Кіріспе

Оңтүстік Африка саясаткері (1929–2001)

Йоханнес "Джо" Модизе (23 мамыр 1929 – 26 қараша 2001) – Оңтүстік Африканың саяси қайраткері. Ол Африка Ұлттық Конгресінің әскери қанаты uMkhonto we Sizwe-ді құруға көмектесті және оның ең ұзақ мерзімге қызмет еткен Бас қолбасшысы болды, оны әр түрлі уақытта Джо Слово және Крис Хани алмастырды. Модизе 1965 жылдан 1990 жылға дейін 25 жыл бойы МК-ны басқарды. Ол 1994 жылдан 1999 жылға дейін Оңтүстік Африканың бірінші қара нәсілді Қорғаныс министрі қызметін атқарды және тәуелсіздік алғаннан кейінгі қорғаныс күштерін құруға жетекшілік етті. Гаутенгтің Софиатаунынан келген ПУТКО автобусының жүргізушісі ретінде ол апартеидке қарсы күреске ерте жаста қызығушылық танытты. Ол бастапқыда зорлықсыз әдістерді таңдады, Нельсон Мандела мен 154 басқа адаммен бірге тұтқындалып, мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталды. Барлығы ақталды. 1960 жылдары Оңтүстік Африка үкіметі апартеидке қарсы белсенділерді басу үшін күшті зорлық шараларын қолданды, соның салдарынан Модизе партизандық күреске қатысты. Ол қарсылық топтарын ұйымдастырып, көптеген партизандарды даярлады. Модизе Ривония сот процесінен кейін Умхонто ве Сизве ("МК") бас қолбасшысы болды, сол процесте Нельсон Мандела, Гован Мбеки, Уолтер Сисулу, Денис Голдберг, Ахмед Катхрада, Раймонд Млаба, Эндрю Млангени және Элиас Мотсуаледи сияқты МК жоғары командасының басқа да мүшелері өмір бойына түрме жазасына кесілді. 1990 жылы Модизе және Африка Ұлттық Конгресінің өкілдері ақ үкіметпен кездесті. 1994 жылы Мандела президент болып сайланғанда, ол Модизені өзінің Қорғаныс министрі етіп тағайындады. Модизеге партизандық күштердің көптеген бөлімдерін жаңа Оңтүстік Африка Ұлттық Қорғаныс Күштеріне (SANDF) біріктіру жұмысы тапсырылды.

