Кіріспе
1936 жылы жазылған А. Дж. Айердің "Тіл, шындық және логика" кітабы – философ Альфред Жюль Айердің мағына туралы 1936 жылғы еңбегі. Онда автор логикалық позитивизмнің тексеру принципін анықтап, түсіндіріп, оны қорғайды, бұл принцип кейде маңыздылық өлшемшарты немесе мағына өлшемшарты деп те аталады. Айер тексеру принципінің философиялық мәселелерге қалай қолданылатынын түсіндіреді. "Тіл, шындық және логика" Вена үйірмесінің және логикалық эмпиристердің идеяларын ағылшын тілді оқырмандарға жеткізді.
Language, Truth and Logic is a 1936 book about meaning by the philosopher Alfred Jules Ayer, in which the author defines, explains, and argues for the verification principle of logical positivism, sometimes referred to as the criterion of significance or criterion of meaning. Ayer explains how the principle of verifiability may be applied to the problems of philosophy. Language, Truth and Logic brought some of the ideas of the Vienna Circle and the logical empiricists to the attention of the English speaking world.
Тарихи негіздер
Айердің "Өмірімнің бір бөлігі" атты автобиографиялық кітабында айтылғандай, ол 1933 жылдың жазы мен күзінде бастаған жұмысы нәтижесінде "Тіл, шындық және логика" атты еңбегі жарық көрді, атап айтқанда, "Метафизиканың мүмкін еместігін көрсету" деген мақаласы Г. Э. Мурдың редакторлығымен "Ақыл" журналында жарияланды. Кітаптың атауы ("Айердің сөзімен айтқанда, біршама плагиатталған") Фридрих Вайсманның "Логика, тіл, философия" кітабынан алынған.
Мағына критерийі
Айердің айтуынша, аналитикалық мәлімдемелер таутология болып табылады. Таутология – міндетті түрде шын, анықтама бойынша шын және кез келген жағдайда шын болған мәлімдеме. Таутология – мәлімдеме мағынасын әр түрлі сөздермен немесе символдармен қайталау. Айердің пікірінше, логика мен математиканың мәлімдемелері таутология болып табылады. Таутологиялар анықтамасы бойынша дұрыс, сондықтан олардың жарамдылығы эмпирикалық сынаққа тәуелді емес. Синтетикалық мәлімдемелер немесе эмпирикалық үңілімдер нақты әлем туралы бір нәрсені растайды немесе жоққа шығарады. Синтетикалық мәлімдемелердің дұрыстығы тек олардағы сөздердің немесе символдардың анықтамасымен белгіленбейді. Айердің пікірінше, егер мәлімдеме эмпирикалық үңілімді білдірсе, онда оның жарамдылығы эмпирикалық тексерілу арқылы расталады. Үңілімдер – оларды тексеруге болатын шарттары бар мәлімдемелер. Тексеру принципі бойынша, мағыналы мәлімдемелердің жарамдылығын растауға немесе жоққа шығаруға болатын шарттары болады. Мағынасыз мәлімдемелерді үңілімдер түрінде білдіру мүмкін емес. Кез келген тексерілетін үңілім мағыналы, бірақ ол шын немесе жалған болуы мүмкін. Кез келген үңілім бір нәрсені растайды немесе жоққа шығарады, сондықтан ол дұрыс немесе жалған.
Тексеру түрлері
Айер «күшті» және «әлсіз» тексеруді ажырата отырып, бір ұсыныстың қаншалықты нақты тексерілуі мүмкін екендігіне шектеу бар екенін көрсетеді. Кез келген эмпирикалық ұсынысты толыққанды дәлелдейтін «күшті» тексеру мүмкін емес, себебі кез келген ұсыныстың дұрыстығы әрқашан қосымша тәжірибеге байланысты болады. Ал «әлсіз» (ықтимал) тексеру кез келген эмпирикалық ұсыныс үшін мүмкін. Айер сондай-ақ практикалық және теориялық тексеруді де ажыратады. Бізде нақты тексеру құралы жоқ ұсыныстар, егер оларды принцип бойынша тексеруге болады деп есептесек, мағыналы болуы мүмкін. Сөздік мағынаны да, шындық мағынаны да ажырату қажет. Сөздік мағына – бұл аналитикалық немесе эмпирикалық түрде тексерілетін мәлімдемелердің қасиеті. Шындық мағына – бұл аналитикалық болмаса да мағыналы мәлімдемелердің қасиеті. Осылайша, шындық мағынасы бар мәлімдемелер нақты әлем туралы бір нәрсе айтады. Айер Хьюмпен келіседі, пікірлердің екі негізгі классы бар: «идеялардың қатынасына» және «фактілерге» қатысты пікірлер. «Идеялардың қатынасы» туралы пікірлерге логика мен математиканың априорлық пікірлері жатады. Ал «фактілер» туралы пікірлер эмпирикалық әлем туралы мәлімдемелер жасайды. Айер философиялық пікірлер аналитикалық болып табылады және олар «идеялардың қатынасымен» байланысты екенін айтады. Философияның міндеті – эмпирикалық пікірлердің логикалық байланыстарын түсіндіру. Егер пікірлердің мағынасы тексерілу мүмкіндігімен анықталса, онда философия эмпирикалық түрде тексерілмейтін метафизикалық мәлімдемелер туралы болжамды шындықтарды ұсына алмайды.
