Жордан экономикасы: даму мен қиындықтар

Кіріспе

gini = 35.4 (2013)
hdi =
edbr = 75-ші (оңай, 2020)
еңбек =
кәсіп =
импорт = $18.21 млрд (2017 ж. ест.) BB+ (ішкі)
BB (шетелдік)
BBB (T&C бағалау)
Прогноз: Теріс
Moody's: 1999 жылы король Абдулла II таққа отырғаннан кейін либералды экономикалық саясат енгізілді. Иордания экономикасы 1999-2008 жылдар аралығында жылына 8% өсті. Алайда, 2011 жылы Араб көктемінен кейін өсім 2%-ға дейін баяулады. Халықтың айтарлықтай өсуі, экономикалық өсудің баяулауы және мемлекеттік қарыздың артуы елде кедейлік пен жұмыссыздық нашарлауына әкелді. 2019 жылдың соңына қарай Иорданияның ЖІӨ-сі 44.4 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл оны әлемдік рейтингте 89-шы орынға қойды. Иордания АҚШ, Канада, Сингапур, Малайзия, Еуропалық Одақ, Тунис, Алжир, Ливия, Түркия және Сириямен еркін сауда келісімдеріне (FTA) қол қойды. Ирак, Палестина автономиясы, ЫҚҰ, Ливан және Пәкістанмен қосымша FTA-лар жоспарлануда. Иордания Ұлы Араб еркін сауда аймағының, Еуро-Жерорта теңіз еркін сауда аймағының және Агадир келісімінің мүшесі болып табылады, сондай-ақ Еуропалық Одақтан артықшылықты мәртебеге ие. Иорданияның экономикалық ресурстары фосфаттар, калий және олардан алынатын тыңайтқыштар, туризм, шетелден ақша аударымдары және шетелдік көмекке негізделген. Бұл оның негізгі валюталық түсімдері. Көмірдің қоры жоқ, гидроэнергетикасы дамылмаған, үлкен орман алқаптары мен коммерциялық мұнай кен орындары болмағандықтан, Иордания ішкі энергия қажеттіліктерінің 93%-ын табиғи газға тәуелді. Иордания бұрын мұнай үшін Иракқа тәуелді болған, бірақ 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруден кейін бұл тәуелділік азайды. Иорданияда тоқыма, аэроғарыш, қорғаныс, АКТ, фармацевтика және косметика салаларында өнім шығаратын көптеген өнеркәсіптік аймақтар бар. Иордания дамып келе жатқан білім экономикасы. Иордания экономикасының негізгі кедергілері – су тапшылығы, энергия үшін мұнай импортына толық тәуелділік және аймақтық тұрақсыздық. Жерінің 10%-дан астам бөлігі жыртылған, ал сумен жабдықталу шектеулі. Жауын-шашын аз және тұрақсыз, ал Иорданиядағы жер асты суларының көп бөлігі жаңартылмайды. Соңғы жылдары Иорданияның экономикалық өсімі баяулап, орташа есеппен 2% құрады. 2011 жылы Иорданияның жалпы сыртқы қарызы 19 миллиард долларды құрады, бұл оның ЖІӨ-сінің 60%-ын білдірді. 2016 жылы қарыз 35.1 миллиард долларға жетіп, ЖІӨ-сінің 93.4%-ын құрады. Бұл айтарлықтай өсімге аймақтық тұрақсыздық, туризмнің төмендеуі, шетелдік инвестициялардың азаюы, әскери шығындардың өсуі, Мысыр құбырына жасалған шабуылдар, Ирак және Сириямен сауданың тоқтауы, сириялық босқындарды қабылдауға кеткен шығындар және несиелер бойынша жинақталған пайыздық төлемдер себеп болды. Сириялық босқындардың Иорданияда болуы жұмыс орындары үшін бәсекелестікке байланысты жалақының өсуін айтарлықтай төмендетті. 2011 жылы басталған төмендеу 2018 жылға дейін жалғасты. Сирия азаматтық соғысы елдің ЖІӨ-сіне үлес қосатын бес маңызды секторға – мемлекеттік қызметтерге, қаржыға, өндіріске, көлікке, туризм және қонақжайлылық салаларына теріс әсер етті. Шетелдік көмек осы шығындардың аз бөлігін ғана жабады, жалпы шығындардың 63%-ын Иордания өзі көтереді. Үкімет Иорданияның қарыз-ЖІӨ көрсеткішін 2021 жылға дейін 77%-ға дейін төмендету мақсатын қойған үнемдеу бағдарламасын қабылдады. Бұл бағдарлама 2018 жылы қарыздың 95%-дан асып кетуіне жол бермеді. 2016-2019 жылдары экономиканың жылдық өсу қарқыны 2% болды, бұл 2000-2009 жылдар аралығындағы 6.4%-мен салыстырылғанда төмен көрсеткіш.

