Кіріспе

Парламентте ағылшын немесе француз тілін қолдану конституциялық құқығы. Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы Хартиясының 17-бабы – Хартиядағы Канаданың екі ресми тіліне, ағылшын және француз тілдеріне қатысты құқықтарды қарастыратын ережелердің бірі. Канада Парламенті шегінде кез келген тілді қолдану құқығы 1867 жылғы Конституциялық актінің 133-бабында бекітілген құқықты қайталайды, бірақ 17-бап сонымен қатар Хартияның 16-бабына сәйкес, ресми түрде екі тілді провинция – Нью-Брансуик провинциясының заң шығару органында екі тілді де қолдану құқығын кепілдейді.

Қолдану

Жоғарғы Соттың New Brunswick Broadcasting Co. v. Nova Scotia (1993) шешімінде көрсетілгендей, 17-баптың қолданылуы "Парламентке" бағытталған. Бұл формулировка аномалия болып табылады, себебі Парламент техникалық тұрғыдан заңдар қабылдайтын институт ғана. 17-бапта көзделген құқықтар, керісінше, Парламент заңдарына қарсы емес, оның орнына Канаданың Өкілдер палатасы және Канада Сенаты сияқты парламенттік институттардағы пікірсайыстарға қолданылады. Осы бап Парламентке қатысты болғандықтан, парламенттік комитеттерге де қолданылады. Комитет алдында куәлік беретін адамдар ағылшын немесе француз тілдерінде куәлік беруге құқылы. Әділет судьясы Мишель Бастараше және оның авторлас әріптестері 17-баптың "Парламенттің басқа да қызметіне" қатысты екендігімен, оның ішінде парламенттік комитеттерге де қатысты екендігімен келіседі, бірақ парламенттік комитеттердегі екі тілділік Конституция күшіне енгенге дейін көп жылдар бойы рұқсат етілгенін және аудармашылар қызметі ұсынылғанын атап көрсетеді. Сондай-ақ, бұл бап конституциялық құқықтарды Нью-Брансуикке де таратуды көздейді. Дегенмен, осы Конституция күшіне енген кезде Нью-Брансуикте осыған ұқсас заңдық құқықтар бұрыннан қолданыста болған. Атап айтқанда, олар Нью-Брансуик провинциясының Ресми тілдер туралы заңында қарастырылған. Осылайша, 17-бап осы құқықтарды конституциялық деңгейде бекітті.

Интерпретация

1986 жылы Жоғарғы Соттың Société des Acadiens v. Association of Parents ісі бойынша судья Жан Биц 17-баптың 1867 жылғы Конституциялық актінің 133-бабына өте ұқсас екенін анықтады (17-бап 133-бап негізінде жасалған), сондықтан 17-бап 133-бап бойынша бар болған құқықтарға қатысты ешқандай өзгеріс енгізбейді. Осылайша, 133-бапқа қатысты сот шешімдері 17-бапқа қатысты сот шешімдеріне әсер етеді. Сот төрешісі Берта Уилсон 17-баптың 1867 жылғы Конституциялық актінің 133-бабымен салыстырылып, ол тек "конституциялық үзіліссіздік" болуы мүмкін екенін айтты. Алайда, ол 17-баптың "мәжбүрлеу шарасынан" (notwithstanding clause) босатылғанын және Канаданың тілдік құқықтарын барлық провинциялар мен федералды үкіметтің қолдауысыз өзгертуге мүмкіндік бермейтін түзету формуласы тілдік құқықтардың "Канада тарихының ерекше жағдайларына жауап" екенін мойындады. Биц парламентте 17-баптың адамға француз немесе ағылшын тілінде сөйлеу құқығын кепілдейтінімен, бұл сөйлегенінің барлығына түсінікті болуы үшін аударылуын кепілдемейтінін анықтады; осы логика 133-бап үшін де қолданылған. 133-бапқа қатысты осы ойлау жолы Жоғарғы Соттың MacDonald v. City of Montreal (1986) ісінде де көрінді. MacDonald ісінде Jones v. Attorney General of New Brunswick (1975) ісіне сілтеме жасалды, онда 133-бап Канада үшін толыққанды ресми екі тілділікті тиімді түрде орнатпағаны анықталды. Заң шығарушы органдардағы екі тілділік құқығы кейбір мүшелерге бір-бірін түсінуге мүмкіндік берсе де, мұндай мүмкіндікке кепілдік жоқ. Сонымен қатар, соттар осы құқықтарды саяси мәселе болғандықтан консервативті тұрғысынан түсіндіруі керек. Макдональдтың пікірінше, парламентте аудармашылардың болуы 133-бап бойынша міндетті емес, өйткені ағылшын немесе француз тілінде сөйлейтін депутаттың барлығына түсінікті болатынына кепілдік жоқ. Осылайша, бұл құқықтар тек теріс құқықтар болып табылады. Парламент немесе заң шығарушы орган ағылшын немесе француз тілінде сөйлегені үшін адамды кетуге мәжбүрлеуі конституцияға қайшы әрекет болар еді.