Ерте өмір және білім

Цвана тегінен шыққан африкалық Модизе немесе Джо (немесе JM), ол отбасы, достары мен серіктестеріне белгілі, 1929 жылғы 23 мамырда Йоханнесбургтегі Дорнфонтейн қаласында дүниеге келді. Ол Мириам мен Езекиел Модистің жалғыз баласы еді. Модизе Фред Кларк есімді мемориалдық мектептегі кіші аттестатын Нэнс-филдте аяқтады. Ол отбасына қаржылық көмек көрсету үшін жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әке-шесі жас Модизе білімнің маңыздылығын еңгізді, нәтижесінде ол жеке оқу арқылы аттестат алды. Оның алғашқы жұмысы әртүрлі компанияларда жүргізуші болып жұмыс істеу болды. Апартеид режимінің тарапынан жасалған талаптар мен қастандық теорияларына қайшы, Модизе ешқашан Александра қалашығындағы "Спойлерлер" тобының мүшесі болған емес. Оның орнына ол жұмыстан тыс уақытын (PUTCO автобусының жүргізушісі ретінде) Африка Ұлттық Конгресінің Жастар лигасы (ANCYL) үшін жұмыс істеуге жұмсады. Модизе 1947 жылы Ньюклерде ANCYL-ге қосылды және ұйымның ұйымдастырушыларының біріне айналды. Софиятауын ақтардың аумағы деп жариялаған кезде, үйлерінің бұзылуынан қорқыған тұрғындар және Африка Ұлттық Конгресі (ANC) сияқты саяси ұйымдар Батыс аймақтарының наразылық комитетін құрды. Модизе 1955 жылы өткен бір күндік жұмыс тоқтату акциясына белсенді қатысты. Софиятаудан көшіруге қарсы саяси қызметі 1954 жылы алғаш рет қамауға алуға әкелді. Ол сондай-ақ 1953 жылы банту білім беру жүйесіне қарсы саяси науқандарға белсенді қатысты. Тамбоның әскери оқу туралы өтініші Кеңес үкіметімен мақұлданды, ал 1963 жылдың жазында 20 кадрдан тұратын екі топ Мәскеуге келіп, Солтүстік оқу орталығында оқуды бастады. Бірінші топ 1963 жылдың қарашасында келді, оларға Модизе (Табо Море деген партизандық есімді алған) және Прагадағы Дүниежүзілік кәсіподақтар федерациясының (WFTU) штаб-пәтерінен шақырылған Мозес Мабида қосылды. Оқушылар партизандық соғыс, әскери стратегия және тактика, топография, жаттығулар және атыс қаруын қолдану бойынша оқудан өтті. Оқушылардың саны едәуір артқандықтан, оқу Украинаның Одесса қаласындағы үлкен ғимаратқа көшірілді. 1963-1965 жылдар аралығында Одессада 328 кадр оқытылды, оның ішінде 1964 жылы келген Крис Хани де бар. ANC және SACP-тің басқа да көшбасшылары да әскери оқудан өтті, соның ішінде Мозес Котан, Дума Нокве, Джо Слово және Амброз Макиване. Оқуын аяқтағаннан кейін, MK басшылығы Модизе әскери қызметкерлерін басқару үшін қосымша әскери оқудан өтуі керек деп шешті. Оған қару-жарақ сатып алу бойынша қосымша жауапкершілік жүктелді. Модизе бұрынғы Кеңес Одағына, бұрынғы Чехословакияға, Кубаға және Вьетнамға барды. 1964 жылы ол Танзанияға оралды, онда ол МК-ны қайта ұйымдастыруға және оның оқу бағдарламаларына қатысты, сондай-ақ күреске өмір бойы адал болуға бел буды, нәтижесінде ол Танзания, Ангола және Замбияда МК базаларын құрды. Кеңес Одағындағы оқу, әсіресе МК штаб офицерлері үшін КСРО-да жалғасты, ал Тамбо мен Модизе 1965 жылдың тамызында осы бағдарламаларды кеңейту мақсатында КСРО-ға тағы бір делегацияны басқарды.