none

| gini = 35.4 (2013)
| hdi =
| edbr = 75th (easy, 2020)
| labor =
| occupations =
| imports = $18.21 billion (2017 est.) BB+ (Domestic)
BB (Foreign)
BBB (T&C Assessment)
Outlook: Negative
Moody's: After King Abdullah II's accession to the throne in 1999, liberal economic policies were introduced. Jordan's economy had been growing at an annual rate of 8% between 1999 and 2008. However, growth has slowed to 2% after the Arab Spring in 2011. The substantial increase of the population, coupled with slowed economic growth and rising public debt led to a worsening of poverty and unemployment in the country. As of 2019, Jordan has a GDP of US$44.4 billion, ranking it 89th worldwide. Jordan has Free Trade Agreements (FTAs) with the United States, Canada, Singapore, Malaysia, the European Union, Tunisia, Algeria, Libya, Turkey and Syria. More FTA's are planned with Iraq, the Palestinian Authority, the GCC, Lebanon, and Pakistan. Jordan is a member of the Greater Arab Free Trade Agreement, the Euro Mediterranean free trade area, the Agadir Agreement, and also enjoys advanced status with the EU. Jordan's economic resource base centers on phosphates, potash, and their fertilizer derivatives; tourism; overseas remittances; and foreign aid. These are its principal sources of hard currency earnings. Lacking coal reserves, hydroelectric power, large tracts of forest or commercially viable oil deposits, Jordan relies on natural gas for 93% of its domestic energy needs. Jordan used to depend on Iraq for oil until the American led 2003 invasion of Iraq. Jordan also has a plethora of industrial zones producing goods in the textile, aerospace, defense, ICT, pharmaceutical, and cosmetic sectors. Jordan is an emerging knowledge economy. The main obstacles to Jordan's economy are scarce water supplies, complete reliance on oil imports for energy, and regional instability. Just over 10% of its land is arable and the water supply is limited. Rainfall is low and highly variable, and much of Jordan's available ground water is not renewable. In the last few years Jordan's economic growth has slowed, averaging around 2%. Jordan's total foreign debt in 2011 was $19 billion, representing 60% of its GDP. In 2016, the debt reached $35.1 billion representing 93.4% of its GDP. This substantial increase is attributed to effects of regional instability causing: decrease in tourist activity; decreased foreign investments; increased military expenditure; attacks on Egyptian pipeline supplying the Kingdom with gas; the collapse of trade with Iraq and Syria; expenses from hosting Syrian refugees and accumulated interests from loans. With the presence of Syrian refugees in Jordan, wage growth went considerably down as a result of competition for jobs between refugees and Jordan citizens. The downturn that began in 2011, continued until 2018. The country's top five contributing sectors to GDP, government services, finance, manufacturing, transport, and tourism and hospitality were badly impacted by the Syrian civil war. Foreign aid covers only a small part of these costs, 63% of the total costs are covered by Jordan. An austerity programme was adopted by the government which aims to reduce Jordan's debt to GDP ratio to 77% by 2021. The programme succeeded in preventing the debt from rising above 95% in 2018. The yearly growth rate of the economy was 2% from 2016 to 2019, compared to 6.4% from 2000 to 2009.

Ақшалай валюта

Иорданияның Орталық банкі 1964 жылы қызметін бастады және иорданиялық валютаның, иордания динарының жалғыз эмитенті болып табылады, ол АҚШ долларына бекітілген. Халықаралық валюта қорының иорданиялық динарлар миллионымен нарықтық бағалардағы Иорданияның жалпы ішкі өнімінің динамикасы төмендегі кестеде көрсетілген.

Жыл Жалпы ішкі өнім (млн. д.о.) АҚШ долларымен айырбас бағасы Инфляция индексі (2000=100)
1980 1,165 0,29 иордания динары 35
1985 1,971 0,39 иордания динары 45
1990 2,761 0,66 иордания динары 70
1995 4,715 0,70 иордания динары 87
2005 9,118 0,70 иордания динары 112

Тұтыну қабілеті паритетімен салыстыру үшін иордания динары АҚШ долларына 0,710 бағамен айырбасталады. Иорданияның халқы 6 342 948 адамды құрайды, ал 2009 жылы орташа сағаттық еңбекақы 4,19 долларға тең болды.

Экономикалық шолу

Дүниежүзілік банк Иорданияны "орта табысты төменгі ел" деп жіктемелейді. Heritage Foundation экономикалық еркіндік индексіне сәйкес, Иордания Бахрейн мен Катардан кейін Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада үшінші ең еркін экономикаға ие, ал әлем бойынша 32-ші орында тұрады. Дүниежүзілік экономикалық форумының экономикалық бәсекеге қабілеттілік индексінде Иордания әлемдегі инфрақұрылым бойынша 35-орынды иеленді. Бұл көрсеткіш Персия шығанағы мен Еуропадағы Кувейт, Израиль және Ирландия сияқты көптеген елдерден жоғары. 2010 жылғы AOF жаһандану индексі Иорданияны Таяу Шығыс және Солтүстік Африка аймағындағы ең жаһандалған ел деп таныды. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) Иорданияның банк секторын Парсы шығанағы елдері мен Ливан экономикаларымен бірге "жоғары дамыған" деп бағалайды. Иорданияның ресми валютасы – иордандық динар, ол 100 қирш (пиастр деп те аталады) немесе 1000 филсқа бөлінеді. 1995 жылдың 23 қазанынан бастап динар ресми түрде ХВҚ-ның арнайы тарту құқықтарына (АТҚ) бекітілген. Нақты жүзеге асыруда, 1 АҚШ доллары = 0,709 динар, яғни шамамен 1 динар = 1,41044 доллар болып есептеледі. Орталық банк АҚШ долларын 0,708 динардан сатып алады және 0,7125 динардан сатады, ал айырбастау пункттері АҚШ долларын 0,708 динардан сатып алып, 0,709 динардан сатады. Иордания нарығы Парсы шығанағы елдерінен тыс ең дамыған араб нарықтарының бірі саналады. 2012 жылғы жаһандық бөлшек сауда даму индексінде Иордания әлемдегі ең тартымды 30 бөлшек сауда нарығының тізімінде 18-орынды иеленді. 2010 жылы Иордания әлемде өмір сүруге ең қымбат 19-шы ел және ең қымбат араб елі деп танылды. Иордания 2000 жылдан бері Дүниежүзілік сауда ұйымының мүшесі болып табылады. 2009 жылғы жаһандық сауданы жеңілдету есебінде Иордания араб әлемінде БАӘ, Бахрейн және Катардан кейін 4-орынды иеленді. 2001 жылдың желтоқсанында күшіне енген АҚШ-пен еркін сауда келісімі 2010 жылға қарай барлық тауарлар мен қызметтерге баж салығын толығымен жоюды көздеді.

