Дәлелге негізделген тәжірибе: Прагматикалық әдістеме

Кіріспе

Прагматикалық әдістеме

Деректерге негізделген практика – кәсіби іс-әрекеттер ғылыми дәлелдерге негізделуі керек деген идея. Деректерге негізделген тәжірибелерге бағытталған қозғалыс, кәсіби мамандар мен басқа да шешім қабылдаушыларды шешімдерін негіздеу үшін дәлелдерге көбірек назар аударуға ынталандырады және кейбір жағдайларда талап етеді. Деректерге негізделген практиканың мақсаты – дәстүрге, интуицияға және жүйесіз тәжірибеге емес, берік ғылыми зерттеулерге негізделген шешімдерді қабылдау арқылы тиімсіз немесе ескірген тәжірибелерді жою. Бұл ұсыныс пікір таласына түсті, кейбіреулер нәтижелер дәстүрлі тәжірибелердей жеке тұлғаларға сай келмейтінін айтады. 1992 жылы дәлелдерге негізделген медицина ресми түрде енгізілгеннен бері деректерге негізделген тәжірибелер кеңінен таралып, денсаулық сақтау саласы, білім беру, басқару, құқық, мемлекеттік саясат, сәулет және басқа да салаларға тарады. Ғылыми зерттеулердегі мәселелерді көрсететін зерттеулер (мысалы, қайталау дағдарысы) аясында ғылыми зерттеулердің өзінде деректерге негізделген тәжірибелерді қолдануға да қозғалыс пайда болды. Ғылымның деректерге негізделген тәжірибесін зерттеу метағылым деп аталады. Жеке тұлға немесе ұйым белгілі бір практиканы деректерге негізделген деп мәлімдеуге құқылы, егер және тек қана үш шарт орындалса. Біріншіден, жеке тұлға немесе ұйымда кем дегенде бір баламалы практикамен салыстырғанда нақты практиканың әсері туралы салыстырмалы дәлелдер болуы керек. Екіншіден, нақты практика осы дәлелдерге сәйкес, жеке тұлғаның немесе ұйымның берілген практика саласындағы кем дегенде бір преференциясына сәйкес болуы керек. Үшіншіден, жеке тұлға немесе ұйым бұл қолдауды дәлелдер мен преференцияларды түсіндіру арқылы, талап етудің негізін құрайтын факторларды көрсете алуы керек.

Тарих

Тарихтың көп бөлігінде мамандықтар өз қызметін тәжірибеден алынған білімге, дәстүр ретінде беріліп келген тәжірибеге негіздеген. Осы тәжірибелердің көптегені деректермен дәлелденбеген, бұл кейде жалғаншылыққа және нашар нәтижелерге әкеп соқты. Ашық жалғаншылық болмаған жағдайда да, дәстүрге негізделген тәжірибелердің сапасы мен тиімділігі оптималды болмауы мүмкін. Ғылыми әдіс қызметті бағалаудың сенімді құралы ретінде мойындалған сайын, деректерге негізделген тәжірибелер кеңінен қабылдануда.

Медицина

Дәлелге негізделген практиканың алғашқы жақтаушыларының бірі, 1972 жылы «Тиімділік және нәтижелілік: денсаулық сақтау қызметтері туралы ойлар» кітабын жазған эпидемиолог Арчи Кокрейн болды. Кокрейннің кітабы денсаулық сақтау стратегияларын тиісті түрде сынаудың маңыздылығын көрсетті және медицинаның дәлелге негізделген практикасының негізі болды. Кокрейн ресурстар әрқашан шектеулі болатынын ескере отырып, оларды тиімділігі дұрыс жобаланған зерттеулерде дәлелденген денсаулық сақтау түрлерін ұсыну үшін пайдалану керек деп ұсынды. Кокрейн ең сенімді дәлелдің рандомизацияланған бақыланатын сынақтардан алынатынын айтты. «Дәлелге негізделген медицина» терминін Гордон Гайатт 1990 жылы жарияланбаған бағдарлама сипаттамасында енгізді, ал бұл термин 1992 жылы алғаш рет жарияланды. Бұл дәлелге негізделген практиканың ресми түрде құрылуының бастапқы кезеңі болды. Дәлелге негізделген медицинаның алғашқы тәжірибелеріне қан құю сияқты көне медициналық әдістерді сынау және қазіргі заманғы және қабылданған емдеулердің тиімділігін зерттеу кірді. Сақтандыру компаниялары медицинада дәлелге негізделген практиканы қолдады, кейде тиімділігінің жүйелі дәлелдері жоқ практикаларды қаржыландырудан бас тартты. Қазір көптеген пациенттер медициналық қызметкерлердің дәлелдерге негізделген шешімдер қабылдауын және соңғы ақпараттан хабардар болуын күтеді. Медицинада дәлелге негізделген практиканың кеңінен қабылдануынан кейін, дәлелге негізделген практиканың қолданылуы басқа салаларға жылдам тарады.

