Кіріспе
Нанаксахи (, айтылуы: [naːnakʃaːɦiː]) күнтізбесі – сикх дінінде қолданылатын тропикалық күн күнтізбесі. Ол Сикх гуруларының «Барах Маха» (Он екі ай) атты шығармасына негізделген, бұл шығарма жылдың он екі айлық цикліндегі табиғаттағы өзгерістерді көрсетеді. Жыл Чет айымен басталады, 1 Чет 14 наурызға сәйкес келеді. Нанаксахи күнтізбесінің бастапқы нүктесі – Гуру Нанак Девтің 1469 жылы тууы.
The Nanakshahi (, pronunciation: [naːnakʃaːɦiː]) calendar is a tropical solar calendar used in Sikhism. It is based on the "Barah Maha" (Twelve Months), a composition composed by the Sikh gurus reflecting the changes in nature conveyed in the twelve month cycle of the year. The year begins with the month of Chet, with 1 Chet corresponding to 14 March. The reference epoch of the Nanakshahi calendar is the birth of Guru Nanak Dev, corresponding to the year 1469 CE.
Этимология
Нанаксахи күнтізбесі сикх дінінің негізін қалаушы Гуру Нанак Дев Джи атымен аталады.
Тарих
Сикхтар дәстүрлі түрде екі дәуірді және ай-күн күнтізбесін таниды: Нанаксахи және Халса. Дәстүр бойынша, екі күнтізбе де Бикрами күнтізбесіне жақын болды. Нанаксахи жылы Катак Пуранмаши (толық ай) күні басталады, ал Халса жылы Вайсахи күні басталады. Халса дәуірінің басталуын есептеу әдістері Бикрами күнтізбесіне негізделген. Жылдың ұзындығы да Бикрами күн жылмен бірдей болды. Стилдің (2000) сөзіне сүйенсек (күнтізбе Бикрамиге негізделгендіктен), күнтізбеде ай фазасымен анықталатын он екі ай бар, бірақ Бикрами күнтізбесінде ай күнтізбесін күнмен үйлестіру үшін 2-3 жылда реттеліп отыратын сегізінші айда он үшінші ай қосылады. Кей (2011) Халса дәуірін КЕ деп қысқартады. Нанаксахи дәуірі туралы деректер тарихи құжаттарда кездеседі. Банда Сингх Бахадур 1710 жылы Сирхиндте жеңіске жеткеннен кейін (12 мамыр 1710 ж.) Нанаксахи күнтізбесін қабылдады, сол бойынша 1710 жыл Нанаксахи 241 жылға айналды. Алайда Сингх (2008) жеңіс күнін 14 мамыр 1710 жыл деп көрсетеді. Дилгирдің (1997) айтуынша, Банда "айлар мен айлардың күндерін Бикрами күнтізбесіне сәйкес қабылдауды жалғастырды". Банда Сингх Бахадур Нанакшахи деп аталатын жаңа монеталар да шығарды. Херрли (1993) "Банда өзінің монеталарына жаңа күнтізбе бойынша дата қойған болуы мүмкін" дейді. Банда осы дәуірді жариялағанмен, ол сол замандағы құжаттарда кездеспейді және күнтізбе ретінде қолданылмаған сияқты. The Panjab Past and Present (1993) мәліметінше, Джан Сингх "Туарих Гуру Халса" еңбегінде Нанак Шахи Самваттарын Бикрами Самваттарымен бірге алғаш рет қолданған. Сингха (1996) Джан Сингхті 1822 жылы туған панджаби жазушысы деп сипаттайды. Джан Сингх 1891 жылы "Туарих Гуру Халса" еңбегін жазды. Пал Сингх Пуревал Нанаксахи күнтізбесін Бикрами күнтізбесін алмастыру мақсатымен жасады. Күнтізбедегі бастапқы нүкте – бірінші сикх гуруы Нанак Девтің 1469 жылы туған күні, ал Нанаксахи жылы 1 Чет күні басталады. Жаңа жыл күні батыс Григориан күнтізбесі бойынша жыл сайын 14 наурызға сәйкес келеді. Әр айдың басталуы белгілі бір күнді көрсетеді. Капельдің (2006) сөзіне сәйкес, Нанаксахи күнтізбесінің күнге қатысты дәлдігі Григориан азаматтық күнтізбесімен байланысты. Себебі, Нанаксахи күнтізбесі Бикрами күнтізбесінде немесе ескі Нанаксахи және Халса күнтізбелерінде қолданылатын жұлдыздық жылды емес, тропикалық жылды пайдаланады. Нанаксахи күнтізбесінің түзетілген нұсқасы 1998 жылы қабылданды және 1999 жылы Широмани Гурдувара Прабхандак Комитеті ("SGPC") маңызды сикх шараларының күндерін анықтау үшін жарияланды. Түзетілген күнтізбеге қатысты пікір қақтығыстары болғандықтан, ол көп ұзамай кері қайтарылды. SGPC 2003 жылы күнтізбені қайта жариялады, онда Гуру Нанак Дев Джидің туған күні, Хола Мохалла және Банди Чхор Дивас ескі Бикрами жүйесіне сәйкес жылжымалы күндер ретінде сақталды. Күнтізбе Сикх ғалымы профессор Кирпал Сингх Бадунгардың төрағалық етуімен және Сикх басшылығының қатысуымен Тахат Шри Даммама Сахибте жүзеге асырылды. Мөл Нанаксахи күнтізбесі 1999 жылы SGPC тропикалық күнтізбеде тұрақты даталары бар алғашқы күнтізбені жариялаған кездегі Сикх тарихындағы қабылданған оқиғаны мойындайды. Сондықтан, осы күнтізбедегі есептеулер 1999 жылдан бұрын Бикрами дәуіріне дейін кері қайтпайды және болашақта барлық уақытты дәл анықтайды.
