Кіріспе
Эвантон (Baile Eòghainn немесе Am Baile Ùr) – Шотландияның Хайленд кеңесі аумағындағы Истэр-Росс аймағында орналасқан шағын ауыл. Ол Сгихт өзені мен Алтт Град шатқалының арасында жатыр, Инвернестен солтүстікке, Алнестен оңтүстік-батысқа және Дингволлдан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ауылда онға жуық көше бар, олардың бастысы – Балкони көшесі (B817 тас жолында). The Highland Council сарапшылары оны «серпінді мекен» деп сипаттаған, себебі тұрғындарының көпшілігі Истэр-Росс және Үлкен Инвернесс аймақтарының басқа жерлерінде жұмыс істейді. Қазіргі қала 19-шы ғасырдың басында Инчкультер/Балконидің Александр Фрейзері құрған, ол оны ұлы Эванның құрметіне атаған, бірақ ауыл ғимараттарының көп бөлігі Виктория дәуірінен бастау алады. Эвантонда Файриш ескерткіші, Қара тас шатқалы және Сгихт өзені Кромарти Фертке құя бергенде орналасқан Кильтерн шіркеуінің қираған қалдықтары сияқты бірнеше туристік тартымдылықтар бар, сондай-ақ айналасындағы ауданда табиғи, тарихи және археологиялық қызықты орындар көп. Екі шіркеу бар: біреуі Шотландия шіркеуі, екіншісі – Шотландияның еркін шіркеуі. Бір бастауыш мектеп бар, ал ең жақын жоғары мектептер Дингволл мен Алнесте орналасқан. Жергілікті орманды жергілікті қауымдық ұйым меншіктендіріп, басқарады.
Килтерн туралы мәліметтер
Эвантон ежелгі Килтерн (Gd: Cill Tighearna) приходының ішінде, Фериндональд (Fearann Dhòmhnaill) деп аталатын ортағасырлық жерлердің, ежелгі "Росс графтығының" жүрегінде орналасқан. Дәстүр бойынша, Фериндональд король Маэль Колюм III-нің Фулис Дональд Манроға (Domhnall mac an Rothaich), Манро кланының аңызға айналған атасы, берген жер грантынан туындаған деп есептеледі. Алайда, бұл әулеттің 14 ғасырға дейін бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Эвантон Балкони қамалына жақын орналасқан, бұл қамал Мормерлер мен Росс графтарының ежелгі резиденциясы болған. Ерте заманауи кезеңде бұл аймаққа Фулистің (Фоглайс) Манролары үстемдік етті, олардың Фулис қамалы бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Шындығында, олар 1588 жылдан бастап өз отбасы мүшелерін Килтернде жерлей бастады. Килтерн атауындағы "Cille" сөзі, барлық "Cille" атаулары сияқты, Эвантон маңында 800 жылға дейін салынған ежелгі гель шіркеуі болғандығын көрсетеді. Қазіргі гаэль тіліндегі Cill Tighearna ("Тәңірдің шіркеуі") атауы, бәлкім, ескі форманың бұрмалануы болуы мүмкін, себебі атаудың өзі Иемізге арналған, сонымен қатар 1227 жылғы жазбадағы Kiltierny атауы Ирландиядағы Тигернахқа байланысты болуы мүмкін. Басқа ұсыныстардың ішінде – Әулие Тернанға арналғандығы да бар. Шіркеу Балкони патшалық резиденциясының жанында орналасқан. Кейінгі орта ғасырларда Балкони Росс аймағының бес иелігінің бірі болды, сонымен қатар Росс графтарының жеке ордасы да саналды. Жер атауларының мәліметтері бұл жердің бір кезде пиктілердің тұрағы болғандығын көрсетеді. 1281 жылы Росс графы Аодтан алынған жарғыда Петкенни атауы тіркелген, ал 1333 жылғы жарғыда Балкенни деп аталатын жер туралы мәлімделген. Питлохри атауының дамуы, онда пиктік "Пит" сөзі гаэль тіліндегі "Бейл" сөзімен ауыстырылған, атаулардың бір екенін көрсетеді, бірақ 20 ғасырдың басындағы көрнекті топонимист Уильям Дж. Уотсон бұл тұжырымға күмәнді қарады.
