Березань аралы: тарихы мен археологиялық зерттеулер

Кіріспе

Березан (Береза́нь; ежелгі грекше: Бористен; бұрынғы Пирезин) – Украинаның Николаев облысы Николаев ауданындағы Днепр-Буг сағасының кіреберісіндегі Қара теңіздегі арал. Очаков қаласынан 8 шақырым және Рибаківка курорттық ауылынан 4 шақырым жерде орналасқан. Ол көбінесе Днепр-Буг сағасында орналасқан Первомайскийдің жасанды аралымен шатастырылады. Березан аралының ұзындығы шамамен 900 метр, ені 320 метр, солтүстік бөлігінің биіктігі 36 метр, оңтүстік бөлігі 21 метр. Ол құрлықтан (бұрын оған жалғасқан болуы мүмкін) шамамен 1,5 шақырымдай тереңдіктегі сумен бөлінеді. Березань Украина Ұлттық ғылым академиясының "Ольвия" тарихи-археологиялық қорығының ажырамас бөлігі болып табылады. Аралда тұрғын жоқ. Жазда мұнда ИА НАУ және Мемлекеттік Эрмитаж мұражайының археологиялық экспедициялары жұмыс істейді. Археологиялық ескерткіштер рұқсатсыз қазба жұмыстарының салдарынан үнемі зардап шегуде.

Тарих

Березанда Солтүстік Қара теңіз аймағындағы ең алғашқы грек колонияларының бірі (болжам бойынша Борыстен деп аталған, бұл Днепрдің грекше атауы) орналасқан. Аралда алғашқы қоныстану б.з.д. 7 ғасырының ортасында басталды және б.з.д. 5 ғасырының соңында тоқтатылды, одан кейін аймақтағы басты колония Олбия болды. Б.з.д. 5 ғасырында Геродот өзеннің солтүстік ағысы туралы мәліметтер жинау үшін осы жерге келді. Колония скифтермен бидай саудасы арқылы гүлденді. Орта ғасырларда аралдың Днепрдің сағасын бақылауының маңызы зор болды. Киев Русі дәуірінде ол варягтардан гректерге дейінгі сауда жолындағы маңызды бекет болды. Варягтар гректермен осы жерде алғаш рет кездесті. 1905 жылы аралда Одесса тарихи мұражайында сақталатын Березан рун тасы табылды. Жазуда Готландтан келген варяг саудагерінің қабірі еске алынып, былай делінген: "Грани өзінің серігі Карлдың құрметіне бұл обаны тұрғызды". Эстуария (шығыс славян тілінде Белобережье, яғни Ақ жағалау деп аталады) үшін болған күрес Киев Русі мен Византия арасындағы көптеген соғыстар кезінде жалғасты. 944 жылғы Русь-Византия шартында Руське аралды жазда пайдалануға, бірақ эстуарияда қыстау орнатуға немесе Херсонес азаматтарының жағалауда балық аулауына кедеріс келтірмеуге келісті. Алайда, Святослав I-нің Византияға қарсы соғысы аяқталғаннан кейін, Русь патшасы әскерін Доростолоннан Белобережьеге көшіруге рұқсат алды, онда олар 971/972 жылдары ашаршылықты қысқы маусымды өткізді. 14 және 15 ғасырларда Буг-Днестр аралығы Литва Ұлы Княздығының құрамына кірген кезде арал туралы мәліметтер аз, ал 15 және 16 ғасырлардың басында арал Қырым хандығының билігінде болды, бірақ тұрғын халық болған жоқ. Сонымен қатар, Запорожье казактары аралды білген және оны көптеген теңіз сапарларында кемелерді бекіту және демалу үшін пайдаланған. Запорожье казактары 16 және 17 ғасырларда Қырым татарларына және Осман империясына қарсы жорықтары кезінде Березанды бекініс ретінде қайта жаңғыртты. Көршілес Очаковтың орыстарға түскеннен кейін арал Жаңа Ресейдің қалған бөлігімен бірге Ресей империясына қосылды. Грек колониясы мен оның некрополі 19 ғасырдан бері кезең-кезеңмен қазылып келеді. Эрозиядан (және қабірлердің тонаудан) зардап шексе де, қазба жұмыстары құнды жәдігерлерді (архаикалық керамика, жазулар және т.б.) тапты. 1906 жылдың наурыз айында Петр Шмидт Березанда атқыланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арал Очаков қаласымен бірге Румынияның Транснистрия губернаторлығының құрамына кірді. 2013 жылы археологтар аралда 11-12 ғасырларға жататын энколпионды айқыш тауып алды, бұл варягтардан гректерге дейінгі сауда жолын қорғауға арналған елді мекеннің болғанын көрсетеді. 2023 жылы украин үкіметі Ресейдің басып кіруіне жауап ретінде және Ресей әуе күштерінің бомбалау қаупінен қорғану үшін аралда жер астындағы оқ-дәрі қоймасын салды.

