Кіріспе

Ежелгі үнді әдебиетіндегі халықтар

Қытайлар (санскрит: चीनः) – Махабхарата, Манусмрити және Пураналар сияқты ежелгі үнді әдебиетінде еске алынатын халық.

Этимология

Санскрит тіліндегі атаудың шығу тегі көбінесе Қытайда б.з.д. 221 жылдан бастап билік құрған Цин (Тсин немесе Чин есімінің ескі транслитерацияларында) династиясынан, немесе дәстүрлі түрде б.з.д. 9 ғасырға дейін жететін Цин мемлекетінен бастау алған деп есептеледі. Сөздің шығу тегі жөнінде тағы да бірнеше пікір бар. Кейбір қытай және үнді ғалымдары Цзинь (荆) мемлекеті атауының шығу тегі болуы мүмкін деп тұжырымдайды, ал басқа теориялар оны Йелэнг халқының өздері қолданған атауы – Зинадан шыққан деп санайды.

Маһабхарата

Санскрит тіліндегі "Махабхарата" эпопеясында Қытайға қатысты белгілі бір сілтемелер бар, онда оның халқы "Цинь" тайпасы деп аталады. "Махабхаратада" циньдіктер Кираталармен бірге Прагжётиша (Ассам) патшасы Бхагадатта әскерлерінің құрамында кездеседі. "Сабхапарван" да осы патшаның төңірегінде Кираталар мен Циньдердің бар екені айтылады. "Бхишмапарван" да Бхагадатта әскері Кирталар мен "сары түсті" циньдерден тұрады делінеді. "Махабхаратаның" "Бхишмапарван" бөлімінде циньдер жаван, камбоджа, кунтала, хуна, парасика, дарун, рамана, дасамалика сияқты солтүстік мелеха тайпаларымен бірге тізіледі. "Махабхаратадағы" "Шантипарван" циньдерді Уттарпатха тайпаларымен, атап айтқанда яван, кирата, гандхара, шабра, барбара, шака, тушара, канака, пахлава, синдху, мадрака, рамата және камбоджалармен тобындастырады және оларды дасьюлардың тіршілігімен өмір сүретіндер деп сипаттайды. Эпостың бұл тараулары осы тайпалардан брахмандар, кшатриялар, вайшьялар және шудралар атқаратыннан өзгеше міндеттерді орындауды күтеді. "Махабхаратаның" "Ванапарван" бөлімінде циньдердің аумағына солтүстіктегі таулы аймақтардағы Кираталар елі арқылы құрлық жолымен жетуге болатыны айтылады. "Махабхаратаның" 6-шы кітабының 9-шы тарауында Қытай солтүстік патшалықтарының бірі ретінде аталады: Солтүстік тайпаларының арасында млеччалар, круралар, яваналар, циньдер, камбоджалар, дарундар және көптеген млечча тайпалары; сукритвахтар, кулатхалар, хуналар, парасикалар, раманалар және дасамаликалар бар. Циньдер, чивукалар мен пулиндалар, хасалар, хуналар, пахлавалар, сакалар, янавалар, саваралар, паундралар, кираталар, канчилер, дравидалар, сингалалар және кералалар да аталды. Бұл жерде олар абыз Васишт пен оның сиырын патша Вишвамитраның шабуылынан қорғағандар деп сипатталған (1,177). Пахлавалар мен Дарадалар, Кираталар, Янавалар, Сакалар, Харахуналар, Циньдер, Тушарлар, Синдхавалар, Джагудалар, Раматалар мен Мундалардың түрлі тайпалары, сондай-ақ әйелдер патшалығының тұрғындары, Танганалар, Кекаялар, Малавалар және Кашмира тұрғындары (3,51) -де Панда патшасы Юдхиштхираға құрмет көрсеткендер деп айтылады. Янавалар, кираталар, гандхарвалар, циньдер, саваралар, барбаралар, сакалар, тушарлар, канкалар, патавалар, андралар, мадракалар, паундралар, пулиндалар, раматалар, камбоджалар Арияварта патшалықтарынан тыс тайпалар ретінде бірге аталды. Арияварта патшалары олармен қарым-қатынас жасаудан күдіктенді. (12,64) Қытай Пандавалардың саяхат сипаттамаларында еске алынады. Төмендегі үзіндіде осы циньдердің биік Гималайдың бір жерінде орналасқандығы айтылады: "Махабхарата" кітабының 3-ші тарауы, 176-шы тарау (МБх 3.176): "Бадари (Уттаракхандтағы Бадринатх) деп аталатын жерді тастап, Гималайдың қиын аймақтарын кесіп өтіп, Қытай, Тухара, Дарада елдерін және Кулинданың барлық климаттарын қалдырып, асыл тастар үйінділеріне бай, соғысқа дайын Пандавалар Пулиндас (Киратас) патшасы Сувахудың астанасына жетті". Бхима өзінің нәсілінің жойылуына себепкер болған "Цинь патшасы" Дхаутамулаканы еске алады (5,74). "Дхаутамулака" есімі "таза тамыр" деп аударылады және бұл соңғы Ся императоры Цзеге (б.з.д. 1728–1675 ж.) сілтеме болуы мүмкін. "Циньден келген бұғы терілері" (5,86) туралы айтылады. Дхритараштра патша Васудева Кришнаға сый ретінде Циньден мың бұғы терісін сыйлағысы келді: "Мен оған Циньден әкелінген мың бұғы терісін және оның мақтауына лайық басқа да нәрселерді сыйлаймын". Хан әулеті тұсында (б.з.д. 2 ғасыр мен б.з. 2 ғасыр аралығында) 400 000 монетаны білдіретін ақша белгілерін жасау үшін бұғы терісі қолданылды.

