Кіріспе

Шіркеу басшыларының басқаларға билігі – Шіркеу басшыларының басқа шіркеу басшыларына және миряндарға билігі.

Шолу

Іс жүргізу құқығы – құқықтық жүйеден алынған сөз, ол теологияда кеңінен қолданылады, мысалы, оның дін қызметкерлеріне құдайға сыйынғандағы құқықтарды, оларды орындау билігіне қосымша ретінде көрсету үшін тәртіптен айырмашылығы бар. Сондықтан ол шіркеулік, атқарушы немесе заңнамалық биліктің аумақтық немесе басқа да шектерін білдіреді. Бұл жерде ол сот қызметкерлерінің канондық құқық бойынша істерді тергеп, шешуге арналған билік ретінде қолданылады. "Іс жүргізу құқығы" деген сөзді алғаш қолданған римдік заңгерлердің ойында мұндай билік негізінен оның шығу тегі мен аясы бойынша уақытша болған. Христиандар бұл ұғымды рухани әлемге көшіріп, жер бетіндегі адамның рухани жағына назар аударған Құдайдың Патшалығы туралы жалпы идеяның бір бөлігі ретінде қарастырды. Бұл да Құдай белгілеген нәрсе деп саналады, өйткені Құдай өзінің уақытша билігін басқарады. Діннің алғашқы дәуірінде шіркеудің өзінің рухани саласында атқарушы және заң шығарушы билігі болған сияқты, оның да тергеу және шешім қабылдау үшін сот қызметкерлері болды. Мемлекетпен бірігуге дейін оның билігі басқа бағыттардағыдай, тек қана адамдардың рухтары үстінде болды. Олардың денелері мен мүлкіне қатысты мәжбүрлі уақытша билік тек уақытша билеушінің рұқсатымен ғана берілуі мүмкін. Сонымен қатар, тіпті шіркеу мүшелеріне, яғни шомылдыру рәсімінен өткен адамдарға қатысты рухани билікті де, егер істің мәні тек қана дүниелік болса, шіркеу соттарымен ғана құқық ретінде талап етілмейді. Екінші жағынан, барлық адал адамдар осы соттарға (өздерінің сферасында әрекет еткенде) бағынышты болғандығы және ерте заманда дін қызметкерлері мен дін адамдарының арасында ешқандай айырмашылық жасалмағаны анық.

Жалпы түсінік және сыныптау

Католик шіркеуі Иса Мәсіхтің адамзатты құтқару үшін құрған шіркеу екенін мәлімдейді. Католик шіркеуіне, әрбір қоғам сияқты, реттеуші билік (шіркеу билігі) қажет. 1907 жылғы 3 шілдедегі Lamentabili sane жарлығы Мәсіхтің билікпен қамтамасыз етілген, тұрақты және өзгермейтін шіркеу құруды қаламағаны туралы доктринаны жоққа шығарады. Шіркеудің үш қызметі туралы айту қалыпты жағдай: оқыту қызметі (пайғамбарлық қызметі), діни қызметкерлік қызметі және пасторлық қызметі (басқарушылық қызметі). Осыларға шіркеудің үш билігі байланысты: оқыту билігі, қызмет ету билігі және басқару билігі. Шіркеудің ілімі беделді болғандықтан, оқыту билігі дәстүрлі түрде басқару билігіне кіреді; содан кейін тек қызмет ету билігі мен басқару билігі ажыратылады. Қызмет ету билігі, яғни киялы атқарылатын акт арқылы берілетін билік, ішкі және өшпес сипатымен тұрақты түрде Құдайдың рақымын беруге қабілеттілікпен байланысты. Шіркеу берген билік (missio canonica, каноникалық миссия) Құдайдың шіркеуін басқару және басқару билігі ретінде түсініледі. Юрисдикция, егер ол адамның Құдаймен қарым-қатынасын қамтыса, ішкі форумның немесе Көк форумның (jurisdictio poli) юрисдикциясы деп аталады (Қосымша ақпарат үшін «Ecclesiastical Forum» қараңыз); бұл өз кезегінде a) құдай қызметтерінде немесе тәубелік қызметтерде қолданылатын құдай қызметтік юрисдикциясы, немесе b) құдай қызметтеріне жатпайтын, мысалы, жеке уәделерден босатуда қолданылатын юрисдикция болып бөлінеді. Юрисдикция, егер ол сыртқы шіркеулік қатынастарды реттесе, сыртқы форумның юрисдикциясы немесе қысқаша айтқанда jurisdictio fori деп аталады. Бұл юрисдикцияның нақты билігі заң шығару, сот және мәжбүрлеу билігін қамтиды. Юрисдикцияның деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Ол екі форум үшін де, немесе тек ішкі форум үшін, мысалы, приход пасторы үшін ғана қолданылуы мүмкін. Юрисдикция қарапайым, квази-қарапайым және делегациялық юрисдикцияға бөлінеді.