Метафизикаға шабуыл жасалды
Айер философияның трансценденттік шындық туралы білім беруі мүмкін деген метафизикалық тезисті қабылдамайды. Ол метафизикалық аргументтерді жоққа шығарып, оларды мағынасыз деп атайды және оларды эмпирикалық түрде тексеру мүмкін емес дейді. Ол метафизикалық мәлімдемелер нақты мағынаға ие емес және оларды шындық немесе жалғандық өлшемдеріне бағындыруға болмайды деп санайды. Метафизиканы философияның айналысу саласы ретінде тастап кетудің маңызды салдары – философияның мәннің негізгі принциптерін ұсыну және осы принциптердің салдарынан шындықтың толық картинасын құру арқылы дедуктивті жүйе құру деген көзқарасқа қарсы шығу. Бірақ кейбіреулер бұл Айердің дәлелдеме принципін кез келген эмпирикалық мәлімдеме үшін мәнділіктің өлшемі ретінде ұсынуымен байланысты дейді. Айердің пікірінше, «фактілік мәселелерге» қатысты ешқандай мәлімдеме міндетті түрде дұрыс бола алмайды, себебі оны одан әрі эмпирикалық сынақпен жоққа шығару мүмкіндігі әрқашан бар. Логикалық нақтылық тек тавтологиялар болып табылатын аналитикалық байқаулар үшін ғана мүмкін, бірақ «фактілік мәселелерге» қатысты эмпирикалық байқаулар үшін емес. Айер өзінің радикалды эмпиризмінің рационализмге қарсы екенін түсіндіреді. Рационализм әлем туралы априорлық ойлау арқылы немесе тәжірибеден тәуелсіз белгілі болатын шындықтар бар деп мәлімдейді. Дәлелдеме принципіне сәйкес, «фактілік мәселелер» туралы мәлімдемелер ғана эмпирикалық түрде тексерілген жағдайда мағыналы болуы мүмкін. Айер Канттың аналитикалық және синтетикалық үкімдер арасындағы айырмашылықты түсіндіруін қолдайды және оны кеңейтеді. Айердің пікірінше, мәлімдеме аналитикалық болып есептеледі, егер оның дұрыстығы тек оның құрамындағы символдардың анықтамаларына байланысты болса. Мәлімдеме синтетикалық болып есептеледі, егер оның дұрыстығы тәжірибе фактілерімен анықталса. Аналитикалық байқаулар бізге жаңа білім береді, өйткені олар біздің мәлімдемелеріміз бен сенімдеріміздің күтпеген салдарларын ашады. Бірақ аналитикалық байқаулар бізге жаңа фактілік білім бермейді, өйткені олар тек бұрыннан белгілі нәрсені ғана айтады.
Шындықты растау
Айер шындықты эмпирикалық тұжырымдарды тексеру өлшемі деп анықтайды. Тұжырымның шын екенін айту – оны бекіту ғана, ал тұжырымның жалған екенін айту – оған қарсы тұжырымды бекіту ғана. Осылайша, шындық пен жалғандық – эмпирикалық тұрғыдан тексерілетін тұжырымдарды бекіту не жоққа шығарудың белгісі ғана. Сол сияқты, құндылық туралы мәлімдемелердің мәні тек олардың тексерілу мүмкіндігінде ғана. Егер этикалық немесе эстетикалық бағалау эмпирикалық сынақтан өтпесе, онда ол мағынасыз. Эмпирикалық сынақ практикалық немесе теориялық болуы мүмкін.
