Кіріспе
Дау тараптарының дауды сотта қарау үшін бірігуі, сот алдында ақпарат (дәлелдер түрінде) ұсынуы. Заң бойынша, сот – талаптарды немесе дауларды шешу өкілеттігі бар ресми орында, дау тараптарының ақпарат ұсынуы үшін бірігуі. Трибуналдың бір түрі – сот. Трибунал судья, қазылар алқасы немесе басқа да фактілерді анықтаушы алдында өтуі мүмкін, оның мақсаты – дауды шешу.
In law, a trial is a coming together of parties to a dispute, to present information (in the form of evidence) in a tribunal, a formal setting with the authority to adjudicate claims or disputes. One form of tribunal is a court. The tribunal, which may occur before a judge, jury, or other designated trier of fact, aims to achieve a resolution to their dispute.
Фактілерді анықтау бойынша түрлері
Қоғам мүшелерінің тобының алдында өтетін сот отырысы қазылар алқасының соты деп аталады. Егер сот отырысы тек судьяның алдында өтетін болса, ол судьяның шешімімен өтетін сот деп аталады. Әкімшілік органдар алдындағы тыңдаулар соттағы сот отырысының көптеген қасиеттерін иеленуі мүмкін, бірақ олар әдетте сот отырысы деп аталмайды. Апелляция (апелляциялық іс) да, әдетте, сот отырысы деп есептелмейді, себебі мұндай іс жүргізулер әдетте алдынғы сотта ұсынылған дәлелдерді қараумен шектеледі және жаңа дәлелдерді ұсынуға рұқсат бермейді.
Дау бойынша түрлері
Талқылаулар даудың мәнісіне қарай бөлінуі мүмкін.
Қылмыстық
Қылмыстық сот, әдетте үкімет тарапынан, қылмыс жасады деген айып тағылған адамға қатысты айыптауларды шешу үшін арналған. Ортақ құқық жүйелерінде көптеген қылмыстық айыпталушылар қазылар алдында сот отырысын өткізуге құқылы. Мемлекет айыпталушыны өмірден, бостандығынан немесе мүліктен айыруға тырысқандықтан, қылмыстық істерде айыпталушыға берілетін құқықтар көбінесе кеңейтілген. Қылмыстық іс жүргізу ережелері қылмыстық сот процесінің қағидаларын белгілейді.
Азаматтық
Азаматтық сот ісі көбінесе талап арыздарын немесе азаматтық талаптарды – қылмыстық емес дауларды шешу үшін өткізіледі. Кейбір елдерде үкімет азаматтық салада сотқа шағымдануға және сотталғанға құқылы. Азаматтық процессуалдық кодекс азаматтық сот істерінің ережелерін анықтайды.
Әкімшілік
Әкімшілік тыңдаулар қалыпты жағдайда сот процесі деп есептелмесе де, олар көбінесе "ресми" сот отырыстарында кездесетін көптеген элементтерді сақтайды. Егер дау сотқа берілсе, ол әкімшілік сот отырысы деп аталады, және юрисдикцияға қарай, әкімшілік тыңдаудың нәтижесін қайта қарау мақсатында өткізіледі. Мұндай тыңдаулардағы дау-дамайлар әкімшілік құқықпен, сондай-ақ азаматтық сот құқығының қағидаларымен реттеледі.
Еңбек
Еңбек құқығы (кейде қызмет құқығы деп те аталады) – жұмыс істейтін адамдар мен олардың ұйымдарының заңдық құқықтары мен шектеулерін анықтайтын заңдар, әкімшілік шешімдер мен сот практикасы жиынтығы. Осы ретте, ол кәсіподақтар мен жұмыс берушілер, жұмыскерлер арасындағы қарым-қатынастың көптеген жақтарын реттейді. Канадада кәсіподақтарға мүше жұмыс орындарына қатысты еңбек заңдары, жеке адамдарға қатысты заңдардан өзгеше. Бірақ көптеген елдерде мұндай ерекшелік жасалмайды. Дегенмен, еңбек құқығының екі негізгі саласы бар. Біріншіден, ұжымдық еңбек құқығы жұмыскер, жұмыс беруші және кәсіподақ арасындағы үш тарапты қатынасқа қатысты. Екіншіден, жеке еңбек құқығы жұмыскерлердің еңбек шарты арқылы және жұмыстағы құқықтарын қамтиды. Еңбек қозғалысы 19 және 20 ғасырларда еңбек құқықтарын қорғайтын заңдарды қабылдауда маңызды роль атқарды. Еңбек құқықтары өнеркәсіптік революциядан бері әлеуметтік және экономикалық дамудың маңызды бөлігі болып табылады.