Дау
2010 жылы SGPC күнтізбеге өзгерістер енгізді, айлардың басталу күндерін жылжымалы етіп, оларды Бикрами күнтізбесімен сәйкестендірді, сондай-ақ түрлі сикх мейрамдарының күндерін ай фазаларына негізделген етіп өзгертті. Бұл, кейбір ұйымдардың 2003 жылғы бастапқы нұсқаны, сондай-ақ «Мул Нанақшахи күнтізбесі» деп аталатынын, ал басқалары 2010 жылғы нұсқаны қабылдауына байланысты дау тудырды. 2014 жылы SGPC 2003 жылғы Нанақшахи күнтізбесін жойды және толығымен Бикрами күнтізбесіне қайтты, бірақ ол әлі де Нанақшахи деген атпен жарияланды. Сикх ұйымдары бұл қадамды RSS және Широмани Акали Далдың қысымымен жасалғанын мәлімдеді. Сикх әлемінің белгілі бір топтары арасында күнтізбеге қатысты келіспеушіліктер де бар. Ахалуалияның (2003) сөзіне сүйенсек, Нанақшахи күнтізбесі Гурулардың өздері қолданған айлық Бикрами күндеріне қайшы келеді және дәйексіздік тудырады. Ол Гуру Нанак Девтің туған жылынан басталады, бірақ бірінші күн – 1 Чет, Гуру Хар Райдың жетінші Гуру ретінде тағайындалған күні. Дегенмен, Нанақшахи күнтізбесінің бірінші күні (1 Чет) Гуру Грант Сахибтің Бара Махасына негізделген, онда Чет бірінші ай болып табылады. Эдмонтон журналында (2018 жылғы наурыз) жарияланғандай, Пал Сингх Пурэвал Нанақшахи күнтізбесін жасаудағы мақсатының алғашқысы – «қасиетті жазбаларды құрметтеу, екіншіден, ай күнтізбесін тастап, тек күн күнтізбесін пайдалану, үшіншіден, барлық күндер жылдан жылға өзгермейтін, белгілі бір күндер болуы керек» еді. 2017 жылы Чикагода өткен конференцияда 2003 жылғы нұсқадан үш жылжымалы күнді бекіту және 1999 жылы жарияланған бастапқы нұсқаны толығымен қабылдау туралы шешім қабылданды. 2018 жылы сол кездегі Акал Тахт Джатедар Гиани Гурбачан Сингх сикхтердің бірігуін және жаңа Нанақшахи күнтізбесін қабылдауын, сондай-ақ «Нихангтар, Нармалайлар, Удхасилер және Даммади Таксал сияқты көптеген сикх секталары (өзгертілген) Нанақшахи күнтізбесіне сәйкес сикх діни күндерін сақтауға және сақтағысы келеді» деп шақырды. SGPC президенті Гобинд Сингх Лонговал 2018 жылдың 13 наурызында барлық сикхтерді ағымдағы (2014) Нанақшахи күнтізбесін ұстануға шақырды. Лонговалдың алдындағы SGPC президенті профессор Кирпал Сингх Бадунгар Акал Тахттан Нанақшахи күнтізбесі бойынша 23 Пох (5 қаңтар) күні Гуру Гобинд Сингхтің туған күнін тойлауды өтінді, бірақ бұл өтініш қабылданбады. PSGPC және әлемдегі көптеген гурдвара басқармалары SGPC-нің Бикрами күнтізбесіне оралғанын айтып, күнтізбенің өзгертілген нұсқасына қарсылық білдіруде. Олардың пікірінше, Бикрами күнтізбесінде көптеген гурпурбтардың күндері сәйкес келеді, бұл сикх панті ішінде жаңсақтық тудырады.