Білім

Соңғы уақытта дәлелдерге негізделген білім беруді дамытуға басымдық берілуде. Деректерге негізделген оқу техникаларын, мысалы, аралықта қайталауды қолдану студенттердің оқу қарқынын жақсарта алады. Кейбір сарапшылар білім беру саласындағы маңызды прогресс болмауының себебі мыңдаған жеке мұғалімдердің байланыссыз және жинақталмаған тәжірибесіне байланысты екенін айтады, олар әрқайсысы бұрынғыдан бастап дөңгелекті қайта ойлап табумен айналысып, «не тиімді» деген нақты ғылыми дәлелдерден сабақ алмайды. Осы пікірге қарсылар оқыту әдістерін бағалау қиын дейді, себебі ол мұғалімнің стиліне, тұлғалық қасиеттеріне, сенімдеріне және балалардың жеке қажеттіліктеріне байланысты көптеген факторларға тәуелді. Тағы бір топ мұғалімнің тәжірибесін зерттеу нәтижелерімен үйлестіруге болады, бірақ соңғысы басымдыққа ие дерек көзі ретінде қарастырылмауы керек деп санайды. Бұл, дәлелдерге негізделген тәжірибеде шектеулер бар екенін және одан гөрі Деректерге негізделген Практиканы (EIP) қолдану артықшылықты таңдау екенін көрсететін бір мектепке сәйкес келеді. Бұл процеске сандық деректер кіреді, ғылыми емес көзқарастар ескерілмейді, бірақ клиникалық тәжірибе және мамандар мен клиенттердің ажырата білу қабілеті сияқты сапалық факторлар да қамтылады.

Дәстүрге қарсы

Дәлелге негізделген тәжірибе – дәстүрге қарама-қарсы философиялық көзқарас. Кез келген мамандық саласында, тіпті жаңа және жақсы ақпаратқа қайшы келген жағдайларда да, "әдеттегідей істеу" қағидасына сүйену белгілі бір дәрежеде кездеседі. Кейбір сыншылар зерттеулердің халық деңгейінде жүргізілетіндіктен, нәтижелердің халықтың әрбір жеке тұлғасына қолданылуы қиын болуы мүмкін деп санайды. Сондықтан, дәлелге негізделген тәжірибе әрбір адам үшін ең тиімді шешімді ұсынып қана қоймай, дәстүрлі тәжірибелер жеке ерекшеліктерді жақсырақ ескере алады. Осыған байланысты зерттеушілер әртүрлі субмәдениеттер, мінез-құлық типтері және т.б. үшін нақты тәжірибелердің тиімділігін анықтауға күш салып жүр. Кейбір авторлар дәлелге негізделген тәжірибені, оған қатар жалпы даналықты, дәстүрді және жеке құндылықтарды да қосатын практика ретінде қайта қарастырды.

Медицина

Дәлелге негізделген медицина – зерттеулердің дұрыс жобаланып, сапалы жүргізілген нәтижелеріне сүйене отырып, шешім қабылдауды оңтайландыруға бағытталған медициналық практикаға қатысты көзқарас. Барлық ғылыми медицина белгілі бір дәрежеде эмпирикалық негізге ие болғанымен, дәлелге негізделген медицина одан да әрі барып, дәлелдерді эпистемологиялық күшіне қарай жіктейді және тек ең жоғары сапалы дәлелдер (мета-талдаулар, жүйелі шолулар және рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер) ғана нақты ұсынымдар беруге құқылы. Ал нашар дәлелдер (мысалы, жағдайды бақылау зерттеулері) тек әлсіз ұсынымдарға ғана негіз бола алады. Бұл термин алғаш рет медицинаны оқыту және жеке дәрігерлердің жеке науқастарға қатысты шешімдерін жақсарту тәсілін сипаттау үшін қолданылды. Аталған терминнің қолданылу аясы тез кеңейіп, бұрын сипатталған тәсілді де қамтыды, ол науқастар мен халық топтарына қатысты ережелер мен саясаттарды жасауда дәлелдерді пайдалануға баса мән береді («дәлелге негізделген тәжірибе саясаты»). Медициналық білім беруде, жеке тұлғаларға қатысты шешімдерде, халыққа қолданылатын ережелер мен саясаттарда немесе денсаулық сақтау қызметтерін басқаруда дәлелге негізделген медицина шешімдер мен саясаттардың мүмкіндігінше дәлелдерге, сондай-ақ дәрігерлердің, сарапшылардың немесе әкімшілердің сенімдеріне ғана емес, негізделуін жақтады. Осылайша, клиникалық дәрігердің білім жетіспеушілігі немесе субъективті көзқарасымен шектелген пікірі ғылыми әдебиеттен алынған барлық қолжетімді біліммен толықтырылып, ең тиімді тәжірибені анықтауға және қолдануға мүмкіндік береді. Дәлелдерді талдау үшін формалды, нақты әдістерді қолдануға және оларды шешім қабылдаушыларға ұсынуға ынталандырады. Медицина студенттеріне, дәрігерлерге және саясаткерлерге осы әдістерді үйрету бағдарламаларын қолдайды. Интервенциялардың тиімділігін дәлелдеу үшін стандартталған процедура белгіленген. Бұл стандарт бастапқыда тұрғын үй секторында дәлелдерді өндіру процесін құру үшін әзірленген, бірақ оның мазмұны жалпы сипатта және әртүрлі салалардағы тәжірибелерге және қызығушылық тудыратын нәтижелерге қолданылуға болады.