Жұмыссыздық

Иорданияда жұмыссыздық деңгейі жоғары, 2010 жылдың төртінші тоқсанында 11,9% құрады, бірақ кейбір бағалаулар бойынша ол еңбекке жарамды жастағы халықтың ширегіне дейін жетеді. Жұмыссыздық өсуін жалғастырып, 2021 жылы 25%-ға жетті, бұл 25 жылдан астам уақыт ішіндегі ең жоғары көрсеткіш, 2019 жылғы көрсеткіштен 6 проценттік тармаққа артық және 2011 жылғы көрсеткіштен екі еседен астам. Жұмыссыздық, әсіресе жастар, әйелдер және университет бітіргендер үшін өзекті мәселе болып табылады, олардың жұмыссыздық деңгейі тиісінше 45%, 30% және 30%-дан асып түседі.

Иорданияға аударымдар

Иорданияға аударымдар ағыны, әсіресе 1970 және 1980 жылдардың соңында, Иордания Перс шығанағы мемлекеттеріне жоғары білікті жұмыс күшін экспорттай бастаған кезде, қарқынды өсімді бастан өткізді. Көшіп-қонушылар өз үйлеріне жіберген ақша, яғни аударымдар, бүгінде көптеген дамушы елдер үшін, соның ішінде Иордания үшін сыртқы қаржыландырудың маңызды көзі болып табылады. Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, 2010 жылы Иордания шамамен 3000 миллион АҚШ долларымен барлық дамушы елдердің арасында 10-шы орында тұр. Иордания соңғы он жыл бойы аударымдарды ең көп қабылдайтын 20 елдің қатарында. Сонымен қатар, Араб валюталық қорының (АВҚ) 2010 жылғы статистикасы көрсетіп тұрғандай, Иордания Мысыр мен Ливаннан кейін араб елдері арасында аударымдарды ең көп қабылдаған үшінші ел болды. Иорданиялық экспаттардың көп бөлігі Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктерінде (БАӘ) жұмыс істейді, онда тіркелген деректер бойынша, осы мигранттардың шамамен 90% Парсы шығанағы елдерінде еңбек етеді. Иорданияда білікті жұмысшылардың үлесі аймақтағы ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады. Иорданияда әлемдегі ірі бағдарламалық және аппараттық құралдарды дамытатын көптеген компаниялар жұмыс істейді. Мұндай компаниялардың болуы Иорданияның жоғары білікті кадрларды ұсынатын тұрақты база ретіндегі тартымдылығын көрсетеді, олар аймақтың кең аумағына қызмет көрсетеді. 2012 жылғы қаңтарда Finaventures венчурлық қорының негізін қалаушы Рашид Сефрауи жариялаған есепке сәйкес, Амман технологиялық стартаптарды іске қосу үшін әлемдегі ең жақсы 10 қаланың бірі болып табылады. Азаматтардың 13,3% кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүреді. 1970 жылдардың ортасынан бері мигранттардың аударымдары Иорданияның шетелдік валютаның ең маңызды көзі болып табылады және елдің экономикалық дамуына, сондай-ақ халықтың өмір сүру деңгейінің артуына ықпал ететін шешуші фактор болып табылады. 1950 жылдардың басында Иорданиядағы ауыл шаруашылығы ЖҰӨ-нің 40% құраса, 1967 жылғы маусым соғысының алдында ол 17% болды. 1980 жылдардың ортасына қарай Иорданиядағы ауыл шаруашылығының ЖҰӨ-дегі үлесі шамамен 6% құрады. Иордания – өңірлік және халықаралық деңгейдегі заманауи әскери тауарлар мен қызметтердің жеткізушісі. Қорғаныс өндірісіне мамандандырылған KADDB индустриялық паркі 2009 жылдың қыркүйегінде Мафрак қаласында ашылды. 2015 жылға қарай парк шамамен 15 000 жұмыс орнын ашуы күтілуде, ал инвестиция көлемі 500 миллион иорданиялық динарға жетеді деп болжанып отыр. Strategic Foresight Group тобының есебінде 1991-2010 жылдар аралығында Таяу Шығыстағы қақтығыстардың салдарынан 12 триллион долларлық мүмкіндік шығыны тіркелген. Иорданияның үлесі шамамен 84 миллиард долларды құрайды. Иорданияда ұялы телефонның таралу деңгейі 138%, ал интернетке қол жеткізу деңгейі 63% құрайды. Иорданиядағы ұялы телефондардың 41,6% смартфондар, бұл көрсеткіш АҚШ-та 40%, ал Ұлыбританияда 26% құрайды. Иорданиялық үй шаруашылықтарының 97% кем дегенде бір теледидарға ие, ал 90% спутниктік теледидарды қабылдай алады. Сонымен қатар, Иорданияның 61% үй шаруашылығында кем дегенде бір дербес компьютер немесе ноутбук бар. Инвестициялық сараптама бойынша, Иордания аутсорсинг үшін әлемдегі ең жақсы 9 орынды иеленеді. Амман 2012 жылы технологиялық стартаптарды іске қосу үшін әлемдегі ең үздік 10 қаланың бірі болып танылды және қазірде "Орта Шығыстың Кремнийлік аңғары" деп аталуда. Иордания Таяу Шығыс және Солтүстік Африка бойынша Дүниежүзілік экономикалық форумын алты рет қабылдады және 2013 жылы оны Жетіінші рет Өлі теңізде өткізуді жоспарлап отыр. Амман сондай-ақ жарты жылда бір рет Мерседес Бенц Мода апталығын өткізеді және Нью-Йорк, Париж және Милан сияқты қалалар ұйымдастыратын осындай беделді шараны өткізетін аймақтағы жалғыз қала болып табылады.