Мөл Нанаксахи күнтізбесі
"Мул" префиксі "түпнұсқа" дегенді білдіреді. 1999 жылы Халсаның 300 жылдығына орай SGPC осы күнтізбеге ұқсас күнтізбе шығарды. 2003 жылы 1960 жылдан бері сикх күнтізбесін жасаумен айналысып келе жатқан Пал Сингх Пурэвал Нанақшахи күнтізбесін ұсынды. Широмани Гурдвара Прабандхак Комитеті 2003 жылдың 14 сәуірінде Тахат Шри Даммама Сахиб жерінде, көрнекті сикх ғалымы профессор Кирпал Сингх Бадунгар және Акал Тахат Джатедар Гиани Жогиндр Сингх Веданти (Мул Нанақшахи күнтізбесі комитетінің төрағасы) төрағалығымен, Байсақты мерекесінде көптеген қауым өкілдерінің қатысуымен Мул Нанақшахи күнтізбесінің түпнұсқаларын іске қосып, таратты. (Бұл ай календінің ай фазаларына негізделгенімен қарамастан, Мул Нанақшахи күнтізбесі негізінен күн жүйесіне негіделген). SGPC деректері бойынша, осы күнтізбені қолдануға дейін 21 кездесу өтті, онда жан-жақты талқылаулар жүргізілді. Әлемдегі сикхтер Мул Нанақшахи күнтізбесін зор құрметпен қабылдады, себебі тәжірибелік зерттеулер жүргізген сикх ғалымдары күнтізбенің бастауы Баба Банда Сингх Бахадур құрған Бірінші Халса Раджға дейін жететінін анықтады, ол оны алғаш рет жариялап, қолданды. 1995 жылы Чандигархтағы Сикх зерттеулер институтында көптеген ғалымдар мен түрлі академиялық мекемелердің өкілдерінен құралған Күнтізбе реформасы комитеті бас қосты. 1996 жылы Широмани Гурдвара Прабандхак Комитетіне (SGPC) ресми ұсыныс енгізілді. SGPC Бас палатасы бүкіл әлемдегі сикхтерді сикх күнтізбесін қабылдауға шақыратын қаулы қабылдады. 2003 жылы кейбір күндер көбінесе белгілі күндер ретінде қабылданса да, мәдени және саяси себептерге байланысты кейбіреулері жойылды және Бикрами күндеріне қайтарылды, кейіннен 2017 жылы Мул Нанақшахи күнтізбесі енгізілгенде барлық күндер синхрондалды. Пал Сингх Пурэвал 2017 жылы "Мул (түпнұсқа) Нанақшахи күнтізбесі" терминін енгізді. Бұл жаңа термин 2003 жылы өзгертілген Нанақшахи күнтізбесінен ерекшелену үшін жасалды, ол 1999 жылы SGPC қабылдаған жаңа күндерге қосымша жылжымалы Бикрами күндерін қамтыды. Бұл күнтізбенің нұсқасы 1995 жылы Күнтізбе реформасы комитеті ұсынған және 1999 жылы SGPC қабылдаған болатын. Бастапқы күнтізбе Мул Нанақшахи (діни) күнтізбесін Жалпы Эра (CE) күнтізбесімен тұрақты түрде синхрондады, сондықтан оны Мул Нанақшахи күнтізбесі деп атады. Нанақшахи күнтізбесі мен Мул Нанақшахи күнтізбесі арасында едәуір айырмашылықтар бар. Тарихи оқиғалардың дұрыстығын көрсету үшін ондаған жылдар бойы жүргізілген зерттеулердің мақсатын және себептерін түсіну маңызды. Мул Нанақшахи күнтізбесі әлемде қолдау табуда, себебі сикхтер сикх тарихын дәл бейнелейтін және сикхтердің бірегейлігіне сенімділік қосуға бағытталған белгілі күндерді ұстануға ұмтылады. Бұл сикхтердің ортақ күнтізбеге келісуіне мүмкіндік береді. Күнтізбенің негізін қалаушы Сардар Пал Сингх Пурэвал бұл мәселе бойынша ғылыми мақалалар жазып, Мул Нанақшахи күнтізбесі мен Бикрами күнтізбелері арасындағы айырмашылықты түсіндірді.
Жаңалықтар
Чикагода өткен екі күндік Мүл-Нанақшахи күнтізбесін енгізу конференциясы осы өзгерістердің маңыздылығын егжей-тегжейлі түсіндірді. Бірнеше ғалымдар мен осы тақырып бойынша баяндамалар мен талқылаулар жүргізілді. Мүл-Нанақшахи күнтізбесі әлем бойынша үдемелі қарқынмен таралуда. 2020 жылдың наурыз айында Пәкістан Сикх Гурдвара Прабадак комитеті Мүл-Нанақшахи күнтізбесін жариялады.
Айлар (2014 жылғы нұсқа)
Нанакшахи күнтізбесіндегі айлардың басталу күні бекітілмегендіктен, олар маусымдарға сәйкес келмейді. № Атауы Пунджаби Григориан айлары 1 Чет ਚੇਤ наурыз – сәуір 2 Вайсакх ਵੈਸਾਖ сәуір – мамыр 3 Джетх ਜੇਠ мамыр – маусым 4 Харх ਹਾੜ маусым – шілде 5 Саван ਸਾਵਣ шілде – тамыз 6 Бхадон ਭਾਦੋਂ тамыз – қыркүйек 7 Ассу ਅੱਸੂ қыркүйек – қазан 8 Каттак ਕੱਤਕ қазан – қараша 9 Магхар ਮੱਘਰ қараша – желтоқсан 10 Пох ਪੋਹ желтоқсан – қаңтар 11 Магх ਮਾਘ қаңтар – ақпан 12 Факган ਫੱਗਣ ақпан – наурыз