Evidence based medicine is an approach to medical practice intended to optimize decision making by emphasizing the use of evidence from well designed and well conducted research. Although all medicine based on science has some degree of empirical support, evidence based medicine goes further, classifying evidence by its epistemologic strength and requiring that only the strongest types (coming from meta analyses, systematic reviews, and randomized controlled trials) can yield strong recommendations; weaker types (such as from case control studies) can yield only weak recommendations. The term was originally used to describe an approach to teaching the practice of medicine and improving decisions by individual physicians about individual patients. Use of the term rapidly expanded to include a previously described approach that emphasized the use of evidence in the design of guidelines and policies that apply to groups of patients and populations ("evidence based practice policies"). Whether applied to medical education, decisions about individuals, guidelines and policies applied to populations, or administration of health services in general, evidence based medicine advocates that to the greatest extent possible, decisions and policies should be based on evidence, not just the beliefs of practitioners, experts, or administrators. It thus tries to ensure that a clinician's opinion, which may be limited by knowledge gaps or biases, is supplemented with all available knowledge from the scientific literature so that best practice can be determined and applied. It promotes the use of formal, explicit methods to analyze evidence and makes it available to decision makers. It promotes programs to teach the methods to medical students, practitioners, and policymakers. A process has been specified that provides a standardised route for those seeking to produce evidence of the effectiveness of interventions. Originally developed to establish processes for the production of evidence in the housing sector, the standard is general in nature and is applicable across a variety of practice areas and potential outcomes of interest.

Психикалық денсаулық

Дәлелге негізделген тәжірибелерді кеңінен таратуды жақсарту мақсатында, Мінез-құлық және танымдық терапиялар қауымдастығы (ABCT) және Клиникалық балалар мен жасөспірімдер психологиясы қоғамы (SCCAP, Америкалық психологиялық қауымдастықтың 53-бөлімі) өз веб-сайттарында тәжірибелі мамандар мен жалпы халық үшін психология саласындағы дәлелге негізделген тәжірибелер туралы жаңартылған ақпаратты ұстап тұрады. 2018 жылы психикалық денсаулық сақтау жөніндегі саммитте дәлелге негізделген тәжірибелік консенсус мәлімдемесі жасалды. 2019 жылдың 23 маусымына қарай, бұл мәлімдемені 36 ұйым мақұлдаған.

Метағылым

Содан бері ғылыми зерттеулер жүргізуде дәлелдерге негізделген тәжірибені қолдануды жақтаушылардың қозғалысы пайда болды. Бұл, көбейту дағдарысын және ғылыми зерттеулерге әсер ететін басқа да маңызды мәселелерді шешуге жасалған әрекет. Зерттеуге дәлелдерге негізделген тәжірибені қолдану метағылым деп аталады, ол ғылыми зерттеулердің сапасын арттыруға және пайдасыз шығындарды азайтуға бағытталған. Ол сондай-ақ "зерттеуді зерттеу" және "ғылым туралы ғылым" деп те белгілі, себебі ол зерттеу әдістемелерін зерттеу процесін зерттеу үшін пайдаланады және оны қалай жақсартуға болатынын анықтайды. Метағылымдағы бес негізгі зерттеу саласы – әдістеме, есеп беру, қайта көшіру, бағалау және ынталандыру. Метағылым ғылымда зерттеулерді алдын ала тіркеуді пайдалану және ғылыми зерттеу тәжірибесін жақсарту мақсатында есеп беру ережелерін енгізу сияқты бірқатар реформаларды жүзеге асырды.

