Кіріспе

Джерси билігі – британдық Корольдік тәуелділігі, унитарлық мемлекет, парламенттік өкілді демократия және конституциялық монархия. Азаматтық басқару және сот жүйесінің басшысы – сот орындаушысы Тимоти Ле Кок, ал үкімет басшысы – бас министр Линдон Фарнхэм. Қазіргі монарх және мемлекет басшысы – король Карл III. Заң шығару және атқару билігі Джерси штатына жүктелген, ол Штат мүшелерінің Ассамблеясынан (Мемлекеттер Ассамблеясы, фр. Assemblée des États) тұрады. Сайланған Штат мүшелері Министрлер Кеңесін (оның ішінде бас министрді және басқа министрлерді) тағайындайды, ол арал үкіметінің – Джерси үкіметінің шешім қабылдайтын органы болып табылады. Басқа да өкілеттіктерді әрбір он екі приходта Коннетабель мен Приходтық жиналыс жүзеге асырады. Корольдік тәуелділіктерінің бірі ретінде Джерси Корольдіктің егеменді аумағы болып табылады, бірақ Ұлыбританияның құрамына кірмейді. Джерсиді «колония да емес, жаулап алынған жер де емес, бірақ Корольдіктің ерекше және тікелей тәуелділігі» деп сипаттауға болады. Арал, Ұлыбритания мен Корольдік тәуелділіктерін қамтитын саяси термин – Британ аралдарының бір бөлігі болып табылады. Бұл арал көбінесе өздік құқықтық, әкімшілік және салық жүйелерімен өзін-өзі басқарады. Арал мен монархия арасындағы байланыс Парламент арқылы емес, аралдағы тиімді тәуелсіз саяси дамуға алып келді. Орта ғасырларда арал ағылшын мемлекетінің бөлігі емес, ағылшын үкіметі тарапынан корольдің меншігі ретінде қарастырылды.

Ағылшын билігіне дейін

Август Цезарь Галлияны төрт провинцияға бөлгенде, Джерси Лиондағы штаб-пәтері орналасқан провинцияның құрамына кірді. 933 жылы герцог Вильгельм I (Вильгельм Лонгсворд) Джерсиді жаулап алды, ол осыған дейін саяси жағынан Бретаньмен байланысты болған. Осы кезде нормандарға дейінгі үкімет формасы мен өмір салты өзгерген болуы мүмкін. Арал нормалық құқық жүйесін қабылдады, ол бүгінгі күнге дейін Джерси құқығының негізі болып табылады. 1066 жылы герцог Вильгельм Жеңімпаз Гарольд Годвинсонды жеңіп, Англия королі болды; алайда, ол өз француз иеліктерін, соның ішінде Джерсиді де жекеленген нысанда басқаруын жалғастырды, себебі Франция короліне адалдық міндетті болды. Джерсидің Англиямен алғашқы байланысы ұзаққа созылмады, өйткені Вильгельм өзінің иеліктерін ұлдары арасында бөлісті: Роберт Куртоз Нормандия герцогы болды, ал Вильгельм Руфус Англия тәжін иеленді. 1106 жылы Вильгельм Руфустың ұлы Генрих I Нормандияны Англияға қайтарды. Нормандық қазынашылықтың тізімдеріне сәйкес, 1180 жылы Джерси әкімшілік мақсаттар үшін үш министрлікке бөлінді: де Горроик, де Гросеио және де Крапудои (әрқайсысында төрт приход болуы мүмкін). Горроик – Горейдің ескі жазылуы, онда Сент-Мартин, Сент-Сальвиор, Грувилл және Сент-Клемент кіреді; Гросеио де Гручиден шыққан болуы мүмкін, және онда Сент-Джон, Троица, Сент-Лоуренс және Сент-Хелиер бар; ал Крапудои, әлдебір Сент-Питер аңғарының ағысына сілтеме жасайды, батыстағы приходтардың қалған бөлігін қамтиды. Заң шығару билігі 12 юратқа, аралдың он екі "қарт" адамына берілді. Сот орындаушысымен бірге олар барлық азаматтық және қылмыстық істерді (сатқындықтан басқа) қарастыратын Король сотын құрады. Көптеген феодалдар өздерінің француздық жерлерінің пайдасына аралдық жерлерінен бас тартты, бірақ кейбіреулері қалды, атап айтқанда Сент-Оуэндегі де Карререт отбасы. Штаттардың ең ерте сақталған актісі 1524 жылға жатады. 1541 жылы жақында Кале қаласына орын берген Тайлық кеңес Джерсиге парламентте екі орын беруді жоспарлады. Аралдың вице-губернаторы Сеймур юраттарға хат жазып, аралдан екі буржуйді жіберуді тапсырды. Алайда, бұл хат штаттар Ассамблеясының алдына келгенге дейін, сайланған адамдардың Лондонда болуы керек болған күніне дейін жетпегендіктен, одан әрі шаралар қабылданбаған сияқты. Бұл дау Джерсидің конституциялық тарихындағы маңызды бұрылыс нүктесіне әкелді, өйткені губернатор мен сот орындаушысы арасындағы өкілеттіктер анық бөлінді. 18 ақпан 1617 жылы Тайлық кеңес «әскери күштерді басқару губернатордың толық құзырында болуын, ал сот және азаматтық істерді сот орындаушысы басқаруын» жариялады. Бұл сот орындаушысы мен штаттарға әділет және азаматтық істер бойынша губернатордың басымдығын қамтамасыз етті, бұл бүгінгі күні лейтенант-губернатордың ішкі істерге араласуын шектейтін конституциялық прецедент. 1769 жылы жүгері көтерілісі немесе Джерси революциясы болды. Олар арал парламенті, штаттар мен Король соты арасындағы билік тепе-теңдігін қарастырды, олардың екеуі де заң шығару құқығына ие болды. Феодалдық экономикалық жүйеге қарсылық, анти-сеньорлық сезімдер де халықтық көтеріліске ықпал етті. Көтерілістің себебі жүгері тапшылығы болды, оның бір бөлігі билік басындағы таптардың сыбайлас жемқорлығынан туындады, оны авторитарлық басқару стилімен басқарған лейтенант-балиф Чарльз Лемприер басқарды. 1769 жылдың 28 қыркүйегінде солтүстік приходтардың ер адамдары қалаға шабуыл жасап, Король сотына қатерлі түрде кірді. Штаттар Елизавета қамалына шегінді және Тайлық кеңеске жалған сылтаумен көмек сұрады. Кеңес шотландтықтардың бес ротасын жіберіп, арал тұрғындарының наразылықтарын анықтады. Франшиза барлық британдық ересектерге таратылды; бұрын Джерсиде дауыс беру құқығы тек ерлерге және 30 жастан асқан әйелдерге, меншік құқығына сәйкес берілді. Ең ірі реформа 1948 жылғы штаттық реформа болды. Юраттар енді штаттардың мүшелері емес, оларды сайлаушылар алқасы сайлайтын. Реформа сонымен қатар юраттар үшін зейнеткерлік жасын 70 жасқа дейін көтерді. Барлық жағдайларда сот орындаушысы заңның судьясы, ал юраттар «фактілік судья» болады. Штаттардағы юраттардың рөлін 12 сенатор атқарды, олардың төртеуі үш жылда бір рет зейнеткерлікке шығады. Сондай-ақ, шіркеу штаттардағы өкілдігінің көп бөлігін жоғалтты, ректор лауазымы жойылды және депутаттар саны 28-ге дейін артты.