Жүйелер
Сынақ жүргізудің екі басты жүйесі бар.
Қарсылық
Жалпы құқық жүйелерінде кінәлі немесе кінәсіздікті анықтау үшін қарсыластық немесе айыптау тәсілі қолданылады. Бұл ретте, шындықтың прокурор мен қорғау тарапының дәлелдерді ұсыну және құқықтық аргументтерді жарысқанда ашық түрде білінуі мүмкін деген болжам бар, ал судья бейтарап төреші және заңның сақшысы ретінде әрекет етеді. Кейбір юрисдикцияларда, аса ауыр қылмыстар бойынша, фактілерді анықтау үшін қазылар алқасы болады, бірақ кейбір жалпы құқық жүйелері қазылар алқасымен сотталуды жойған. Бұл мәселені екі жақтың мүддесіне қарай бөліп, әр тарап өзінің пайдасы үшін шындықты және заңның түсіндірмесін қасақана бұрмалап ұсынуына мүмкіндік береді. Мақсаты – пікір-таластар, басты және қарсы сауалдар арқылы әр тараптың қарсыласының дәлелдері мен аргументтерінің шындығын, маңыздылығын және жеткіліктілігін тексеруі. Әділеттілікті қамтамасыз ету үшін, кінәсіздік презумпциясы қолданылады және дәлелдеу міндеті прокуратураға жүктеледі. Жүйені сынаушылардың пікірінше, жеңіске жету шындықты табудан гөрі маңыздырақ. Бұған қоса, нәтижелерге құрылымдық теңсіздіктердің әсер етуі мүмкін. Қаржылық мүмкіндігі бар сотталушылар ең жақсы адвокаттарды жалдауға шамасы жетеді. Кейбір сот отырыстары – немесе бұрынғысы – жеңілдетілген түрде өткен, себебі дәлелдердің кейбір мәселелері шешілген деп есептелген (қолда бар және қарастырылған мәселелер).
Инквизициялық
Азаматтық құқық жүйелерінде қылмыс жасалғанын анықтау үшін полиция жүргізген тергеуді қадағалау жауапкершілігі тергеу судьясына немесе сот судьясына жүктеледі, ол кейіннен сот отырысын өткізеді. Мұндай жүйеде шындықтың шығуы бейтарап және толыққанды тергеу арқылы ықтимал деген болжам бар, бұл тергеу сот отырысынан бұрын да, оның барысында да жүргізіледі. Тергеу судьясы немесе судья куәгерлерден жауап алу, күдіктіні тексеру және басқа да дәлелдерді жинау арқылы фактілерді жинау процесін басқаратын тергеуші рөлінде әрекет етеді. Мемлекет пен айыпталушының мүддесін қорғайтын адвокаттар тергеу барысында анықталған фактілерге қатысты заңдық аргументтер мен баламалы түсіндірмелер ұсынумен шектеледі. Барлық мүдделі тараптар тергеуге қатысуға, судьяның немесе судьяның сұрақтарына жауап беруге және қажет болған жағдайда барлық қатысты дәлелдерді ұсынуға міндетті. Сот барлық дәлелдер жиналғаннан және тергеу толыққаннан кейін ғана басталады. Осылайша, көптеген фактілік белгісіздіктерге дейін-ақ шешім беріледі, ал тергеу судьясы немесе судья кінәлі екендігіне қатысты алғашқы дәлелдерді анықтайды. Сынаушылар тергеу судьясының немесе судьяның істі тергеу және оның мәні бойынша шешім қабылдау өкілеттіктерінің тым көп екенін айтады. Сот отырысының соңында судьяға кеңес беру үшін қазылар алқасының құрамына халық қазылары кіруі мүмкін, бірақ олардың рөлі бағынышты. Бұған қоса, сот отырысының соңына дейін істің барлық аспектілерін кәсіби мамандар басқаратындықтан, процедуралық бұқаулықтарға байланысты сот үкімін шағымдану мүмкіндігі шектеулі.
Басқа түрлері
Конфликттерді шешудің тағы бірнеше түрлері де сот процесі ретінде көрінеді. Мысалы, АҚШ Конституциясы президенттің, судьяның немесе басқа да федералды шенеуніктің Өкілдер палатасы тарапынан импичментке алынуынан кейін, импичментке алынған адам Сенаттағы импичмент сот отырысы арқылы ғана қызметтен алынуы мүмкін екенін талап етеді. Ескі заманда даулар көбінесе сынақ арқылы шешілген, онда тараптар өздерінің дұрыстығын дәлелдеу үшін физикалық қиындықтарға төзуге мәжбүр болған; немесе жекпе-жек арқылы, онда физикалық күрес жеңімпазы өз ісінде дұрыс деп танылған.