Білім

Дәлелге негізделген білім беру (ДНБ), сондай-ақ дәлелге негізделген араласулар деп те аталады, – бұл саясаткерлер мен педагогтар білім беру араласулары (саясаттар, тәжірибелер және бағдарламалар) туралы хабардар шешімдер қабылдау үшін эмпирикалық дәлелдерді пайдаланатын модель. Яғни, шешімдер пікірге емес, ғылыми дәлелдерге негізделеді. ДНБ 1996 жылы ағылшын авторы Дэвид Х. Харгривс оқытудың медицина сияқты «зерттеуге негізделген мамандық» болса, білім беру тиімдірек болатынын ұсынғаннан кейін назар аударуды күшейтті. 2000 жылдан бері Австралия, Англия, Шотландия және АҚШ жүргізген зерттеулер оқуды оқытудағы білім беру тәжірибесін жақсарту үшін зерттеулерді қолдануды растады. 1997 жылы Балалар денсаулығы және дамуы жөніндегі ұлттық институт балаларды оқытудың әртүрлі тәсілдерінің тиімділігін бағалау үшін ұлттық комиссия құрды. Нәтижесінде құрылған Ұлттық оқу тобы оқуды оқытудың көптеген салалары бойынша сандық зерттеулерді қарастырды, оның ішінде фонетика және толық тіл. 2000 жылы «Балаларды оқытуға үйрету: оқу жөніндегі ғылыми зерттеулердің дәлелді бағасы және оқуды оқытуға олардың әсері» атты есеп жарияланды. Бұл есеп АҚШ-тағы оқуды оқытудың ең жақсы тәжірибелері туралы белгілі барлық ақпаратты қамтыды. Бұл 2000 жылғы Халықаралық студенттерді бағалау бағдарламасы және 2001 жылғы Халықаралық оқу сауаттылығын зерттеудегі прогресс сияқты халықаралық зерттеулермен бір уақытта болды. Содан кейін, білім берудегі дәлелге негізделген тәжірибе (ғылыми негізделген зерттеулер деп те аталады) 2001 жылғы «Ешбір бала артта қалмасын» заңы бойынша АҚШ-та кеңінен танылды, ол 2015 жылы «Әрбір оқушы табысқа жетсін» заңымен алмастырылды. 2002 жылы АҚШ Білім министрлігі Білім беру ғылымдары институтын құрды, оның мақсаты – білім беру практикасы мен саясатын басшылыққа алу үшін ғылыми дәлелдер ұсыну. 2013 жылы ағылшын авторы Бен Голдакре білім беру араласуларының әсерін бағалау үшін жүйелі өзгерістер мен қосымша рандомизацияланған бақыланатын сынақтарды жақтады. 2014 жылы Ұлттық білім беру зерттеулер қоры (Беркшир, Англия) «Сыныпта дәлелдерді қолдану: не жұмыс істейді және неге» атты есеп жариялады. 2014 жылы Британдық білім беру зерттеулер қауымдастығы мен Корольдік өнер қоғамы оқытушы-зерттеушілер мен академиялық зерттеулер қауымдастығы арасындағы тығыз ынтымақтастықты жақтады.

Evidence based education (EBE), also known as evidence based interventions, is a model in which policy makers and educators use empirical evidence to make informed decisions about education interventions (policies, practices, and programs). In other words, decisions are based on scientific evidence rather than opinion. EBE has gained attention since English author David H. Hargreaves suggested in 1996 that education would be more effective if teaching, like medicine, was a "research based profession". Since 2000, studies in Australia, England, Scotland and the USA have supported the use of research to improve educational practices in teaching reading. In 1997, the National Institute of Child Health and Human Development convened a national panel to assess the effectiveness of different approaches used to teach children to read. The resulting National Reading Panel examined quantitative research studies on many areas of reading instruction, including phonics and whole language. In 2000 it published a report entitled Teaching Children to Read: An Evidence based Assessment of the Scientific Research Literature on Reading and its Implications for Reading Instruction that provided a comprehensive review of what was known about best practices in reading instruction in the U. S.

This occurred around the same time as such international studies as the Programme for International Student Assessment in 2000 and the Progress in International Reading Literacy Study in 2001. Subsequently, evidence based practice in education (also known as Scientifically based research), came into prominence in the U. S. under the No child left behind act of 2001, replace in 2015 by the Every Student Succeeds Act. In 2002 the U. S. Department of Education founded the Institute of Education Sciences to provide scientific evidence to guide education practice and policy
English author Ben Goldacre advocated in 2013 for systemic change and more randomized controlled trials to assess the effects of educational interventions. In 2014 the National Foundation for Educational Research, Berkshire, England published a report entitled Using Evidence in the Classroom: What Works and Why. In 2014 the British Educational Research Association and the Royal Society of Arts advocated for a closer working partnership between teacher researchers and the wider academic research community.