Тарих
Килтернде Евантон орналасқан жерге жақын, Драммонд (Друмайн) деп аталатын ежелгі ферма және Фулис, Новар және Балкони қамалы сияқты бірнеше дәулеттілердің резиденциялары болған. 1806 жылы Батыс Үндістандағы құл плантацияларынан ақша тапқан Александр Фрейзер, әйелінің ағасы Эван Бейли арқылы, Инчкоултер (Балкони) иелігін сатып алуға 4500 фунт төледі. Иелікті сатып алғаннан кейін Александр Фрейзер ежелгі Драммонд ауылының жанында жаңа ауылдың торлы жоспарын жасады және оны ұлы Эван Бейли Фрейзердің (үлкен ағасының құрметіне осылай аталған) есімімен Евантон деп атады. Ол алғашқы параллель көшелердің біріне өзінің иелігінің (Балкони) атын, ал үш көшеге өзімен тығыз байланыста болған плантациялардың аттарын берді: Камден, Ливера және Эрмитаж:
• Камден: 1813 жылы Александр Фрейзер мен Джон Стюарт, екеуі де Лондонның Кроссинг-скверінен, Тринидадтағы Камден иелігін банкрот болған Болдеро банкінен сатып алды. 1813 жылы 210 құл болды, олардың ішінде 7 жастағы креол бала Дэви Кэмпбелл, шөп шабу тобында жұмыс істеді; 1836 жылы 85 құл қалды.
• Ливера/Левера: 1835 жылы Гренададағы Леверада 94 құл болды. Александр Фрейзер бостандыққа шығарғаннан кейін Левера мен Камден иеліктері үшін өтемақы талап етті, бірақ ақшаның көп бөлігі оның әйелі Бейлидің туыстарына кетті.
• Эрмитаж: Александр Фрейзер 1765 жылы сатып алған Бейлилер үшін осы плантацияны басқарды. 1836 жылы Гренададағы Эрмитажда 149 құл болды. Бір тарихшының айтуынша, Евантон "қазірге дейін жақсы жоспарланған, дұрыс орналастырылған егістік ауылының тартымды мысалы болып табылады". 1840 жылдары құрметті Томас Мунро да осындай пікір білдірді, ол "ауыл пайдасыз жерге салынған және елдегі басқалардан өзінің дұрыс және әдемі көрінісімен ерекшеленеді" деп жазды. Ауыл 1840 жылдары Таулы аймақты қампқан қатыгез ашаршылықтан зардап шекті. 1846 жылы ауылда тәртіпсіздік болды, себебі билік өткен жылғы картоп өнімінің сәтсіздігіне қарамастан астық экспорттауды тоқтатпады; Розмари, Балинтрайд және Авохта ұқсас оқиғалар болды. 1847 жылы ауылда ашаршылық болды, ауыл тұрғындары өздерін репамен асырады. Бірақ ауыл халқы қалпына келді; Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Евантон қазіргі физикалық бейнесінің көп бөлігін алды және сол кезде темекі дүкені мен велосипед шеберханасы сияқты әртүрлі кәсіпорындар болды, олардың екеуі де кейіннен жоғалып кетті. ХХ ғасырда ауылдың тағдыры әртүрлі болды. 1926 жылы дистилляция жабылды (төменде қараңыз), ал 1965 жылы Естер Ростың ең маңызды тарихи орындарының бірі – Балкони қамалы бұзылды. Ол Росс графының ежелгі резиденциясы болған, бірақ 1960 жылдары иесі құрғақ шіруді жөндеуге қаржылай мүмкіндігі болмады. 1922 жылы Эвантонның жанында, Алнес шығанағында RAF әуежайы салынды. Ол алғашқыда Novar Estates-те орналасқандықтан "Новар базасы" деп аталды, кейін HMS Fieldfare деп аталды. Ол Leuchars-тан қызмет көрсетілді және жақын жердегі Инвергордонның үй флоты базасынан келген ұшақтарды пайдаланды. Бұл жерге қонған ең үлкен ұшақ – АҚШ Әуе күштерінің B17 ұшағы болды. 1939 жылы Империя күні Ұлыбританиядағы RAF базалары жұртшылыққа ашылды, ал Эвантон әуежайы 9 000 келушіні тартқан ең солтүстік учаске болды. 1956 жылы әуежай GENETRIX бағдарламасының ұшыру базаларының бірі болды, кеңестік Одақтың үстінен жоғары сапалы камералары бар стратосфералық шарларды жіберді. Бес базадан ұшырылған 516 шардың 103-і Эвантоннан ұшырылды, олардың 60-ы сәтті аяқталды, ал 43-і ұшырылғаннан кейін көп ұзамай сәтсіз аяқталды немесе жолдан жаңсылды. База 1970 жылдары жабылды. Бірақ мұнай өркендеуі ауылдың күрт өсуіне әкелді. Ол содан бері үнемі дамып келеді.