Кәдімгі

Әдеттегі юрисдикция – Құдай заңымен немесе адам заңымен тұрақты түрде байланысты, тұрақты шіркеулік лауазыммен байланысты юрисдикция. Оның иесі – әдеттегі судья деп аталады. Құдай заңы бойынша Рим Папасы бүкіл Шіркеу үшін, ал епископ – өзінің епархиясы үшін мұндай әдеттегі юрисдикцияға ие. Адам заңы бойынша бұл юрисдикция кардиналдарға, Рим Куриясының лауазым иелеріне және кардиналдардың конгрегацияларына, патриархтарға, приматтарға, митрополиттерге, архиепископтарға, прелаттарға nullius және квази-епископтық юрисдикциясы бар прелаттарға, ордендердің капитулдарына немесе ордендердің жоғары генералдарына, өз істері бойынша соборлық капитулдарға, орта ғасырлардағы архидиаконға және ішкі форумдағы діни қызметкерлерге тиесілі.

Қалай-қалай

Егер билік тұрақты түрде кеңсемен байланысты болса, бірақ кеңсе өзі квази-әдеттегі немесе юрисдикция vicaria деп аталады. Мұндай төрелік формасы, мысалы, бас викарийге тиесілі болады. Әдеттегі және квази-әдеттегі төрелікті уақытша түрде, әр түрлі деңгейде, басқа біреуге өкіл ретінде беруге болады, оған тиісті лауазым бермей. Осы уақытша төрелік формасы делегаттық немесе ерекше деп аталады, ал осыған қатысты канондық құқық, римдік құқықтың үлгісімен, жан-жақты ережелерді әзірледі. Бұл даму, әсіресе папалар Александр III (1159–81) кезінде басталды, олар барлық жақтан "judices ordinarii omnium" ретінде оларға келіп түскен құқықтық істердің үлкен көлеміне байланысты, көптеген істерді тиісті нұсқаулармен үшінші тараптарға шешу үшін тапсыруға мәжбүр болды, әсіресе даулы юрисдикция мәселелерінде.

Өкілеттік беру

Делегациялық юрисдикция немесе ерекше өкілеттік беру (delegatio ab homine) немесе жалпы заң (delegatio a lege, a jure, a canone) негізінде орнатылады. Осылайша, Трент соборы епископтарға «tanquam Apostolicae Sedis delegati» (яғни, Апостолдық Тақтың делегаттары ретінде) және «etiam tanquam Apostolicae Sedis delegati» (яғни, сондай-ақ Апостолдық Тақтың делегаттары ретінде) бірқатар папалық құқықтарды жүктеді. Бірінші жағдайда епископтарда әдеттегі юрисдикция болмайды. Екінші сөздің мағынасы күмәнді, бірақ көбінесе ол толықтырушы ретінде қарастырылады. Егер делегация бір немесе бірнеше нақты жағдайларға ғана қатысты болса, ол ерекше делегация болып табылады; егер ол пәндердің бүкіл класына қатысты болса, онда ол жалпы делегация немесе себептердің жалпылығы үшін делегация болып табылады. Бірнеше мәселе бойынша берілген өкілеттік «delegatio mandata» деп аталады. Өкілеттікті орындауға қабілетті тұлғалар ғана делегаттар болып тағайындалуы мүмкін. Құдайыландыру актісі үшін делегаттың өзінің қажетті діни шендері болуы керек. Юрисдикциялық актілер үшін ол дін қызметкері болуы керек, бірақ Папа сондай-ақ мирянды делегаттай алады. Папалық делегация әдетте тек шіркеу басшыларына немесе канондарға беріледі. Делегаттың жасы жиырмаға толуы керек, бірақ Папа тағайындаған адам үшін он сегіз жас жеткілікті. Ол сондай-ақ айыпталудан бос болуы керек. Делегатордың юрисдикциясына бағынғандар делегацияға бағынуға міндетті. Бір мәселе бойынша берілген делегация бірнеше мәселеге де берілуі мүмкін. Олардың бірлесіп және жеке (коллегиалды), бірлесіп, бірақ жеке (солидарлы) немесе кем дегенде белгілі бір жағдайда солидарлы әрекет етуі керек пе, деген мәселені анықтау қажет. Делегат өзінің нұсқауларын қатаң сақтауға тиіс, бірақ оларды орындау үшін қажеттінің бәрін жасауға құқылы. Егер ол өкілеттігін асып кетсе, оның әрекеті жарамсыз болады. Қажет болған жағдайда делегат өзі де білікті тұлғаны делегаттай алады, яғни, субделегаттай алады; ол мұны әсіресе Папаның делегаты болса, немесе рұқсат алса, немесе бірнеше іс бойынша делегатталса жасай алады. Делегация жаңа сот құрады, сондықтан делегаттан делегаторға, ал субделегация болған жағдайда бастапқы делегаторға шағымдануға болады. Делегациялық юрисдикция делегаттың қайтысымен, егер комиссия оның лауазымының тұрақтылығын ескере отырып берілмесе, делегаттың лауазымынан босатылуымен немесе қайтысымен, делегаттың әрекет етпеген жағдайда (re adhuc integra, мәселе әлі де толық болса), делегатордың өкілеттігін кері қайтарып алуымен (тіпті re adhuc nondum integra, мәселе әлі де толық болмаса), белгіленген мерзімнің аяқталуымен, мәселенің шешілуімен, делегаттың өкілеттігінен айырылғанын жариялауымен аяқталады.