The flows of remittance to Jordan had experienced rapid growth rates, particularly during the end of the 1970s and 1980s, where Jordan had started exporting high skilled labour to the Persian Gulf States. The money that migrants send home, remittances, represents today an important source of external funding for many developing countries, including Jordan. According to the World Bank data on remittances, with about US$3000 million in 2010, Jordan ranks at 10th place among all developing countries. Jordan has ranked constantly among the top 20 remittances recipient countries over the last decade. In addition, the Arab Monetary Fund (AMF) statistics in 2010 indicate that Jordan was the third biggest recipient of remittances among Arab countries after Egypt and Lebanon. The host countries that have absorbed most of the Jordanian expatriates are Saudi Arabia and the United Arab of Emirates (UAE), where the available recorded number of the Jordanian expatriates, working abroad, indicates that about 90% of these migrants are working in Persian Gulf countries. The proportion of skilled workers in Jordan is among the highest in the region. Many of the world's major software and hardware IT companies are present in Jordan. The presence of such firms underlines Jordan's attractiveness as a stable base with high calibre human resources from which to serve the wider region. According to a report published in January 2012 by the founder of venture capital firm Finaventures, Rachid Sefraoui, Amman is one of the top 10 best cities in the world to launch a tech start up. An estimated 13.3% of citizens live under the poverty line. Since the mid 1970s, migrants' remittances are Jordan's most important source of foreign exchange, and a decisive factor in the country's economic development and the rising standard of living of the population. Agriculture in Jordan constituted almost 40% of GNP in the early 1950s; on the eve of the June 1967 War, it was 17%. By the mid 1980s, agriculture's share of GNP in Jordan was only about 6%. Jordan is a regional and international provider of advanced military goods and services. The KADDB Industrial Park, specialized in defense manufacturing, was opened in September 2009 in Mafraq. By 2015, the park is expected to provide around 15,000 job opportunities whereas the investment volume is expected to reach JD500 million. A report by Strategic Foresight Group has calculated the opportunity cost of conflict for the Middle East from 1991 to 2010 at $12 trillion. Jordan's share in this is almost $84 billion. Jordan has a 138% mobile phone penetration rate and a 63% internet penetration rate. 41.6% of all mobile phones in Jordan are smartphones, compared with 40% in the United States and 26% in the United Kingdom. 97% of Jordanian households own at least one television set while 90% have satellite reception. Furthermore, 61% of Jordanian households own at least one personal computer or laptop. According to an investment survey, Jordan ranked as the 9th best outsourcing destination worldwide. Amman is one of the top 10 cities in the world to launch a tech start up in 2012 and is becoming referred to as the "Silicon Valley of the Middle East". Jordan has hosted the World Economic Forum on the Middle East and North Africa six times and plans to hold it again at the Dead Sea for the seventh time in 2013. Amman also hosts the Mercedes Benz Fashion Week semiannually and is the only city in the region to hold such a prestigious event that is usually held by the likes of New York, Paris, and Milan.

Тұрмыс деңгейі

Иордания – Ближний Шығыс елдерінің ішінде ең либералды елдердің бірі, бұл елде діни биліксіз үкімет құру мүмкіндігі талқыланады. 2010 жылғы Адам даму индексі бойынша Иордания «жоғары адам дамуы» санатына енді және Парсы шығанағы елдері мен Ливаннан кейін араб елдері арасында 7-орынды иеленді. International Living журналы дайындаған 2010 жылғы Өмір сапасы индексінде Иордания 55.0 ұпаймен Израильден кейін MENA аймағында екінші орынға шықты. Он жылдық саяси тұрақтылық, қауіпсіздік және қатаң заң үстемдігі Иорданияны әлемдегі қауіпсіздігі жоғары 10 елдің қатарына қосты. 2010 жылғы Newsweek журналының «Әлемдегі ең жақсы елдер» тізімінде Иордания әлем бойынша 53-орынды, ал Кувейт пен Біріккен Араб Эмираттарынан кейін араб елдері арасында 3-орынды алды. Иордания сонымен қатар азаматтарының түнде көшеде жүргенде өзін қауіпсіз сезінетін он елдің біріне кіреді. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, жұмыс істейтін иорданиялықтардың 63%-ы Әлеуметтік қамсыздандыру корпорациясымен, ал 120 000 шетелдік жұмыскер де қамтылған. Жоспарға ел ішінде де, сыртында да жұмыс істейтін қалған иорданиялық жұмыскерлерді, студенттерді, үй шаруасындағы әйелдерді, кәсіпкерлерді және жұмыссыздарды да қосу кіреді. Адам кедейлігі индексі бойынша дамушы елдер арасында иорданиялықтардың тек 1,6%-ы күніне 2 доллардан аз табыс табады, бұл көрсеткіштердің бірі. 2010 жылғы Gallup Global Wellbeing сауалнамасында иорданиялықтардың 30%-ы өздерінің қаржылық жағдайын «жақсарып келе жатқан» деп сипаттады, бұл Катар, Біріккен Араб Эмираттары, Кувейт және Сауд Арабиясын қоспағанда, көптеген араб елдерінен асып түсті. 2008 жылы Иордания үкіметі «Лайықты өмір үшін лайықты тұрғын үй» жобасын бастады, мақсаты – келесі 5 жыл ішінде 120 000 қолжетімді тұрғын үй салу, қажет болған жағдайда тағы 100 000 тұрғын үй салуды қарастыру.