Umkhonto we Sizwe бас қолбасшысы

Модизе 1965 жылы Умхонто ве Сизве (МК) бас қолбасшысы болып тағайындалды. Сол жылы ол ANC Ұлттық атқару комитетіне де тағайындалды, бұл тікелей саяси қызмет еді. 1965 жылдан 1990 жылға дейін ол МК-ның барлық тактикалық және стратегиялық әрекеттерін басқарды, оның ішінде саботаж, бомбалау және миналық науқандар да болды. 1965 жылдан 1996 жылға дейін басшылық топ Морогороға көшіп, ол ANC штаб-пәтеріне айналды, ал МК ANC-нің әскери қанаты болды. 1967 жылы О.Р. Тамбо бас штабтың төрағасы Альберт Лутулидің қайтысынан кейін міндетін атқарушы президент болды. ANC бас хатшысы Дума Нокве болды, Мозе Котан қазынашылық қызметін атқарды, ал Модизе МК бас қолбасшысы болды. Олардың алдындағы басты міндет – ANC-нің қиын жағдайда бұзылған құрылымдарын қайта ұйымдастыру еді. МК бас қолбасшысы ретінде Модизе Зимбабве Халық революциялық армиясының (ZAPU, ZIPRA) Думисо Дабенгвамен бірлесіп Ванки Сиполило науқанын жетекшілік етті. "Лутхули отряды" құрамындағы ANC және ZAPU партизандары Замбези өзенін кешіп, сол кездегі Родезияға кіріп, атақты шайқастарда Смит пен Ворстердің біріккен әскерлерімен күресті. Модизе басшылығымен Крис Хани (комиссар), Мавусо Мсиманг (МК байланыс басшысы), Леннокс Лагу, Питер Мфене, Дуглас Вана, Мбижана, қасіретті Виктор Дламини, Кастро, Машиго (ANC-нің Лусакадағы бас өкілі), Пол Ситхоль, Десмонд, Уилсон Мсвели, Шутер Макаси, Эрик Ндуна, Базиль Февраль, Джеймс Априль 1968 жылдың соңына дейін жаумен қаһарлы шайқастар жүргізді. Тэмбо және Джеймс Чикерема, эмиграциядағы ZAPU жетекшісі, науқанды саяси деңгейде басқарды, ал Модизе (МК бас қолбасшысы), Аким Ндлову (ZIPRA қолбасшысы), Арчи Сибеко (Зола Зембе, МК операциялар басшысы), Думисо Дабенгва (ZAPU барлау басшысы), Мджожо (генерал Цхали, МК штаб басшысы), Уолтер Мавусо (Мавусо Мсиманг, МК байланыс басшысы) және Крис Хани (МК комиссары) әскери деңгейде персонал, барлау, хабарлау және логистика үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соңғысы миссия үшін оқ-дәрі және азық-түлікпен қамтамасыз етуді, сондай-ақ оларды тасымалдау құралдарын сатып алуды қамтыды. Барлау туралы мәліметтерді ZAPU-ға тапсыруға міндеттелді, өйткені олар жерді және оның халқын жақсы білді. ZAPU сондай-ақ жоспарланған операция аймағында халық арасында МК партизандарына жақсы қабылдауды қамтамасыз ету үшін түсіндіру жұмыстарын жүргізуге міндеттенді. ЗИПРА қатарында Джон Дубе және Моффат Хадебе (ЗИПРА қолбасшылары), сондай-ақ Филекезела Мфко (Зимбабве вице-президенті) де болды.

Морогоро конференциясы

1969 жылы Крис Хани «Хани меморандумының» авторы болды, ол қарулы күрес бағытын қатаң сынға алды. Сол жылы Морогоро конференциясында АНК Революциялық кеңес құрды, оның төрағасы ОР Тамбо болды. Бұл қадам саяси басшылықтың басымдығын нығайту және жаппай жұмылдыру мен жер асты ұйымын күшейту үшін жасалды, сондай-ақ қарулы күрес пен халық базасы және АНК-нің жер асты құрылымдары арасындағы байланысты нығайтуға қажетті назар аудару мақсатында болды. Конференция барысында Тамбо отставкаға кетті, бірақ бірауыздан АНК президентінің орынбасары болып қайта сайланды. Жаңа, қысқартылған Атқару комитеті (NEC) құру туралы да шешім қабылданды, және Дума Нокве бас хатшы лауазымын Альфред Нзоға жоғалтты, сондай-ақ Атқару комитетінен (NEC) шығарылды. Модизе үлкен сенім дауысын алды және МК басшысы лауазығын сақтап қалды, бірақ ОР Тамбо АНК президенті ретінде Бас қолбасшы атағын алды. Әскери штаб-жатыр таратылды, ал Модизе жаңадан құрылған Революциялық Кеңеске мүше болып кірді. Замбия және Танзания үшін жеке аймақтық штабтар, штабтық басқару деп те аталады, өздерінің штаб басшыларының басшылығымен құрылды. Конференцияның тағы бір маңызды шешімі – эмиграциядағы АНК-ге барлық нәсіл өкілдерінің қатысуына рұқсат беру болды. Бұл МК мүшелігіне барлық нәсіл өкілдерінің қабылдануына қарамастан, АНК бұл қадамға бармаған мәселені шешуге көмектесті. Бұл сондай-ақ МК-нің АНК-ға саяси интеграциясын жеңілдетті және МК-ні АНК-нің бақылауына қайтаруға мүмкіндік берді – МК-нің тәуелсіздігі және оған саяси бақылаудың болмауы Хани мен оның қол қоюшыларының басты шағымдарының бірі болған еді. Алайда, конференция АНК-нің Ұлттық Атқару комитетіне (NEC) африкалық емес мүшелерді қабылдауға бармады. Ұзын мерзімді шешім ретінде, ашық және нәсілдік дискриминациясыз мүшелігі бар Революциялық Кеңес, Атқару комитетінің (NEC) номиналды кіші комитеті ретінде құрылды. Ұзақ мерзімді перспективада Морогоро конференциясы эмиграциядағы АНК-ні нығайтты. Крис Хани өзі «Морогородан кейін біз артқа қарап көрмедік» деді. Ол конференцияда қабылданған «Стратегия және тактика» құжаты «қозғалыстың жарқын жолбасшысы» болғанын және Революциялық Кеңес құрылғаннан кейін халықаралық ынтымақтастықтан бас тартып, «Оңтүстік Африкада АНК-ні құруға» баса назар аударылғанын айтты. 1970-1975 жылдар аралығында МК жер асты құрылымдарын қайта жаңғыртты. Басқалармен қатар, Крис Хани Оңтүстік Африкаға оралды.