Құндық бағалау
Айер үшін этикалық немесе эстетикалық пікірлер объективті емес, субъективті болып табылады және олардың рас немесе жалған екенін дәлелдеу мүмкін емес. Этикалық немесе эстетикалық пікірлер фактілер емес, сезімдерді білдіреді және объективті құндылығы жоқ. Құндылықты бағалаулар аналитикалық емес және «фактілік мәселелер» ретінде тексерілмейді. Айердің пікірінше, құндылық пікірінің дұрыс немесе бұрыс екендігі туралы пікірталасқанда, біз шын мәнінде құндылық пікіріне негіз болатын эмпирикалық фактілер немесе эмпирикалық фактілердің логикалық түсіндірілуі туралы пікірталасқан боламыз. Біз факті ретінде айтылмаған нәрсе туралы таласа алмаймыз. Біз тек аналитикалық немесе эмпирикалық жолмен расталатын нәрселер туралы ғана пікірталас жасай аламыз. Айер үшін метафизикалық тұжырымдар, мысалы, трансценденттік шындық туралы тұжырымдар, объективті құндылыққа ие емес, демек, мағынасыз. Бұл мағынасыздыққа Құдайдың бар екендігі немесе жоқтығы туралы тұжырымдарды жатқызуға болады. Айердің айтуынша, мұндай тұжырымдарды дәлелдеу де, жоққа шығару да мүмкін емес, сонымен қатар эмпирикалық сынақтар арқылы растауға немесе жарамсыз деп тануға болмайды.
Философияның жаңа тұжырымдамасы
Айердің логикалық эмпиризм философияға маңызды үлес қосады, себебі ол шешілмейтін философиялық дауларды аяқтауға арналған әдіс ұсынады. Айердің логикалық эмпиризмінде философия енді метафизикалық мәселе ретінде қарастырылмайды, ол бастапқы қағидаларды іздеу немесе соңғы шындықтың мәні туралы болжамды шындықтарды беруге тырысу емес. Керісінше, философия – эмпирикалық тұжырымдардың логикалық байланыстарын анықтау және түсіндіру әрекеті ретінде қарастырылады. Аң-сезімді адам мен санасыз машинаны ажырату жолдарын қарастыра отырып, Айер 1950 жылы машинаның интеллектіні (сананы) көрсету қабілетін сынауға арналған Тьюринг тестісінің пайда болуын болжайды. Дегенмен, тексерілу принципі абстрактілі немесе трансцендентті ұғымдарды, мысалы, «ақиқат», «әділет» немесе «ерлік» сияқты кез келген ұғымды қабылдамауға мүмкіндік беретін құралға айналуы мүмкін. Мұндай ұғымдар нақты мағынаға ие емес деп есептеледі. Осылайша, Айердің көзқарасы радикалды скептицизмге ұласуы мүмкін. Этика, эстетика және дін мағынасыз деп қарастырылады, олардың нақты мағынасы жоқ. Этикалық ұғымдар тек сезімнің білдірісі ретінде қарастырылады. Этикалық немесе эстетикалық ұғымдар фактілік мазмұны жоқ деп есептеледі, сондықтан оларды дұрыс немесе бұрыс деп қабылдауға болмайды. Айер тексеру принципінің мағынаның анықтамасы екенін және ол эмпирикалық тұжырым емес екенін түсіндіруге тырысады. Ол мағынаның басқа да мүмкін анықтамалары бар екенін мойындайды. Бұл принципке қатысты ең көп айтылатын күдік – оның өзі тексерілуі мүмкін бе; бұл мәселе «Логикалық позитивизм: талқылау» атты ойдан шығарылған диалогта қарастырылды. Айер оны «түсіну» сияқты сөздердің қалыпты анықтамаларынан аналитикалық түрде алуға болатынына сенді. Ол осы анықтаманы тексеруді сұрауға болады және содан кейін шексіз регреске түсуге болатынын мойындады. Айер соңғы мүмкіндікті қарастыруға тұрарлық емес деп санады, бірақ Дональд Дэвидсон және Ричард Рорти сияқты философтар оны «Тіл, шындық және логика» сияқты еңбектерде кездесетін тілдің нақты көзқарасын жою үшін пайдаланды.
Айердің логикалық позитивизмді кейіннен қабылдамауы
Логикалық позитивизм 1920-1930 жылдары күннің философиялық бағыты болды және оны Айер "Тіл, шындық және логика" кітабы арқылы кеңінен танымал етті. Бірақ, кейіннен Айер өзінің көптеген жұмыстарын мойындамай кетті. Ол кітабын жазғаннан кейін елу жыл өткен соң: "Логикалық позитивизм бұрын көп бұрын өліп қалды. Мен "Тіл, шындық және логика" кітабының көп бөлігінің дұрыс екенін ойламаймын. Менің ойымша, ол қателерге толы" деді.