• Camden: In 1813, Alexander Fraser and John Stewart, both of Crossing Square London, had purchased the Camden estate in Trinidad from the failed Boldero banking concern. There were 210 slaves in 1813 – including a creole boy Davy Campbell, aged 7, who worked in the grass gang; by 1836 85 slaves remained. • Livera/Levera: In 1835 there were 94 slaves in Levera (sic), Grenada. Alexander Fraser unsuccessfully claimed compensation for both Levera and Camden Estates upon emancipation – most of the money going instead to his wife’s Baillie cousins. • Hermitage: Alexander Fraser managed this plantation for the Baillies who had bought it in 1765. In 1836 there were 149 slaves in Hermitage, Grenada. To this day, in the words of one historian, Evanton "remains today an attractive example of a well planned, regularly laid out estate village". The Reverend Thomas Munro expressed similar sentiments in the 1840s, when he wrote that "the village was built on a waste of land, and differs from all others in the country by its regular and neat appearance". The village suffered from the severe famine that plagued the Highlands in the 1840s. There was a riot in the village in 1846, because the authorities continued to export grain despite the failure of the previous year's potato crop; similar riots occurred in Rosemarkie, Balintraid and Avoch. In 1847, there was near starvation in the village, and the villagers managed to maintain themselves on turnips. However, the village population recovered; by the beginnings of the First World War, Evanton had taken much of its current physical shape, and at this point in time contained businesses as diverse as a tobacconist and a bicycle shop, both of which have subsequently disappeared. In the 20th century, the village enjoyed a variety of fortunes. The distillery closed in 1926 (see below) and one of the most important historical locations in Easter Ross, Balconie Castle, was demolished in 1965. It had been an old seat of the Earls of Ross, but by the 1960s the owner could not afford to repair the dry rot. There was a RAF airfield constructed near Evanton in 1922, on Alness Bay. It was first known as the "Novar Base", because of its location on the Novar Estates, then later as HMS Fieldfare. It was serviced from Leuchars, and was used by the aircraft from the nearby Home Fleet base of Invergordon. The largest aircraft to have landed there was a USAAF B17. On Empire Day, 1939, RAF bases all over the United Kingdom were opened to the public, and the Evanton Aerodrome was the most northerly location to participate, attracting 9,000 visitors. In 1956, the airfield served as one of the launch bases of the GENETRIX program, to send stratospheric balloons carrying high resolution cameras over the Soviet Union. Of the 516 balloons launched from the five bases, 103 were launched from Evanton, of which 60 were successful, and 43 failed soon after launch, or went astray. The base closed in the 1970's. However, the subsequent oil boom caused radical expansion of the village. It has been growing steadily ever since.
Басқару
Эвантон Кэйтнес, Сазерленд және Истер Росс сайлау округінде орналасқан. Либерал-демократтардың Джейми Стоун қазіргі Парламент депутаты (MP). Шотландия Парламенті үшін Эвантон тұрғындары Кэйтнес, Сазерленд және Росс (Шотландия Парламенті сайлау округі) үшін МДП-лерді (MSP) сайлайды. 2020 жылғы Brexit-ке дейін Эвантон тұрғындары Еуропалық Парламенттегі Шотландия сайлау округі үшін Еуропарламент депутаттарын (MEP) сайлады. Жергілікті басқару үшін ол Хайленд кеңесі аймағына жатады. Ауыл Килтерн приходінің құрамына кіреді, сондай-ақ қоғамдық кеңесі бар: http://www.kiltearncc.co.uk/
Демография
Қазіргі заманғы ауылдар, жалпы алғанда, Таулы аймақтан сәл жас. Эвантонның халқы қалай есептелуіне байланысты өзгеріп отырады. Эвантонның "Елді мекен аймағы" Эвантонның "Елді мекенінен" өзгеше, ал біріншісі, әрине, ірілеу. Эвантон аймағында барлығы 671 үй шаруашылығы және 1678 тұрғын бар. Дегенмен, Эвантон елді мекенінің өзінде 1105 адам тұрады. Екі жағдайда да халық саны тұрақты түрде артып келеді, 1990-шы жылдарда аймақ бойынша 8,12% өсім тіркелді, яғни 1552-ден 1678-ге дейін; ал елді мекен бойынша 10,72% өсім болды, 998-ден 1105-ке дейін көтерілді. Аймақтағы үйлердің үштен екісі жеке меншікте. Эвантон аймағында тұратын халықтың шамамен 16,4%-ы немесе 275 адам Шотландиядан тыс жерде туған, көбінесе Англиядан келген.