Оңтүстік Африкадағы МК белсенділігінің күшейуі

25 маусым 1975 жылы ФРЕЛИМО әскерлерінің португал отаршылдарына қарсы 10 жылға созылған шайқасынан және МК әскерлерінің қатысуынан кейін Мозамбик Халық Республикасы құрылды. 1975 жылдың 11 қарашасында Ангола Халық Республикасы дүниеге келді. Бірнеше айдан кейін, Ангола халық қарулы күштерінің Оңтүстік Африка армиясын жеңгеннен соң, МК өз кадрларын Ангола аумағында оқытуға шақырылды. 1975 және 1976 жылдар аралығында 1961-64 жылдардағы саботаж науқанында белсенді болған алғашқы МК командирлері Роббен аралынан босатылды. Олардың ішінде Джо Гкаби, Индрес Найду, Исмаил Ибрагим және Эндрю Масондо болды, олар Модизе басшылығымен МК-ге қайта қосылды. 1976-1978 жылдар аралығында Модизе басшылығымен МК Оңтүстік Африка ішіндегі операцияларын күрт арттырды, оның ішінде теміржол желілерін саботаждау, полиция бөлімшелеріне шабуылдар және т.б. 1982 жылы Модизе мен Кассиус Маке Ботсванада қару-жарақпен ұсталғаннан кейін тұтқындалды және түрмеге қамалды. Осы процесте МК-нің жоспарлары тәркіленді, сондықтан жоспарланған барлық іс-шараларды тоқтатуға бұйрық берілді. 1983 жылы АХК-ның негізгі операциялық органы – Революциялық Кеңес таратылды және оның орнына Саяси-Әскери Кеңес (СӘК) құрылды. СӘК-қа, бұрынғы Революциялық Кеңес сияқты, АХК президенті Оливер Тамбо төрағалық етті, ал бас хатшысы Альфред Нзо оның орынбасары болды. Революциялық Кеңес сияқты, оның да екі негізгі операциялық бағыты болды: бірі саяси, екіншісі әскери. Саяси бағытта СӘК иерархиясы Джо Джеле төрағалық ететін саяси комитеттен тұрды, ал Мак Махарадж хатшы болып тағайындалды. Жаңадан құрылған әскери штабқа Модизе (Бас қолбасшы) басшылық етті, оның орынбасары Крис Хани болды, ол сонымен қатар МК саяси комиссары еді. Әскери иерархиядағы үшінші орынды штаб бастығы Джо Слово иеленді. АХК-ның қауіпсіздік және барлау органы, Nat, Мзваи Пилисо басшылығымен, СӘК-те де өкілдік етілді.