Негізгі көрсеткіштер

Төмендегі кестеде 1980–2017 жылдардағы негізгі экономикалық көрсеткіштер көрсетілген.

| Жыл | ЖІӨ (млрд. АҚШ доллары, PPP) | ЖІӨ жан басына (АҚШ доллары, PPP) | ЖІӨ (млрд. АҚШ доллары, номиналды) | ЖІӨ өсімі (нақты) | Инфляция (пайызбен) | Мемлекеттік қарыз (ЖІӨ-нің %-ы) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1980 | 8.3 | 3,693 | 3.9 | 11.2% | 10.9% | - |
| 1985 | 13.2 | 4,903 | 5.0 | −2.7% | 2.8% | - |
| 1990 | 15.1 | 4,341 | 4.2 | −0.3% | 16.2% | 220% |
| 1995 | 23.0 | 5,391 | 6.8 | 6.2% | 2.4% | 115% |
| 2000 | 29.3 | 6,025 | 8.7 | 4.3% | 0.7% | 100% |
| 2005 | 44.8 | 8,180 | 13.1 | 8.1% | 3.5% | 84% |
| 2006 | 49.9 | 8,907 | 15.8 | 8.1% | 6.3% | 76% |
| 2007 | 55.4 | 9,679 | 18.0 | 8.2% | 4.7% | 74% |
| 2008 | 60.6 | 10,353 | 22.6 | 7.2% | 14.0% | 60% |
| 2009 | 64.4 | 10,634 | 24.5 | 5.5% | −0.7% | 65% |
| 2010 | 66.7 | 10,905 | 27.1 | 2.3% | 4.8% | 67% |
| 2011 | 69.8 | 11,169 | 29.5 | 2.6% | 4.2% | 71% |
| 2012 | 73.0 | 11,422 | 31.7 | 2.7% | 4.5% | 81% |
| 2013 | 76.2 | 11,676 | 34.5 | 2.8% | 4.8% | 87% |
| 2014 | 80.0 | 11,986 | 36.9 | 3.1% | 2.9% | 89% |
| 2015 | 82.8 | 12,135 | 38.6 | 2.4% | −0.9% | 93% |
| 2016 | 85.6 | 12,264 | 39.9 | 2.0% | −0.8% | 95% |
| 2017 | 89.1 | 12,494 | 41.7 | 2.3% | 3.3% | 96% |

Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы

Өнімнің өсуіне қарамастан, ауыл шаруашылығының экономикадағы үлесі 2004 жылға қарай жалпы ішкі өнімнің 2,4 пайызына дейін тұрақты түрде төмендеді. 2002 жылы Иорданияның еңбек күшінің шамамен 4 пайызы ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істеді. Иорданияның ең табысты сегменті – Иордан аңғарындағы жеміс-жидек және көкөніс өндірісі (оның ішінде қызанақ, қияр, цитрус жемістері және банан). Қалған егін өндірісі, әсіресе дәнді дақылдар, жауын-шашынның тұрақсыздығы салдарынан өзгермелі болып қалады. Балық шаруашылығы мен орман шаруашылығы жалпы ішкі экономика үшін мардымсыз рөл атқарады. Балық аулау саласы тірі балық аулау және аквакультура арасында тең бөлінген; 2002 жылы тірі салмақтағы балық аулау көлемі 1000 тоннадан асты. Орман шаруашылығы экономикалық тұрғыдан одан да кішкентай; 2002 жылы шамамен 240 000 текше метр дөңгелек ағаш алынып, оның көп бөлігі отын ретінде пайдаланылды.

Тау-кен және минералдар

Калий және фосфаттар елдің маңызды экономикалық экспорты болып табылады. 2003 жылы шамамен 2 миллион тонна калий тұзы өндірісінен 192 миллион АҚШ доллары экспорттық табыс түсті, бұл оны екінші ең табысты экспорттық тауарға айналдырды. 2004 жылы калий өндірісі 1,9 миллион тоннаны, ал 2005 жылы 1,8 миллион тоннаны құрады. 2004 жылы 6,75 миллион тонна фосфат тау жынысы өндірісі 135 миллион АҚШ доллары экспорттық табыс әкелді, бұл Иорданияның басты экспорт тізімінде төртінші орынға ие болды. 2005 жылы 6,4 миллион тонна өндіріс көлемімен Иордания шикі фосфаттың әлемдегі үшінші ірі өндірушісі болды. Осы екі маңызды минералдан басқа, тазартылмаған тұз, мыс кендері, гипс, марганец кендері және керамика өндірісіне қажетті минералдық шикізаттар (шыны құм, саз және фельдшпат) да аз көлемде өндіріледі. Иорданияда экспортты арттыру және өнеркәсіптік қуатты елге айналдыру мақсатында көптеген өндірістік аймақтар мен арнайы экономикалық аймақтар құрылған. Мафрак АЭА өнеркәсіп және логистикаға бағытталған, көрші елдерге, сондай-ақ Еуропа мен Парсы шығанағына әуе, автомобиль және теміржол арқылы байланыс құратын аймақтық логистикалық орталыққа айналуды жоспарлап отыр. Маан АЭА негізінен ішкі сұранысты қанағаттандыруға және импортқа тәуелділікті азайтуға бағытталған өнеркәсіптік аймақ. Құрылысы жүріп жатқан ұлттық теміржол желісінің арқасында Иордания сауданың едәуір өсуін күтеді және географиялық орны мен табиғи ресурстарының арқасында Леванттың, тіпті бүкіл Таяу Шығыс аймағының сауда орталығына айналуы мүмкін.