Халықаралық қатынастар

1973 жылғы Килбрандтон баяндамасында «Халықаралық құқық бойынша Ұлыбритания үкіметі аралдардың халықаралық қатынастарына жауапты» және «сондай-ақ аралдардың қорғанысына да жауапты» делінген. Ұлыбритания Джерсидің халықаралық қатынастарына, аралдың Корольдік тәуелділігі мәртебесінің бір бөлігі ретінде жауапкершілік тартады. Ұлыбританияның аралға қатысты шарттарға қол қоймас бұрын Джерси үкіметімен кеңесіп, олардың келісімін алуы қалыпты тәжірибеге айналды. 2000 жылдан бері Джерсидің «сыртқы құқықтық тұлғасы» дамыды, бұл Джерси штатының 2005 жылғы заңының кіріспе бөлімінде «Джерсидің халықаралық істерге қатысу қажеттілігінің артуына» сілтеме жасау арқылы мойындалды. 2007 жылы Джерсидің бас министрі мен Ұлыбритания үкіметі Ұлыбритания мен Джерси арасындағы қазіргі қарым-қатынасты белгілейтін «Халықаралық өкілдік аясын» келісімге келді. Ұлыбритания енді Джерси үкіметіне «Сенімхаттарды» (Letters of Entrustment) беруде, олар Джерсиге халықаралық келісімдерді өз атынан жүргізуге және келісімдерге Ұлыбритания арқылы емес, Джерсидің атынан қол қоюға уәкілеттік береді. Бұл даму 2010 жылғы наурыздағы Аймақтар палатасы Әділет комитетінің Корольдік тәуелділіктері жөніндегі баяндамасында «қатты қолдауға» ие болды. Джерси Еуропалық Одақтың мүшесі немесе серіктес мүшесі болған жоқ. Дегенмен, ол 1972 жылғы Ұлыбританияның кіру шартының 3-протоколымен реттелген ЕО-мен қарым-қатынасқа ие болды. Еуропа Кеңесіне қатысты, Джерси – Ұлыбританияның халықаралық құқық бойынша жауапкершілігіндегі аумақ ретінде – Ұлыбритания 1951 жылы шартқа қосылғаннан бері Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясымен байланысты. «Адам құқықтары» (Jersey) заңы 2000 жылы конвенциялық құқықтарды Джерси заңнамасына енгізеді және Ұлыбританияның 1998 жылғы Адам құқықтары заңына негізделген. 1980 жылдары Джерсидің Ұлыбританияның қорғаныс және Джерсидің атынан жүзеге асырылған халықаралық өкілдік шығындарына жылдық үлес қосу мәселесі көтерілді. 1987 жылы Джерси штаты мәселе талқыланып жатқанда 8 миллион фунт стерлингтік алдын ала төлем жасады. Аралдағы пікірталастардың нәтижесінде үлес Джерсидегі Аумақтық армия бөлімін ұстау түрінде болуы керек болды. Корольдік Монмутшир Корольдік инженерлеріне (милиция) қосылған Джерси далалық эскадрильясы (милиция) британдық күштерді қолдау операцияларына жекелеген сарбаздарды жібереді.

