпелілердің бекінісіне айналды. Отрардан Арыс өзені арқылы Тараз, Баласағұн және одан әрі Сіньцзянға дейін жолдар салынған; Сырдария бойымен ежелгі жол Шаш, Соғд, содан кейін Мерв пен Нишапурға дейін созылса, тағы бір жол Арал теңізі мен Оралға қарай түсетін. Тағы бір мәшһүр жол Қызылқұм шөлі арқылы батысқа қарай Хорезмге, Еділ бойына, Қара теңізге және Кавказға дейін жалғасқан. Отрар оазисі Оңтүстік Қазақстан облысының Қусылқұм ауданында орналасқан. Шымкенттен солтүстік-батысқа қарай 120 шақырым, ал Түркістаннан 50 шақырым қашықтықта жатыр. Расында, қаланың басынан өткен апаттар мен соғыстар өздерінің әсерін тигізді. Қазір бұрынғы гүлденген қаланың орнында тек шөп басқан қираған орындар ғана қалды. Отрар оазисіне алғаш келген адам қалалар мен елді мекендердің, қамалдар мен қарау мұнараларының көптеген қираған қалдықтарын көріп таңғалады. Суармалы арналар қазір құрғақ егістіктермен кесіліскен, ал олардың жарылған төсектері ғасырлар бойы суды ұстамаған. Отрар оазисі – бір ғана жер емес, бірнеше қалаларды қамтитын кең оазис. Ежелгі қоныстардың орнында пайда болған әрбір төбе қазір өз атауымен белгілі: Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Күйік-Мардан төбе және Пшақшы төбе. Бұрын олардың басқаша аттары болған, бірақ қазір олар ұмытылған, ал қазіргі қираған орындарда тек қолжазбаларда белгілі үш қаланың аттарын табуға болады.

Тарих

Қаланың тарихы Ахеменид империясы заманына дейін жетеді, сол кезде ол Параб деп аталған. 13 ғасырға қарай Жексарттағы Фараб Отрар деп белгілі болды.

Моңғолдар мен Тимуридтер

Отрардың гүлденуі Моңғолдардың Орталық Азияға шапқынымен үзілісті. 1218 жылы Отрарға 450 шамасындағы адамнан тұратын моңғол сауда керуені келді, оның ішінде Шыңғыс ханның елшісі де болды. Отрардың билеушісі, Хорезм империясының сұлтан Мұхаммед II-нің туысы Иналчук оларды моңғол шпиондары деп айыптап, тұтқындады және сұлтан Мұхаммедтің келісімімен бүкіл керуенді жазалап өлтірді, сондай-ақ тұрғындарды да қырғынға ұшыратты. Оазистегі көптеген қалалар ешқашан қалпына келмеді және тасталып қалды. Дегенмен, Отрар қаласы қайтадан өркендеп, Шыңғыс ханның қайтысынан кейін болған азамат соғыстарының аласапыран жылдарында тағы да маңызды саяси және экономикалық орталыққа айналды. 13 ғасырдың ортасына қарай ол Батыстан Шығысқа қарайғы сауда жолындағы ірі сауда орталығы ретінде қайта жанданды. 14 ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Қазақстан Тимурдың ықпалына енді. 1405 жылдың ақпанында Тимур Отрарға әскер жинау үшін келген кезде суық тиіп, Отрар сарайларының бірінде дүние салды.

Өзбектер, қазақтар және джунгарлар

Тимурдың қайтысы көптеген күреске әкелді, соның салдарынан Әбулхайыр хан бірнеше тайпаны бағындырып, өзін жаңа Өзбек хандығының басшысы етіп қойды. Шыңғыс ханның басқа ұрпақтары да осы аймаққа құқық таластады, сондықтан 16 және 17 ғасырлардың көп бөлігінде қазақ даласы мен Сырдария алқабындағы билік үшін, әсіресе Қазақ хандығы мен Жоңғар феодалдары арасында үздіксіз талас-тартыс болды. Отырарда жоңғарлардың оңтүстік Қазақстанды жаулауға әрекет етуіне дейін белгілі бір тұрақтылық сақталды. Бұл осыған дейін болған ұзаққа созылған көтерілістерден кейін орын алды, нәтижесінде аймақ пен оның қалаларының экономикасы құлдырады. Еуразиялық Жібек жолының маңызы азайған сайын, қала да өзінің маңыздылығын жоғалтты. 17 және 18 ғасырларда суару жүйесі бірте-бірте қолданыстан шығып, Темірарықтың төменгі бөлігі құрғап қалды. 18 ғасырдың соңында Отырарда бар болғаны 40 отбасы қалды, ал 14-17 ғасырларда шамамен 5000-7000 отбасы болған, ал суарылатын жер аумағы 5 шаршы километрге дейін кеміді.

Археологиялық табылған жерлер

Елді мекеннің аумағы шамамен 2 шаршы километрді құрайды. Елді мекеннің ең төменгі қабаттары біздің заманымыздың 1-ші ғасырына, ал ең алғашқы ескерткіштер 12-15 ғасырларға жатады. Отрар Орталық Азия үшін типік бекініс болған. Арк (орталық бекініс) және Шахристан (қоршалған қала) 18 метрге жуық биіктікте бесбұрышты төбе құрады. Төбенің ауданы 200 000 шаршы метрді құрайды. Қазба жұмыстары оның монументалды ғимараттары бар дамыған қала болғанын көрсетті. Қала тығыз құрылған: үйлер біріне-бірі жақын тұрған және кварталдар немесе блоктар тобын құраған. Қала қабырғасының сыртындағы рабаттан (қала шеті) 9-12 ғасырларға жататын екі монша табылды. Моншаларда жуу және массаж жасауға арналған орталық залдар, киім ауыстыру бөлмелері, дәретханалар және дұға бөлмесі болған. Оларда ыстық сумен жабдықтау жүйелері болды. Екі пештің жанынан қазылған ыдыстар Отрардың Орталық Азиядағы керамика өндірісінің орталығы болғанын дәлелдейді. Керамикада әшекей элементтері болған. Ең маңызды артефакттардың бірі – су тасушының мүсіні – әйел басы мен бесігі бар түйе.