Телекоммуникациялар және IT

Телекоммуникация миллиард долларлық индустрия болып табылады, соның ішінде негізгі нарықтар – тұрақты байланыс, мобильді байланыс және деректер қызметі жыл сайын шамамен 836,5 млн. динар (1,18 млрд. доллар) табыс әкеледі, бұл ЖІӨ-нің 13,5%-ына тең. 2001 жылы телекоммуникациялардың либерализациясынан кейін Иорданияның АТ секторы аймақтағы ең дамыған және бәсекеге қабілетті болып табылады. Ең бәсекеге қабілетті телекоммуникация нарығы – мобильді байланыс секторындағы нарық үлесі қазіргі уақытта үш оператор арасында шамамен тең бөлінген: ең үлкен үлесті (39%) MTC Kuwait иеленген Zain, одан кейін France Telecom бренді Orange (36%) және Umniah (25%), оның 96%-ы Бахрейннің Batelco компаниясына тиесілі. 2007 жылдың соңындағы көрсеткіштер нарықтағы тенденцияның теңдікке қарай бағытталғанын көрсетеді, Zain компаниясының үлесі бір жыл ішінде 2006 жылғы 47%-дан төмендеді, ал қалған екі оператор абоненттер санын арттырды. Бәсекенің күшеюі тұтынушылар үшін тиімді бағаларға әкелді. Қазіргі уақытта мобильді байланысқа қолдану деңгейі шамамен 80%-ды құрайды. 2000 жылдан бастап жеке сектордың бастамасымен, Иордания королінің тікелей басшылығымен амбициялы ұлттық стратегиялар жасалды. Иорданияның ақпараттық технологиялар қауымдастығы (int@j) Иорданияның ақпараттық технологиялар министрлігімен (MOICT) бірлесе отырып, Иорданияны жаңа экономикаға ИТ арқылы дайындауға бағытталған жеке сектор процесін бастау үшін құрылды, бұл автоматтандыру және жаңғыртуға қатысты ұлттық мақсаттарды көрсетеді. Соңғы стратегия 2011 жылға дейін саланы дамытуды көздейді және Иорданияны нақты мақсаттарға жеткізуді мақсат етеді. Қазіргі уақытта ИКТ секторы корольдіктің ЖІӨ-нің 14%-ын құрайды (тікелей емес). Бұл көрсеткішке шетелдік инвестициялар және сектордан түсетін жалпы ішкі табыс кіреді. Сектордағы жұмыспен қамту 2008 жылға қарай 60 000-ға (тікелей емес) жетті. Үкімет Иордания қоғамында ИКТ-ның жалпы қолдануын арттыру үшін ИКТ оқытуын және мүмкіндіктерін дамыту арқылы жұмыспен қамту мәселелерін және секторға қатысты білім беруді шешуге жұмыс істеп жатыр. Саясатта алдағы үш жылда елге қол жеткізуге тиіс бірқатар мақсаттар белгіленген, соның ішінде сектордың көлемін 3 млрд. долларға дейін екі есеге ұлғайту және интернет пайдаланушыларының үлесін 50%-ға дейін жеткізу. Int@j-дің алғашқы негізін қалаушы және оның бірінші басқарма төрағасы – Карим Кавар, ал ұлттық стратегиялық мақсаттарды ілгерілеткен және даму тіректері арқылы іс-қимыл жоспарын жасауға көмектескен алғашқы белсенділер – Марван Джума, Иорданияның ИКТ министрі, Доха Абдельхалек, еңбек және білім саласындағы министр, Хұмам Муфти, адвокат, және Нашат Масри, капитал және қаржы саласындағы маман болды.

Telecommunications is a billion dollar industry with estimates showing that core markets of fixed line, mobile and data service generate annual revenue of around JD836.5m ($1.18bn) per year, which is equivalent to 13.5% of GDP. Jordan's IT sector is the most developed and competitive in the region due to the 2001 telecom liberalization. Market share of the mobile sector, the most competitive telecoms market, is currently fairly evenly divided between the three operators, with Zain, owned by MTC Kuwait, maintaining the largest share (39%), followed by France Telecom's brand Orange (36%) and Umniah (25%), which is 96% owned by Bahrain's Batelco. End of year figures for 2007 show that the market trend is towards greater parity, with Zain's share falling in the space of a year from 47% in 2006 and the other two operators picking up subscribers. The increased competition has led to pricing that is more favourable to consumers. Mobile penetration is currently around 80%. Ambitious subsequent national strategies were formulated already since Y 2000 as a private sector initiative directly led by his majesty the king of Jordan. Information technology association in Jordan (int@j ) was established to kick off a private sector process that would focus on preparing Jordan for the new economy through IT and shall reflect the national objectives towards automation and modernization in co operation with the ministry of information technology in Jordan the (MOICT). The latest strategy will take the sector through to 2011, aims to bring Jordan to precise objectives. The ICT sector currently accounts for over a 14% (indirect) of the kingdom's GDP. This figure includes foreign investment and total domestic revenue from the sector. Employment growth in the sector was progressive and reached up to 60.000 (indirect ) by 2008. The government is working to address employment issues and education related to sector by developing ICT training and opportunities to increase the overall penetration of ICT in Jordanian society. The policy outlines a number of objectives for the country to reach within the next three years, including almost doubling the size of the sector to $3bn, and pushing internet user penetration up to 50%. The early founder of Int@j and its first chairman of the board is Karim Kawar and early activists who drove the national strategic objectives and helped formulate an action plan through the developing pillars were Marwan Juma Jordan's minister of ICT, Doha Abdelkhaleq on labour and education. Humam Mufti on advocacy and Nashat Masri on Capital and finance amongst others.