География
Эвантон солтүстік-шығыста және оңтүстік-батыста екі өзенмен – Allt Graad және Sgitheach өзендерімен көтерілген. Allt Graad, кейде Шыны өзені деп аталады, Бен Уайвис маңындағы Шыны көлінен басталып, 9 км (5½ миль) қашықтықты жүріп, ауылдың солтүстік жағынан өтеді және Кромарти Фертке құяды. Бірақ, Кромарти Фертке жеткенге дейін шамамен, ол Блэк Рок шатқалынан өтеді. Бұл шатқалдың ұзындығы бірнеше жүз метрге жетеді, ал тереңдігі 36 метрді құрайды. 2004 жылдың сәуір айында осы аймақта «Гарри Поттер және от тостағаны» фильмінің он күндік түсірілімі өтті, ал шатқал Гарриді айдаһардың қууы сахнасының түсірілім орны болды. Sgitheach өзені, кейде Skiack немесе Skiach деп те жазылады, Allt Graad сияқты үлкен емес және жазда суы тартылуы мүмкін. Ол ішкі Росс тауларынан басталып, көптеген басқа да арналармен толығады, содан кейін бірнеше сарқырамалардан өтіп, ауылдың оңтүстік жағынан және Драммондтың ескі елді мекенінің солтүстік жағынан ағып, Allt Graad сағасынан 1 км қашықтықта Кромарти Фертке құяды.
Экономика
Адамдардың маңызды, бірақ шағын бөлігі Кромарти-Фертке жақын орналасқан мұнай платформаларының арқасында мұнай өнеркәсібінде жұмыс істейді. Жергілікті маңызы бар басқа салаларға орман шаруашылығы, туризм және қосымша қызмет көрсету кіреді. Көптеген адамдар Инвернесс, Дингуолл, Алнесс және Инвергордон сияқты жақын маңдағы ірі елді мекендерде жұмыс істейді, сондықтан аймақтағы үй шаруашылықтарының бар болғаны 14%-ында көлік жоқ. Аймақ халқының 10,4%-ы жеке кәсіпкерлікпен айналысады, ал 28%-ы экономикалық жағынан белсенді емес, бұл көрсеткіштер Таулы аймақ бойынша орташа деңгейге сәйкес келеді. Глен Скиак дистиллериясы 1896 жылы ашылып, салыстырмалы түрде аз көлемде виски өндірген. Алайда, Шотландияның барлық дистиллерияларының табысына нұқсан келтірген АҚШ-тың құрғақ заңы Глен Скиак үшін тым ауыр болды және 1926 жылы кәсіпорны жабылуға мәжбүр болды. Ғимарат 1933 жылы бұзылды.
Көлік
1860 жылы Хайленд темір жолы Инвернесс қаласынан Истер-Росс аймағы арқылы өтетін темір жол желісін салуға шешім қабылдады. Желі 1862 жылы аяқталды, ал келесі жылы, 1863 жылдың 23 мамырында Эвантон өз темір жол стансасын алды. Бірақ станция Новар деп аталды және 1937 жылға дейін "Эвантон" деп өзгертілмеді. Жергілікті экономика үшін өкінішке орай, станция 1960 жылдың маусым айында жабылды. Платформалар бүгінге дейін сақталған, бірақ сигнал тіректері бұзылған. Бүгінде "Алыс Солтүстік желісі" деп белгілі Инвернесс пен Тёрсо арасындағы темір жол желісі қаланың теңіз жағынан өтеді және пойыз шуы әлі де алыстан естіледі. Ең жақын теміржол стансасы – Алнес. Эдинбург пен Инвернесс және алыс солтүстік арасындағы байланыс жолы – А9 жолы, бұрын Эвантон қаласынан Балкони көшесі арқылы өткен. Бірақ Инвернесс пен Инвергордон арасындағы сапарды қысқарту мақсатында айналма жол салынды. Бұл ауыл арқылы өтетін көлік ағынын азайтты, бірақ жергілікті кәсіпорындардың кірісін төмендетті. Жол сонымен қатар аймақтың көптеген егістік жерлерін кесіп өтіп, егістіктердің пішінін бұрмалады. Бұл жағдай ауылдағы жанармай құю стансасының жабылуымен күшейді. Автомобилі жоқтар үшін көлік құралы тек жаяу жүру немесе Stagecoach компаниясына тиесілі No. 25 автобус бағыты ғана. Жақында Инвернесс пен Дорнох арасындағы экспресс бағыты Эвантон қаласында тоқтауын бастады. Енді тұрғындар Дингвол арқылы ұзақ айналып өтудің қажеті болмай, Инвернесске және кері саяхаттай алады, бұл жеке көлігі болмаған жағдайда Инвернесс қаласында жұмыс істеуді жеңілдетеді.
