Кіріспе

Александр Скрябин жазған пианино сонатасы. Александр Скрябиннің Ф-диез минорындағы, Op. 23 нөміріндегі пианино сонатасы 1897 және 1898 жылдар аралығында жазылған. Соната төрт бөлімнен тұрады және орындалу кезінде әдетте 18 минутқа созылады.

Өмірбаян

Скрябин 1897 жылғы тамыз айында жас пианист Вера Ивановна Исаковичке үйленген. Скриабин Одессадағы фортепиано концертінің тұңғыш орындалысынан кейін әйелімен бірге Парижге сапар шекті, онда ол жаңа соната үстінде жұмыс істей бастады. Скриабин аяқталған туындыны "Готика" деп атаған, ол қираған қамалдың әсерін тудырды. Бірақ бірнеше жыл өткен соң, ол осы сонатаға "Жан күйлері" деген басқа бағдарлама ойлап тапты: Камиль Сен-Санс, Эдвард Григ және Сергей Рахманиновпен бірге Скрябин романтизм дәуірінен бізге жазба мұрасын қалдырған санаулы композиторлардың бірі. Ол бұл сонатаны 1912 жылға дейін неміс фортепиано шебері Hupfeld Phonola үшін рояль перфорацияларына жазды. Бұл жазбада нотадан ауытқулар бар. Көптеген сонаталарды Скриабиннің күйеу баласы Владимир Софроницкий де жазған. Басқа да танымал жазбалардың авторы – Владимир Ашкенази, Эмиль Гилельс, Владимир Хоровиц, Гленн Гулд, Евгений Кисин, Гаррик Ольссон, Юя Ванг және Буркард Шлисманн.

Құрылымы мен мазмұны

Соната төрт бөлімнен тұрады: алғашқы бөлімі сонаталық формада, одан кейін үш бөлімді шекерцо, баяу бөлім (үш бөлімді формада) және сонаталық формадағы финал. Скрябин, Чайковский, Рахманинов сияқты басқа орыс композиторларындай, циклдік форманы қолданады, яғни финалда бірінші және үшінші бөлімдерге сілтемелер жасайды.

I. Драматикалық

Бірінші бөлім қайталаусыз, дәстүрлі сонаталық формада жазылған. Соната F-диез минорындағы драматизмге толы бірінші тақырыппен ашылады, ал 1-ші және 2-ші такттар осы бөлімде жиі кездесетін, тұрақты ритмдік мотивтерді ұсынады. Бұл тақырып ерекше қысқа, бар болғаны 8 такттан тұрады және доминантты аккорд үстінде үзіліспен аяқталады. Содан кейін келесі 16 такттық өткел алдыңғы материалды бірнеше күшті шығарылымдарда дамытады, бастапқы тональдықтан біртіндеп алшақтап, екінші тақырыптың кіруіне дайындық жасайды. Алғашқы бөлімнің қозғалысқандығына қарамастан, A мажордағы екінші тақырып, 24-ші такттан басталады, тыныш және әдемі әнмен сипатталады. Алғашқы 6 такт осы бөлімнің бірінші жартысын көрсетеді, оның бастапқы төмен түсетін мотиві бүкіл бөлім бойына қайта қолданылады. Екінші жартысы, сәл қарқынды темппен және *poco scherzando* белгісімен, екі қолда имитациялық контрапунктпен ерекшеленеді. 43-ші такттан басталатын екінші тақырып тыныш кодеттаға алып келеді, ол да A мажорда, бастапқы тақырыпқа негізделген. Туындының өңделген алғашқы төрт тақты екі рет орындалады, біріншісі жеке, ал екіншісі екінші тақырыптың төмен түсетін мотивімен бірге. Келесі төрт такт осы бөлімнің экспозициясын тыныш аяқтайды. 55-ші такттан басталатын, модуляциялық даму бөлімі минорлық режимге оралып, экспозицияда ұсынылған музыкалық идеяларды пайдаланады. Бастапқыда ашылу тақтарының үнемі үстіне қойылуы және екінші тақырыптың төмен түсетін идеясы байқалады. 77-ші тактта екінші тақырыптың екінші жартысы бірінші тақырыппен бірге пайда болады. Музыкалық тұрақсыз дамудан кейін, сонаталық форманың репризасы 95-ші такттан басталады. Сегіз тақтық бірінші тақырып бастапқы тональдықта қайта орындалады, бірақ енді екінші тақырыпқа тікелей жететіндей етіп өңделген, арада ешқандай өткел жоқ. Екінші тақырып өзгеріссіз қалады, енді F-диез мажордың негізгі тональдығына транспонирленген. 125-ші такттан басталатын коданы екі бөлікке бөлуге болады. Біріншісі – екінші тақырыптың төмен түсетін мотивінің бірінші тақырып үстінен жеңіске жетуі. Екінші бөлігі – экспозицияның кодеттасының нақты транспозициясы (соның ішінде тақырыптық суперпозиция да бар), ол бүкіл бөлімді тыныш аяқтауға жеткізеді.

II. Аллегретто

Осыған ұқсас, Allegretto-ның ортаңғы бөліміндегі барокко стиліндегі он алтыншы ноталардың үштіктерінің үнемі қайталануы "әдемілік күйін" тудырады.

III. Аданте

Романтикалық идея – циклдік форманы қолдану, соңғы екі бөлімді Drammàtico тақырыбының pianissimo естелігімен байланыстыру, ал Maestoso-да Andante тақырыбы финалдағы экстаздық шың ретінде қайта жаңғырылады. Чайковский немесе Рахманинов сияқты орыс композиторлары финалдық бөлімнің лирикалық тақырыбын жиі қайталайтын (мысалы, фортепиано концерттерінде). Скрябин "баяу" бөлімнің тақырыбын пайдалануда көбірек батылдық көрсетеді, бұл келесі екі сонатада форманы ықшамдаумен одан әрі тәжірибелер жасауға мүмкіндік берген болуы мүмкін. 4-ші сонатаның екі бөлімінің құрылысы 3-ші сонатаның соңғы екі бөлімімен тығыз байланысты болып көрінеді, ал Prestissimo volando бөлімінің шыңы (Focosamente, giubiloso) – Andante-дің басты тақырыбының (dolcissimo) экстаздық нұсқасы. 5-ші сонатада форма одан әрі ықшамдалып, бір бөлімдік сонатаға айналды, және тағы да – кульминациясы (estatico) Лангидо тақырыбының қайталануы (dolcissimo) болып табылады.

IV. Тез арада

Вагнер сияқты, Скриабиннің модернистік ерекшеліктерін романтикалық идеяларды білдіру үшін күшті, радикалды құралдарды қолданудың нәтижесі деп қарауға болады. Финалдағы тақырыптың соңғы үш рет қайталануындағы қысқаруы (жанның "барлық нәрседен тысқары тұңғиыққа құлауын" білдіреді) енді романтикалық дыбыстамайды. Осы соңғы нотадан кейін бірінші бөлімнің "Drammàtico" кіріспесін қайта естігіңіз келеді. Теософиялық ойларға бейім Скриабин сонатаны бір-біріне ұқсас, қуатты сигналдармен бастап, аяқтап, "космикалық цикл" құрды. Осы сонатадан "Анданте" орындағанда Скриабиннің: "Міне, жұлдыздар ән салады!" - деп айқайлағаны айтылады. Финалда баяу бөлімнің тақырыбының соңғы пайда болуымен Скриабин F-диез мажордағы әсерлі аяқталуға күтім күтеді, бірақ біздің күтіктерімізді ақтамай, туындыны көңілсіз аяқтайды.