Энергия

Энергетика, бәлкім, Иордания экономикасының одан әрі өсуіне ең үлкен қатер болып табылады. Мұнай бағасының рекордтық деңгейге – барреліне 145 доллардан асып кетуіне байланысты, Иордания үкіметі бұл сала үшін амбициялы жоспар қабылдады. Елдің ішкі ресурстардың жетіспеушілігі 14 миллиард долларлық инвестициялық бағдарлама арқылы шешілуде. Бағдарламаның мақсаты – импортқа тәуелділікті қазіргі 96% деңгейден төмендету, 2020 жылға қарай энергия сұранысының 10% жаңартылатын энергия көздерінен, ал 2035 жылға қарай энергия қажеттілігінің 60% ядролық энергиядан қамтамасыз етілуі. 2007 жылы үкімет бірнеше сала бойынша, соның ішінде отын мен электр энергиясына берілетін регрессивті субсидияларды қысқартатынын жариялады. Жаңа қадам ретінде үкімет бұл саланы бәсекелестікке ашып, жоспарланған барлық жаңа энергетикалық жобаларды халықаралық тендерге ұсынуды көздеп отыр. Мемлекеттік «Ұлттық электр энергетикасы компаниясы» (NEPCO) Иорданияның электр энергиясының басым бөлігін (94%) өндіреді. 2000 жылдың ортасынан бастап жекешелендіру шаралары жүргізіліп, тәуелсіз электр станцияларының құрылысына мүмкіндік берілді. Бельгиялық компания Амман қаласының жанындағы жаңа электр стансасында қуаты 450 мегаватт болатын электр энергиясын өндіруді бастады. Аз-Зарка (400 мегаватт) және Аль-Акаба (650 МВт) электр станциялары Иорданияның негізгі электр энергиясын жеткізушілері болып табылады. 2003 жылы елде 8 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы тұтынылды, ал өндірілген электр энергиясы 7,5 миллиард кВт-сағатты құрады. 2004 жылы электр энергиясын өндіру 8,7 миллиард кВт-сағатқа дейін өсті, бірақ сұранысты қанағаттандыру үшін өндіріс одан әрі ұлғаюы керек, үкімет бұл сұраныстың жылына шамамен 5% өсетінін болжап отыр. Халықтың 99 пайызы электр қуатына қол жеткізеді. Банктік сектор өңірлік және халықаралық деңгейде дамыған деп есептеледі. 2007 жылы тізімдегі 15 банктың жалпы табысы 14,89% өсіп, 640 миллион динарды (909 миллион доллар) құрады. 2007 жылы Иорданияның 6% өсу көрсеткіші жыл соңына қарай таза несие портфелінің 20,57% өсуіне, 17,9 миллиард динарға (25,4 миллиард доллар) жеткеніне әкелді. Ең көп жақсару сауда, құрылыс және өнеркәсіп салаларында байқалды. Көптеген банктер 2006 жылы Амман қор нарығындағы күрт құлдыраудан зардап шекті, бұл оларды 2007 жылы негізгі банк қызметіне назар аударуға итерді, нәтижесінде таза пайыздық және комиссиялық табыс 16,65% өсіп, 1,32 миллиард динарды (1,87 миллиард доллар) құрады. 2007 жылы қор нарығы да жанданды, портфельдің жалпы кіріс шығындары азайды. Иорданияның банк секторы әлемдік стандарттармен салыстырғанда шағын болғанымен, Ливан және ПГК елдерінен өңірлік инвесторлардың қызығушылығын тартты. Орталық банк енгізген жаңа ережелер, сондай-ақ саяси тұрақтылық инвестициялық тартымды ортаны құруға көмектесті. Консервативті саясаты Иорданияға 2009 жылғы әлемдік қаржы дағдарысынан сақтануға көмектесті, ал иорданиялық банктер 2009 жылы пайда тапқан санаулы елдердің бірі болды. 2021 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, пандемияның Иорданиядағы несие ұсынысына тигізген әсері шектеулі болды, сауалнамаға қатысқан банктердің үштен екісі несиелердің тұрақты немесе өсіп келе жатқандығын көрсетті. Банктердің 50% ШОБ-қа несие берудің артқанын хабарлады, ал корпоративтік сектор үшін бұл көрсеткіш 25% құрады. Банктердің 90% пандемияның ішкі процестерді цифрландыруға да әсер ететініне сенді, 81% банктердің күнделікті операцияларына әсер ететінін, ал 90% банктердің онлайн-сервистері жақсаратынын күтті. Туризм Иорданияның экспорттық түсімдерінің шамамен 40% және ЖІӨ-нің 10-15% құрайды, жыл сайын 3,8 миллион халықаралық турист келеді. 2020 жылы сектордың ЖІӨ-дегі үлесі 3% дейін төмендеді, ал COVID-19 пандемиясынан қалпына келу процесі баяу болуы мүмкін.

Energy remains perhaps the biggest challenge for continued growth for Jordan's economy. Spurred by the surge in the price of oil to more than $145 a barrel at its peak, the Jordanian government has responded with an ambitious plan for the sector. The country's lack of domestic resources is being addressed via a $14bn investment programme in the sector. The programme aims to reduce reliance on imported products from the current level of 96%, with renewables meeting 10% of energy demand by 2020 and nuclear energy meeting 60% of energy needs by 2035. The government also announced in 2007 that it would scale back subsidies in several areas, including energy, where there have historically been regressive subsidies for fuel and electricity. In another new step, the government is opening up the sector to competition, and intends to offer all the planned new energy projects to international tender. The state owned National Electric Power Company (NEPCO) produces most of Jordan's electricity (94%). Since mid 2000, privatization efforts have been undertaken to increase independent power generation facilities; a Belgian firm was set to begin operations at a new power plant near Amman with an estimated capacity of 450 megawatts. Power plants at Az Zarqa (400 megawatts) and Al Aqabah (650 MW) are Jordan's other primary electricity providers. As a whole, the country consumed nearly 8 billion kilowatt hours of electricity in 2003 while producing only 7.5 billion kWh of electricity. Electricity production in 2004 rose to 8.7 billion kWh, but production must continue to increase in order to meet demand, which the government estimates would continue to grow by about 5% per year. About 99 percent of the population is reported to have access to electricity. The banking sector is widely regarded as advanced in both regional and international terms. In 2007, total profits of the 15 listed banks rose 14.89% to JD640m ($909m). Jordan's strong growth of 6% in 2007 was reflected in a 20.57% expansion in net credit to JD17.9bn ($25.4bn) by the end of the year. The most improvement was in trade, construction and industry. Many banks suffered from the sharp correction in the Amman Stock Market in 2006, encouraging them to focus on core banking business in 2007, and this was reflected in a 16.65% rise in net interest and commission income to JD1.32bn ($1.87bn). The stock market also picked up in 2007 and total portfolio income losses decreased. Although Jordan's banking sector is small by global standards, it has attracted strong interest from regional investors in Lebanon and the GCC. New regulations introduced by the CBJ, in addition to political stability, have helped to create a favourable investment environment. Its conservative policies helped Jordan avoid the global financial crisis of 2009, Jordanian banks was one of the only countries that posted a profit in 2009. According to a survey conducted in 2021, the pandemic's impact on credit supply in Jordan has been quite limited, with two thirds of the banks surveyed indicating a constant or growing availability of loans. 50% of banks also reported an increase to loan supply for SMEs. For corporates, the increase was 25%. 90% of Banks believed that the pandemic will also affect the digitization of internal processes. 81% believed that banks' daily operations will be impacted and 90% believed that banks' online offerings will be improved. Tourism provides for about 40% of Jordan's export receipts and 10–15% of GDP, with 3.8 million international tourists every year. The sector's GDP share fell to 3% in 2020, and the recovery from the COVID 19 pandemic is likely to be slow.