Сын

Жерсидің саяси жүйесі ғасырлар бойы аралдың ішінде де, сыртында да жиі сынға ұшырады. «Джерси жолы» термині сын-тегеуріндерде саяси мәдениетті сипаттау үшін қолданылады, ол біртүгейлікті күшейтуге, әділеттіліктің бұрмалануын елемеуге және саяси наразылықты басуға ұмтылады. Салық әділеті желісі «Джерси жолының» аралдың саяси жүйесін қаржылық қызметтер секторының компанияларының теріс пайдалануына мүмкіндік беретінін мәлімдейді. Салық әділеті желісі саяси жүйені сот тәуелсіздігінің болмауы (заң және қаржылық қызметтер арасындағы тығыз байланыс және бірге өскен заңгерлердің жақын қарым-қатынасы салдарынан), парламентте екінші палатаның жоқтығы (бақылау мақсатында), саяси партиялардың жоқтығы, ресми үкімет пен оппозицияның болмауы, сондай-ақ тәуелсіз жаңалықтар көздерінің және зерттеу мүмкіндіктерінің жеткіліксіздігі үшін сынап жатыр. Джерсидің тәуелсіздігі мәселесі Штаттық Ассамблеяда уақыт-уақыт талқыланды. 1999 жылы үкімет мүшесі «Тәуелсіздік – арал үшін осы жағдайды негіздесе, қол жетімді нұсқа» деді, бірақ үкімет «қазіргі жағдайда тәуелсіздік орынды емес деп санайды және болжамды болашақта орынды болатын жағдайды көріп отырған жоқ» деді. 2000 жылы сенатор Пол Ле Клэр тәуелсіздік туралы референдум өткізуді ұсынды, бірақ бұл ұсыныс айтарлықтай қолдау таппады. Джерси штаттарының саясат және ресурстар комитеті 2005 жылдың шілдесінде сэр Филип Бейлхаш төрағалық ететін Конституциялық тексеру тобын құрды, оның міндеті – «Жерсидің Ұлыбританиядан тәуелсіздік алуы немесе конституциялық қатынастарды өзгертудің басқа да жолдары, сонымен бірге королеваны мемлекет басшысы ретінде сақтап қалудың артықшылықтары мен кемшіліктерін қарастыру және бағалау». Джерсидің тәуелсіздігі туралы ұсыныстар кейін Джерсиде өткен халықаралық конференцияда талқыланды, оны Джерси және Гернси заңды шолу ұйымдастырды. Бұрынғы сот орындаушысы сэр Филипп Бейлхаш Канал аралдарының Ұлыбритания үкіметімен қарым-қатынасын өзгертуді талап етіп, «ең болмағанда, егер осы бағытты таңдаудың жалғыз ақылға қонымды жолы болса, тәуелсіздікке дайын болуымыз керек» деді. 2012 жылдың қазан айында Министрлер кеңесі «Сыртқы қатынастар жөніндегі ортақ саясатты» жариялады, онда қолданыстағы міндеттемелер мен келісімдерге сәйкес сыртқы қатынастарды жүргізудің қағидалары баяндалды. Бұл құжат Джерсидің «өздігінен басқару құқығы бар демократиялық ел» екенін және «Үкімет саясаты Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу емес, егер бұл арал тұрғындарының мүддесіне сай болса, Джерсидің дайындығын қамтамасыз ету» екенін атап өтті. Белгіленген қағидалар негізінде Министрлер кеңесі «Жерсидің Ұлыбританиямен және/немесе Еуропалық Одақпен аралдың ресми қарым-қатынасына әсер ететін сыртқы өзгерістерге дайындығын қамтамасыз етуді» шешті.