Berezan was home to one of the earliest Greek colonies (possibly known as Borysthenes, after the Greek name of the Dnieper) in the northern Black Sea region. The island was first settled in the mid 7th century B. C. and was largely abandoned by the end of the 5th century B. C., when Olbia became the dominant colony in the region. In the 5th century BC, Herodotus visited it to gather information about the northern course of the eponymous river. The colony thrived on wheat trade with the Scythian hinterland. In the Middle Ages, the island was of high military importance because it commanded the mouth of the Dnieper. During the period of Kievan Rus’ there was an important station on the trade route from the Varangians to the Greeks. It was there that Varangians first came into contact with the Greeks. The only Runic inscription in Southern Ukraine, the Berezan' Runestone, was found on the island in 1905, now on exhibit in the Odesa Historical Museum. The inscription seems to have been part of a gravestone over the grave of a Varangian merchant from Gotland. The text reads: "Grani made this vault in memory of Karl, his partner." The control of the estuary (known in East Slavic sources as Beloberezhye, or White Shores) was disputed between Kievan Rus and Byzantium during the multiple Rus'–Byzantine Wars. At last the Rus'–Byzantine Treaty of 944 stipulated that the Rus' could use the island in the summertime, without establishing winter camps in the estuary or oppressing the citizens of Chersonesos fishing off shore. Nevertheless, at the conclusion of Sviatoslav I's war against Byzantium, this overking of Rus was allowed to evacuate his forces from Dorostolon to Beloberezhye, where his troops spent the hungry winter of 971/972. During the 14th and 15th centuries, when the entire Bug Dniester interfluve was part of the Grand Duchy of Lithuania, there is little information about the island, and already at the turn of the 15th and 16th centuries the island was ruled by the Crimean Khanate, but was not inhabited. At the same time, the Zaporozhian Cossacks knew about the island and used it for anchorage of ships and rest during numerous sea voyages. Zaporozhian Cossacks revived Berezan as a fort during their campaigns against the Crimean Tatars and the Ottoman Empire in the 16th and 17th centuries. After the fall of neighbouring Ochakov to the Russians, the island was incorporated with the remainder of New Russia into the Russian Empire. The site of the Greek colony and its necropolis have been periodically excavated since the 19th century; even though the site has suffered from erosion (and the tombs also from looting), the digs produced rich findings (archaic ceramics, inscriptions, etc.). In March 1906, Pyotr Schmidt was executed on Berezan. During World War II, the island became part of the Romanian Transnistria Governorate, along with all of the raion and city of Ochakiv. In 2013, archaeologists found an encolpion cross on the island, dating from the late 11th early 12th centuries, which is evidence of the existence of a settlement here, presumably designed to protect the trade route from the Varangians to the Greeks. In 2023, the Ukrainian government constructed an underground munitions supply depot on the island in response to the Russian invasion amid concerns of bombing by the Russian air force.