Сыртқы сауда

1995 жылдан бері экономикалық өсім төмен деңгейде қалып отыр. Нақты ЖІӨ жылына шамамен 1,5% ғана өсті, ал ресми жұмыссыздық 14% деңгейінде сақталып тұр (бейресми бағалаулар бұл көрсеткішті екі есеге арттырады). Бюджет тапшылығы мен мемлекеттік қарыз жоғары болып қана қоймай, одан әрі ұлғайып келеді, бірақ осы кезеңде инфляция тұрақты ақша-кредит саясаты мен АҚШ долларына бекітілуінің арқасында төмен деңгейде қалып отыр. Өндірілген тауарлардың экспорты жылына 9% өсті. 1998 жылы аймақтағы жаңадан туған шиеленістер мен 1999 жылы король Хусейннің ауруы және қайтысы кезінде де валюталық тұрақтылық нығайтылды. Иорданияның Израильмен жасасқан бейбіт шартының нәтижесінде сауда мен туризмнің артуы күтілгендей болмады. Батыс жағалау мен Газа секторымен саудаға қатысты қауіпсіздік шектеулері Иорданияның осы аймақтарға экспорттау көлемінің айтарлықтай төмендеуіне себеп болды. Таққа отырғаннан кейін король Абдулла Персия шығанағы елдерімен және Сириямен қарым-қатынасты жақсартты, бірақ бұл экономикалық тұрғыдан көп пайда әкелмеді. Соңғы кезде Иордания ДСҰ-ға қосылу және АҚШ-пен еркін сауда келісімі арқылы экспортқа бағытталған өсімді ынталандыруға баса назар аударуда.

Инвестициялар

2005 жылы Дүниежүзілік банк Иорданиядағы тіркелген компаниялардың қор нарығы капитализациясын 37,639 миллиард доллар деп бағалаған.

Жалақы

2015 жылы Bayt.com жүргізген Таяу Шығыс және Солтүстік Африка аймағындағы жалақы сауалнамасы бойынша, GCC елдерінен жауап бергендердің 49%-ы 2014 жылы алған жалақысының өсуіне қанағаттанғандығы, Левант елдерінен жауап бергендердің 42%-ымен салыстырғанда байқалады:

Ақаба арнайы экономикалық аймағы

Акабаның халқы шамамен 100 000 адамды құрайды және келесі 10 жылда екі есеге өсуі күтілуде. Қаланың бірнеше табиғи артықшылықтары бар. Елдің оңтүстік ұшында, Сауд Арабиясы мен Израильдің арасында, Қызыл теңіз жағалауында орналасқан қала Суэц каналына жақын және Таяу Шығыс пен Африканың маңызды сауда орталықтарына ыңғайлы қол жеткізеді. Акаба сонымен қатар Иорданияның жағалауының көп бөлігін алып жатқан, елдің жалғыз терең су порты болып табылады. 2001 жылы ашылған Акаба арнайы экономикалық аймағы (ASEZ) осы дамудың көп бөлігіне жауапты. Оның аумағы 375 км² және салық және тариф жеңілдіктерін, сондай-ақ толық капиталды қайтару құқығын және икемді жұмыс регламенттерін ұсынады. Көптеген экономикалық қызмет түрлеріне 5% мөлшерінде бірыңғай салық салынады, импортталған тауарларға тарифтер, валюта шектеулері және корпоративтік жерге мүлік салығы жоқ. Бұған қоса, Иорданияның бұрынғы жұмыссыздық мәселелерін ескере отырып, бұл біршама даулы болғанымен, ASEZ-дегі компаниялар өз қызметінде 70%-ға дейін шетелдік жұмыскерлерді жұмысқа алуға құқылы. Иорданияның инвестициялық беделі жалпы ұлттық деңгейде өсіп келеді, бірақ Иордания инвестициялық кеңесінің (JIB) мәліметінше, ASEZ инвестициялық мақсаттарды 33%-ға асып түсті. 2006 жылға қарай ол шамамен 8 миллиард доллар инвестиция тартты, бұл 2020 жылға дейін 6 миллиард долларға жетуді көздеген бастапқы мақсаттан 2 миллиард долларға көп. ASEZ туризм, қаржы және өнеркәсіп сияқты бірнеше сала бойынша қосымша 12 миллиард доллар инвестиция тартуды күтеді. 2008 жылғы Даму заңы Акаба моделіне негізделген арнайы даму аймақтары үшін жалпы құрылымдық базаны құрды.