Рамаяна

Вальмикидің Рамаяна кітабындағы Кискиндхаканда Синалар мен Парама Синаларды атап, оларды Дарда, Камбоджа, Явана, Сака, Кирата, Бахлика, Ришика және Уттарапаттаның Танаканалары сияқты Гималайдан соңғы тайпалармен байланыстырады. Олар Аёдхьяға салық төлеп, Сибірден қазіргі Қытайға дейін Солтүстік Азияда Дхарманы қорғады. Эпостық әдебиетте Синалар, Кхасалар, Хуналар, Шакалар, Камбоджалар, Яваналар, Пахлавалар, Кираталар, Сингалалар, Млеччалар және т.б. қасиетті Сабала немесе Нандини (Камдхену) сиырының құдіретті күштері арқылы ғалым Вашиштха жасағандығы айтылады.

Пурандар

Калика Пуранада қытайлар (циналар) қайтадан Камбоджа, Шака, Хаса және Барабаралармен бірге топтастырылған. Олар буддалық патша Калидің Веда патшасы Каликаға қарсы соғыста қолдау көрсеткендігі айтылады. Көптеген Пураналардың Бхуванакоша бөлімі циналарды Тушарлар, Пахлавалар, Камбоджалар және Барбаралармен бірге ежелгі Үндістанның солтүстік бөлігі – Удичьяда орналастырады. Ваю Пурана мен Брахманда Пуранада айтылғандай, Қытайға тағы бір сілтеме – Сина Мару. Алайда, Матся Пуранада Вира Мару туралы да мәлімделеді. Сина Мару немесе Вира Мару Ауғанстанның солтүстігіндегі Анххуиден жоғары орналасқан Түркістан жерлерімен байланыстырылған (Др. К. П. Джайсвал, Др. М. Р. Сингх).

Буддистік әдебиет

Циналар буддалық пьеса «Мудраракшаса» да айтылады, онда олар замандас тайпалармен бірге тізіледі, мысалы, шакалар, яваналар, кираталар, камбоджалар, бхаликалар, парасикалар, хасалар, гандаралар, калуталар және т.б. Буддалық мәтін «Милиндапанхо» (көріңіз: «Шығыс қасиетті кітаптары», xxxvi, 204) циналарды сакалар, яваналар, камбоджалар және вилаталармен байланыстырады. Доктор Майкл Витцельдің сөзіне сәйкес, олар Батыс Тибет және Ладак аймақтарында және одан тыс жерлерде орналасқан.

Қытай

Бұл сөз түрлі жазба нұсқаларында берілді, оның ішінде {支那 (Zhīnà), 芝那 (Zhīnà), 脂那 (Zhīnà) және 至那 (Zhìnà).