Мәдениет
1845 жылы жергілікті дін қызметкері "көбінесе қолданылатын тіл – гель тілінің таза емес түрі, бірақ ол қарқынды түрде жоғалып бара жатыр" деп жазды және "Эвантонда ағылшын және гель тілдері тең дәрежеде қолданылады" деді. Министрдің сөзіне қарағанда, халық, әсіресе балалар, гель тілінде жазуды үйренгеннен кейін ағылшын тілін оңай меңгерді. Сондай-ақ, ол адамдардың ағылшын тілін үйренуге ынта таныту себептерін айта келіп, "ағылшын тілі жоғары топтардың арасында әмбебап тіл болғандықтан, көпшілік оны білуді мәдениеттің жоғары деңгейі деп санайды" деді. Бүгінде шіркеу қабырғаларында гель тілінде жазуларды көруге болады, бірақ тіл іс жүзінде жойылды және ағылшын тілі толыққанды үстемдік танытуда. Дегенмен, ауыл тұрғындарының 72-сі (4,3%) әлі де тілді біледі. Ауыл сонымен қатар Хайленд халықтық айналымындағы маңызды орын болып табылады және гель дәстүріндегі қарқынды музыкалық мәдениетке ие. Жергілікті музыканттардың қаладағы лицензияланған орындардың бірінде жиналып, кеш бойы музыка ойнауы қалыпты жағдай. Кельттік музыка әлеміндегі көптеген белгілі музыканттар, оның ішінде Эйлид Стил және Дуги Маклин қонақтап болды.
Әр түрлі
Халықаралық қайырымдылық ұйымы Блайтсвуд Кэрдің бас кеңсесі осы қалада орналасқан. 2003 жылдың қараша айында «жалаңаш саяхатшы» Стивен Гоф Эвантон қаласында тіркеліп, қамауға алынды. Ол Ұлыбританияны жалаңаш аралап жүрген еді. Эвантон арқылы тек бас киім, рюкзак және бут киіп келе жатқанда, жергілікті тұрғын оны көріп, хабарлады. Екі айдан кейін Дингволл шерифтік сотында сотталды. Эвантонда қамауға алынуы оның саяхатын аяқтау үшін тағы 100 миль (161 км) жол бару керектігін көрсетті. Ол 2004 жылдың қаңтарында саяхатын аяқтады және 2006 жылы осы жетістікті қайталады. 2006 жылы Эвантон жаңа Шотландия Ұлттық Театрының алғашқы гастрольдік көрсетіміне тамаша орын болды. Инвернесте қолайлы орын таба алмағандықтан, Ұлттық Театр «Үй» атты қойылымын Эвантон индустриалдық аймағындағы Arts in Motion студиясында көрсетуді шешті. Эвантонда Алмаз мерекелік залы, Чапел-роуд сияқты бірнеше қоғамдық нысандар бар. Бұл залының құрылысы 1897 жылдың желтоқсанында басталды, Свордейл үйінің майоры Рэндл Джексон құрылыс бағасының 50% -ын берді, ал Эвантон халқы (Килтерн еншігіндегі) қалған бөлігін жинады. Зал 1898 жылдың 5 қарашасында 500-ден астам ауыл тұрғындарының қатысуымен салтанатты концертпен ашылды. 2011 жылдың қыркүйегінде Алмаз мерекелік залы Хайленд кеңесінен қауымға берілді. Эвантон спорт орталығы (Килтерн бастауыш мектебінің қарсысында) – бұл ауылдағы тағы бір қоғамдық нысан, ол бадминтон, баскетбол, футбол және теннис сияқты түрлі спорттық іс-шараларды ұйымдастырады. Эвантонның Тендаллон ауданында үлкен саябақ бар. Соңғы жылдары жергілікті ата-аналар мен жастар тобы Хайленд кеңесімен және түрлі қаржыландыру ұйымдарымен бірлесіп, мультиспорт алаңын, BMX трассасын және Half Pipe рампасын орнатты. 2007 жылы EYE ұйымы кішкентай балаларға арналған жаңа ойын алаңын қосты. 2008 жылы Хайленд кеңесі 1970 жылдары орнатылған бастапқы саябақты жаңартты.