Модизе мен Ханидің басшылығымен МК 1983 жылы Преториядағы Оңтүстік Африка Әуе Күштерінің штаб-пәтеріне жақын жердегі Черч-стриттегі бомбалауға қатысты, нәтижесінде 19 адам қаза тауып, 217 адам жарақат алды. Келесі 10 жыл ішінде халық армиясы елде бірқатар бомбалау шабуылдарын жүргізді, соның ішінде 1985 жылы Наталдың оңтүстік жағалауындағы Аманзимтотидегі бомбалау, онда бес бейбіт тұрғын қаза тауып, 40 адам жарақат алды. Бұл шабуылды МК кадры Эндрю Сибусисо Зондо жасады, ол Рождествоға дейін аз уақыт қалғанда сауда орталығындағы қоқыс контейнерінде жарылғыш затты жарылдырды. АХК Шындық және Татуласу Комиссиясына (СТК) ұсынған мәлімдемесінде Зондоның әрекеті, Лесотодағы Оңтүстік Африка Қорғаныс Күштерінің жақында жасалған шабуылына жауап ретінде «түсінікті» болғанымен, АХК саясатына сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Зондо кейіннен өлім жазасына кесілді. 1986 жылы Дурбан жағажайындағы бомбалау кезінде бір барда бомба жарылып, үш бейбіт тұрғын қаза тауып, 69 адам жарақат алды. Роберт Макбрайд осы бомбалауға қатысқандығы үшін өлім жазасын алды, ол «Магу бардағы бомбалау» деп аталды. Кейіннен Шындық және Татуласу Комитеті бұл бомбалауды «адам құқықтарының ауыр бұзушылығы» деп атады. Макбрайд рақымшылық алып, жоғары дәрежелі полиция қызметкері болды. МК жасаған басқа шабуылдардың ішінде 1987 жылы Йоханнесбургтегі, Ньюкаслдағы соттарға жасалған шабуылдар, Рудепорттағы банкке (1988), Эллис Парк регби стадионына (автомобиль бомбасы) және көптеген адамдардың зардап шегуіне әкелген бірнеше шабуылдар бар. Модизе МК-ның мүмкіндіктерін кеңейтуді жалғастырды, жас және перспективті партизандарды атқарушы офицерлер ретінде даярлады және 1985 жылы АХК-ның Кабе конференциясынан кейін генерал Сифиве Нянда Чарльз Нкакула мен Носививе Маписа Нкакуламен бірге әскери ұрыс жұмысын зерттеу үшін Мәскеуге барды. 1986 жылы жылына 60 оңтүстік африкалық қабылданатын болды. Онжылдықтың екінші жартысында Модизе кеңестік жақта МК кадрларын тұрақты армияда лауазым алуға дайындауды сұрады – бұл кезде келіссөздер көзделді және саяси шешімге қол жеткізу мүмкіндігі шындыққа айнала бастады. 1986 жылы АХК мүшелері Перевалноеде моторизацияланған ж infantry офицерлері үшін үш жылдық курсты бастады, ал келесі жылы көптегендер тікұшақ және реактивті ұшқыштар, ұшу инженерлері немесе теңіз офицерлері болу үшін бес жылдық курстарға түсуге кірісті.

Апартеидтен кейінгі Оңтүстік Африкаға дайындық

1987 жылы Модизе МК төрағасы ретінде Лусака мен Харареде өткен кездесулерде кубалықтардан көмек сұрады. Бұл қарым-қатынас 1980-жылдар бойы сақталды. Бұдан әрі сөйлесулер орыстармен де жүргізілді, Оңтүстік Африкадағы күтілетін саяси келісімнің мәні туралы талқылаулар өтті. Оливер Тамбо басқарған АНК делегациясына Модизе, Джо Слово, Альфред Нзо және Табо Мбеки кірді. Куба тарапынан Хорхе Риске, ал кеңес тарапынан Борис Пономарейннің орнына келген Анатолий Добриньин өкілдік етті. 1990 жылдың мамырында Модизедің бұйрығымен Крис Хани, сол кездегі МК штабының бастығы (және Джо Модизедің орынбасары), кубалықтардан апартеидтен кейінгі армияға офицерлерді даярлауға көмектесуді сұрады.

Қарулы күрес тоқтатылуы

1990 жылы 14 наурызда "The Herald" газетіне берген эксклюзивті сұхбатында АХК әскери қолбасшысы Модизе ұйым келіссөздерді жеңілдету үшін қарулы күресті тоқтату мүмкіндігін қарастыратынын, бірақ қаруды тоқтатуды емес, айтты. Нельсон Мандела босатылғаннан кейін және азаттық қозғалыстарына қойылған тыйым алынғаннан кейін Модизе Грот Шурда Оңтүстік Африка Ұлттық партиясы үкіметімен келіссөздер жүргізуге жіберілген АХК басшыларының алдыңғы тобының мүшесі болды. Бұл кездесу нәтижесінде "Грот Шур хаттамасы" атты құжат жасалды, ол эмигранттардың оралуына және апартеид жүйесін келіссөздер арқылы аяқтауға жағдай жасады.

