Кіріспе

1833 ж. Пушкиннің ертегі поэмасы «Өлі ханшайым мен жеті батыр» («Сказка о мёртвой царевне и о семи богатырях», сөзбе-сөз: "Өлі Царевна мен жеті Богатыр туралы әңгіме") – Александр Пушкиннің 1833 жылы жазған поэмасы. Ол ханзада Елесейдің сүйіктісі, ханшайымды, жаман анасымен қуылған қызды іздеу туралы ертегіні баяндайды.

Шығу тегі

Бұл әңгіме Гримм ертегілеріндегі Аққар ертегісіне ұқсас болғанымен, ол ұлттық орыс фольклорына негізделген. Пушкиннің басқа ертегілері де осылай, Михайловское ауылында оның күтушісі Арина Родионовна баяндаған балалық шақтың әңгімелерінен шабыттандырылған. Осыған ұқсас әңгімелерді Александр Афанасьевтің «Орыс халық ертегілері» жинағында (№ 210 және 211), Иван Худяковтың «Ұлы орыс ертегілері» жинағы (1861) (№ 45), Дмитрий Садовниковтың «Самара өңірінің жырлары мен аңыздары» (1884) (№ 14) және Дмитрий Зелениннің «Вятка губерниясының ұлы орыс ертегілері» (1915) (№ 52) жинақтарында табуға болады. Зерттеушілер Пушкин нұсқасындағы ертегіде славян мифологиясы мен христиан дініне қатысты терең символизм бар екенін анықтады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бір патша сапарға шығып, әдемі патшайымын тастап кетеді. Ол күндіз-түні терезеде күтіп, тоғыз айдан соң қызын дүниеге әкеледі. Ертеңіне күйеуі оралып, әйелі сол күні қуаныштан, шаршаудан көз жұмады. Бір жыл өткен соң патша ақылды да сұлу ғана емес, кеудесін көтеріп, қызғанышпен жүретін басқа әйелге үйленеді. Оның қолында патшайымның сұлулығына мақтау айтып, оған жауап беретін сиқырлы айна бар. Уақыт өте келе жас қарындас өсіп, Елісей ханзадаға құда болады. Тойдың алдындағы түнде патшайым сиқырлы айнасынан өзінің әлі де олардың ішіндегі ең сүйкімдісі мен сұлу екендігін сұрайды, бірақ айна қарындасты көрсетеді, бұл әйелді ашуға буады. Ол қызметші қыз Чернавкаға өгей қызын орманның тереңіне алып барып, байлап, қасқырларға тастауды бұйырады. Чернавка бұйрықтарды орындайды, бірақ олар орманның ішіне кіргенде, қарындас Чернавкадан өмірін сақтауын жалбарынады. Чернавкаға жаны ашыған қыз оны байламай тастап, қайтып келгенде қожайынына өтірік айтады. Көп ұзамай жоғалған құдалық туралы хабар ханзадаға жетеді, ол оны іздеуге шығады. Сол уақытта қарындас орманды аралап жүріп, иті күзетіп тұрған үйді кездестіреді, ол дереу онымен дос болады. Ол үйге кіреді, бірақ ішінде ешкімді таппайды, сондықтан бәрін тазалап, ұйықтап кетеді. Бірден жеті батыр кешкі асқа келеді. Олар қызды жылы қарсы алып, тамақтандырады, оны өз әпкесі деп атайды, сөйлеуінен ол қарындас болуы керек деп түсінеді. Қарындас жаңадан тапқан бауырларымен бірге тұрады, олар орманға аң аулауға немесе жат жұрттық шабуылдармен күресуге бара жатқанда үйді қарап отырады. Біраз уақыттан соң зұлым патшайым сиқырлы айнаның көмегімен өгей қызының әлі де тірі екенін біледі. Ол Чернавкаға қаза жазасымен қорқытып, қарындастан құтылуға бұйырады. Қызметші қыз монах киімін киіп, жеті батырдың үйіне барады. Ол оны жақындауға рұқсат бермейтін итімен кездеседі, бірақ қарындас оған нан лақтырады. Ал монах оған алма тастап, жоғалып кетеді. Қарындас алмадан шаққанда уланып, көз жұмады. Ит батырларды оған апарып, ашумен уланған алманы шағып, өледі, осы қайғылы оқиғаның себебін ашады. Олар қызды кристалдық табытқа салып, үңгірге әкеледі. Сол күні патшайым оның өлімі туралы біледі. Осы арада Елісей ханзада әлемді аралап, барлық адамдардан жоғалған құдалығын көрді ме деп сұрайды. Ақырында ол Күнге шақырып, ол оған Айға көмектеседі. Ол Айдан желге көмектесуін сұрайды. Жел оған қарындасы жатқан кристалдық табыт бар үңгірдің орнын айтады. Елісей үңгірді тауып, бар күшімен табытқа соққы береді, ол бөлшек-бөлшек болып, қарындасы тіріледі. Олар сарайға қайтып, өздерінің қайта тірілген қызын білетін патшайыммен кездеседі. Бірақ ол қарындасты көргенде, қиналып, құлап қалады. Оны жерлегеннен кейін жұбайлар салтанатты түрде үйленеді. Пушкиннің өзі жазғысы келген оқиғаның жоспары да бар, бірақ ол жариялаған нұсқаға көп ұқсамайды.

Бейімделулер

1951 — Өлген ханшайымның ертегісі, КСРО, Иван Иванов-Вано режиссерлік еткен анимациялық фильм. 1978 — Күзгі қоңыраулар, КСРО, Владимир Горикердің толық метражды фильмі. 1990 — Өлген ханшайым және жеті батыр операсы, Виктор Васильевич Плешак жазған, Санкт-Петербург консерваториясының опера және балет театрында қойылған. 2011 — "Нина Говедарица", Австралия, Өмірбаяны.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Марксистерден алуға болады. (marxists.org сайтында қолжетімді)