Ашот I Ұлы: Грузия тарихындағы билеуші және қорғаушы

Кіріспе

Ашот I Ұлы (826/830 ж. қайтыс болған) – Иберияның (қазіргі Грузия) билеуші князі, Багратид әулетінен осы лауазымға 813 жыл шамасында алғаш жеткен. Тао-Кларджетидегі өзінің негізгі орнынан Багратидтердің жерлерін кеңейту үшін күресті және 826 жылға дейін араб мұсылмандарының шабуылына қарсы Византияның қорғауына ұмтылды, содан кейін қаза тапты. Ашот I Куропалат деп те аталады, себебі ол Византиядан осы құрметті атақ алған. Христиан мәдениетінің меценаты және шіркеудің адал досы болғандықтан, Грузин православие шіркеуі оны қасиетті деп жариялаған.

Өмірбаян

Ашот – Ибериялық дворян Адарнастың ұлы, ол Тао-Кларджетиде (қазіргі солтүстік-шығыс Түркия) Багратионилердің мұрагерлік феодалдығын құрған. Ашот ұлына Гуарамидтер мен Хосроидтер туыстарының қырылуынан кейін алған кең аумақтарды мұра етті. Ашот бастапқыда Иберияның орталық бөлігінде (Шида Картли) бекінуге тырысты, бірақ Тифлис қаласын арабтар бақылауда ұстағандықтан, оның әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ашот өзінің Klarjeti герцогтігінде орнықты, онда ол V ғасырда Иберия патшасы Вахтанг I Горгасали салған деген әңгімеге ие Артанужи бекінісін қалпына келтірді. Ол византиялықтардың қорғауын алды және Иберияның бас князі ретінде танылды. Арабтар мен холера эпидемиясынан қираған елді қайта жаңғырту үшін ол Григол Ханцтели құрған жергілікті монастырлық қауымдарды қолдады және аймаққа грузиндердің қоныстануын ынталандырды. Осының нәтижесінде Иберияның саяси және діни орталығы оңтүстік-батысқа, Тао-Кларджетиге көшті. Тао-Кларджетидегі өзінің базасынан Ашот арабтардан көбірек грузин жерлерін қайтарып алу үшін күресті және толыққанды сәтті болмаса да, Таодан оңтүстік-батыста және Шида Картлиден солтүстік-шығыста, Кола, Артани, Джавахети, Самцхе және Триалети сияқты көршілес аймақтарды бағындыруға қол жеткізді. Бұрынғы Хосроидтердің иеліктерінен тек шығыстағы Кахетия ғана оның қолынан қашып кетті. Кавказ аймарындағы жергілікті араб әмірлерінің тәуелсіздікке ұмтылысы күшейген кезде, халифа Тифлис әмірі Исмаил ибн Шуайбтың бүлікшілігіне қарсы тұру үшін Ашотты Иберияның князі деп мойындады. Әмір Кахетиялық князь Григоль және Грузияның таулы тайпалары – Мтиулиандар мен Цанарлардың қолдауын алды. Ашот Абхазияның византиялық вассалы, король Феодосий II-ге қосылып, Ксани маңында әмірмен шайқасып, жеңіске жетіп, кахетиялықтарды Иберияның орталық аймақтарынан ығыстырды. Багратионилердің бағыты Халид ибн Язидтің, халифаның Армениядағы вице-патшасының, 827/828 жылдары Тбилиси әмірлігі арқылы Кавказ аймарындағы араб билігін нығайту үшін әрекет жасаған кезде өзгерді. Ашот I сол кезде әлі тірі болған болуы керек, ал 11 ғасырлық грузин шежірешісі Сумбаттың мәліметінше, Ашот 826 жылы өлтірілгені күмәнді. Бұл оқиға төрт жылдан кейін, 830 жылдың 29 қаңтарында болған болуы мүмкін. Арабтар Иберияның орталық бөлігінен қуған Ашот Нигали аңғарына қайтып келді, онда ол жергілікті шіркеудің алтарында сатқындық құрбан болды. Ашоттың өлімінен кейін оның иеліктері үш ұлына – Баграт I, Адарнас II және Гуарамға бөлінді. Оның қызы Абхазиялық Феодосий II-ге үйленді.

Ashot was the son of the Iberian nobleman Adarnase who had founded the Bagratoni hereditary fiefdom in Tao Klarjeti (now northeast Turkey) and bequeathed to his son extensive possessions acquired upon the extinction of his Guaramid and Chosroid cousins. Ashot initially failed to gain a foothold in central Iberia (Shida Kartli), his efforts being dashed by the Arab control of Tiflis. Ashot established himself in his patrimonial duchy of Klarjeti, where he restored the castle of Artanuji said to have been built by the Iberian king Vakhtang I Gorgasali in the 5th century, and received the Byzantine protection, being recognized as the presiding prince and of Iberia. To revive the country devastated by the Arabs and cholera epidemics, he patronized the local monastic communities established by Grigol Khandzteli, and encouraged the settlement of the Georgians in the region. As a result, the political and religious center of Iberia was effectively transferred from central Iberia to the south west, in Tao Klarjeti. From his base in Tao Klarjeti, Ashot fought to recover more Georgian lands from the Arab hold and, though not always successful, succeeded in taking much of the adjoining lands from Tao in the southwest to Shida Kartli in the northeast, including Kola, Artani, Javakheti, Samtskhe, and Trialeti. Of the former Chosroid possessions, only Kakheti to the east eluded him. With local Arab emirs in the Caucasus growing ever more independent, the Caliph recognized Ashot as the prince of Iberia in order to counter the rebellious emir of Tiflis Isma’il ibn Shu’aib c. 818. The emir had enlisted support of Ashot’s foe—the Kakhetian prince Grigol—and the Georgian highland tribes of Mtiulians and Tsanars. Ashot, joined by the Byzantine vassal king of Abkhazia, Theodosius II, met the emir on the Ksani, winning a victory and pushing the Kakhetians from central Iberian lands. The Bagrationi's fortunes reversed when Khalid ibn Yazid, the Caliph's viceroy of Arminiya, moved in to reinforce the central Arab authority in the Caucasian polities in 827/828 through the Emirate of Tbilisi. Ashot I must have been still alive at that time, and the information provided by the 11th century Georgian chronicler Sumbat, according to which Ashot was murdered in 826, is doubtful. It is more likely that the event took place four years later, on January 29, 830. Driven by the Arabs from central Iberia, Ashot fell back to the Nigali valley where he was assassinated by renegades at the altar of a local church. Upon Ashot's death, his holdings were allotted to his three sons: Bagrat I, Adarnase II, and Guaram. His daughter was married to Theodosius II of Abkhazia.