Жаңа Оңтүстік Африка қорғаныс күшінің (ОАҚҚ) құрылуы

1993 жылы Модизе Оңтүстік Африка қорғаныс күштерінің (SADF) және азаттық әскерлерінің қызметкерлерін біріктіру бойынша келіссөздер жүргізуде маңызды рөл атқарды. Осы міндеттен бөлек, Модизе 1993 жылдың желтоқсанынан 1994 жылдың сәуіріне дейін Ауысу кезеңінің атқарушы кеңесінің қорғаныс жөніндегі кіші кеңесінде қызмет етті. 1994 жылдың сәуірінде өткен алғашқы демократиялық сайлаудан кейін президент Нельсон Мандела оны Оңтүстік Африка Республикасының қорғаныс министрі етіп тағайындады. Онда оның әріптестері генерал Сифиве Ньянда (1998 жылдан бастап қорғаныс басшысы) және Ронни Касрилс (қорғаныс министрінің орынбасары) азаттық әскерлерін және бұрынғы отаршылдық күштерін жаңа, кәсіби қорғаныс күштеріне біріктіруді ерлікпен жүзеге асырды. Жаңа Оңтүстік Африкада Модизе Umkhonto we Sizwe ардагерлер қауымдастығын құрып, «Өмір бойы президент» болып сайланды. Модизенің апартеидті құлатуға және жаңа демократияны орнатуға жасаған кәсіби үлесі мойындалды. 2001 жылдың 22 қарашасында президент Табо Мбеки Модизеге елдің ең жоғары азаматтық наградасын – Оңтүстік Африка Жұлдызы орденін (әскери емес), 1-дәрежелі: Ұлы крест (Алтын) табыс етті. Бұған қоса, көптеген көшелер мен елді мекендер оның есімімен аталды.

Сыбайлас жемқорлық

Серети тергеу комиссиясында Гэвин Вудс Джо Модисенің Оңтүстік Африка қару-жарақ келісімінен пайда көргені туралы айыптау жасады. Бірақ қарсы сұрақтар кезінде ол мұндай пайдаға қатысты ешқандай дәлел ұсынбады. Джо Модисенің отбасы қару-жарақ келісіміне қатысты барлық тергеулерді тұрақты түрде қолдап келеді және Джо Модисеге немесе оның отбасы мүшелеріне ағынған кез келген ақша немесе пайда туралы дәлелдермен келуге баршаны шақырады. Шындығында, бүгінгі күнге дейін ешқандай тергеу немесе сот Джо Модисеге қарсы ешқандай құқық бұзушылықты анықтаған жоқ, тіпті оған және оның әріптестеріне, сол кездегі Оңтүстік Африканың азаттық күресінің қайраткерлері мен кабинет мүшелеріне – Нельсон Манделаға, Табо Мбекиге, сондай-ақ ANC-ге көптеген айыптаулар тағылған болатын.

Өлім

2001 жылы Модизе 72 жасында Преторияда қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. Ол Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласындағы Вестпарк зиратында жерленді. Оның артында екі әйелі – Ева Модизе және бұрынғы МК коммуникация басшысы, сондай-ақ апартеидтен кейінгі қорғаныс күштерінің трансформациясын жетектеген SANDF-тің алғашқы әйел генералы Джеки Седибе, және бес қызы қалды. Ол МК-ның алғашқы әйел қатарына алынғандардың бірі және Батылдығы үшін Менди орденін алған жалғыз тірі адам (тағы тоғыз адам қаза болғаннан кейін марапатталды), осы орденді Оңтүстік Африка президенті Джейкоб Зума 2016 жылдың 29 сәуірінде МК-ның Лутули жасағының басқа мүшелеріне табыс етті.