Конституциялық сараптама тобының есебі

Министрлер кеңесі 2008 жылдың маусым айында мемлекеттерге Топтың екінші аралық есебін ұсынды. Есепте Джерсидің тәуелсіздігі туралы бірқатар ұсыныстар жасалды, оның ішінде тәуелсіздіктің артықшылықтары мен кемшіліктері, сондай-ақ әлеуметтік және мәдени салдары қарастырылды. Аралдың мемлекет ретінде әр елде жеке-жеке мойындалуы қажет. Есепте «Джерси тәуелсіздіктің қиындықтарына қарсы тұруға дайын» деген қорытынды жасалды, бірақ «осы қадамдар жасалуы керек пе, жоқ па, бұл құжаттың қарауына кірмейді» делінді. Қазіргі уақытта арал Ұлыбритания Қарулы Күштерімен қорғалған. Тәуелсіздік алғаннан кейін арал өзінің қорғаныс және қауіпсіздік мәселелерін толыққанды шешу үшін қабілетін дамытуы керек. Аралдың қорғаныс одағына (мысалы, НАТО) мүше болуға, егемен мемлекетпен қорғаныс келісімі жасасуға (мысалы, Ұлыбританиямен) немесе тәуелсіз қорғаныс күштерін құруға (Антигуа мен Барбуда сияқты, шамамен 2,5 миллион фунт стерлинг жұмсайды) мүмкіндігі көрсетілді. Сан-Марино, мысалы, 2000/01 жылдары Италиямен 700 000 АҚШ доллары тұратын қорғаныс келісіміне ие. Бұдан әрі, Еуропаның ірі державаларының бірі аралға шабуыл жасауға рұқсат бермейді, бірақ арал қорғаныс келісімдерінсіз сыртқы қауіптен өзін қорғай алмайды. Тәуелсіздік Джерси Үкіметі ішінде Сыртқы істер департаментін құруды немесе басқа да ұқсас шараларды қажет етеді. Қазіргі уақытта аралдың халықаралық істері ресми түрде Ұлыбритания Үкіметімен басқарылады. Есепте аралдың БҰҰ мен ХВҚ, Достастық және ДСҰ сияқты «маңызды» жаһандық ұйымдарға қосылуы ұсынылды. Ол кезде тәуелсіздік Джерсидің ЕО-мен қарым-қатынасын тоқтатуға әкелмек еді, бұл Ұлыбританияның кірісу шартының 3-протоколы арқылы жүзеге асырылды. Есепте кемінде үш шетелдік миссия құру қажеттігі көрсетілді: Лондон, Нью-Йорк және Брюссель (Үкіметтің Лондонда кеңсесі бар және Брюссельде кеңсесі бар), Достастық, БҰҰ және ЕО сияқты ірі ұйымдармен байланыс орнату үшін, сондай-ақ Ұлыбритания, АҚШ және ЕО-мен байланыс үшін, оларды туризм және сауда мақсатында пайдалануға мүмкіндік беру үшін. Джерси конституциясының ішкі ұйымдастырылу мәселелері, сондай-ақ азаматтық және паспорттар мәселелері де қарастырылуы керек. Есепте Королеваның британ үкіметінің кеңесі бойынша генерал-губернаторды тағайындай отырып, Мемлекет басшысы болып қала беретіні болжанады. Есепте негізгі адам құқықтарының қағидаларын қамтитын кодификацияланған конституцияны қабылдау қажеттігі туралы ұсыныстар айтылды. Қазіргі Штаттар Ассамблеясы Штаттар Парламентімен алмастырылуы мүмкін, ол Тайлық Кеңеспен қамтамасыз етілген тежеулер мен қарсы салмақтарды алмастыруы керек.

Саяси қысым жасау топтары

Джерсиде тәуелсіз саясаткерлер басымдық танытқандықтан, әрқашан түрлі қысым топтары болған. Көптеген лоббилік топтар жекелеген мәселеге жауап ретінде құрылып, мәселе шешілген соң таратылады. Дегенмен, үкімет шешімдеріне әсер ету үшін белсенді жұмыс істейтін бірнеше қысым тобы бар. Мысалы, 2012 жылы Ұлттық сенім қоры Племонт мүйісін салуға қарсы қысым көрсету науқанын жүргізді. Қорға аралдың жоғары деңгейдегі саясаткерлерінің көпшілігі, оның ішінде Бас министр де қолдау көрсетті, бірақ Джерси штатында мүйісті міндетті түрде сатып алып, оны Қорға сату туралы ұсыныс 2012 жылдың 13 желтоқсанында өткен дауыс беруде қабылданбады. Дауыс беру нәтижесі: 24 дауыс сатып алуға қолдау көрсетті, 25 дауыс қарсы болды, бір депутат қатыспады, ал біреуі мүдделер қақтығысы бар екенін мәлімдеді.