Қатаң мағынадағы құзыреттің дамуы

Католик шіркеуі өзін мақсатына жету үшін барлық құралдармен қамтамасыз етілген кемелді және тәуелсіз қоғам ретінде, өзінің ішкі істеріне, әсіресе мүшелерінің шіркеулік құқықтарына қатысты туындаған дауларды өз заңдарына сәйкес шешуге құқылы деп санайды. Сондай-ақ, қажет болған жағдайда, дау-дамай немесе азаматтық сот төрелігі арқылы шешімін мәжбүрлеп орындауға құқылы. Бұл, заңға сәйкес келмейтін мүшелерін – шіркеулік немесе дінге жат мүшелерін ескертуге немесе ескерту арқылы жазалауға, ал қажет болған жағдайда физикалық мәжбүрлеу, яғни мәжбүрлеу юрисдикциясын қолдануға құқық береді. Шіркеу күнәға ішкі форумда үкім шығаруға билігі бар, бірақ күнә сыртқы түрде заң бұзушылық немесе қылмыс (деликт, кримен) болуы мүмкін, егер оған сыртқы шіркеулік немесе азаматтық жаза қолданылса. Шіркеу шіркеулік қылмыстарды сыртқы форумда жазалау арқылы соттайды, бірақ қылмыс құпия болған жағдайда ғана, әдетте ерікті түрде мойындалған өкінішпен қанағаттанады. Соңғысы нотариалды түрде куәландырылған актілер, өсиеттер және т.б. сияқты істерде шіркеулік органдардың көмегіне жүгінгендердің ерікті түрде бағынуын қарастырады. Жоғарыда сипатталған сот билігі, қатаң түрде юрисдикция деп аталады, Мәсіхтің өзі Католик шіркеуіне берген, елшілер жүзеге асырған және олардың ізбасарларына тапсырған. Христиан дінінің басталуынан бері, шіркеу судьясы, яғни епископ, таза діни сипаттағы дауларды (causae mere ecclesiasticae) шешкен. Бұл шіркеудің юрисдикциясын азаматтық (императорлық) билік христиандыққа айналған кезде мойындады. Бірақ одан бұрын, ерте христиандар Пауылдың Тарс қаласынан берген нұсқауына (1 Коринфтерге 6:14) сәйкес, табиғаты бойынша азаматтық соттарға тиесілі мәселелерді шіркеулік юрисдикцияға тапсыруға дағдыланған. Христиан діні мемлекет тарапынан мойындалмағандықтан, әркімнің ар-ұжданы оған биліктің шешімін қабылдауын немесе қабылдамауын шешетін. Христиан діні азаматтық мәртебе алғаннан кейін, Ұлы Константин бұрынғы жеке пайдалануды қоғамдық заңға айналдырды. 321 жылғы императорлық конституцияға сәйкес, даудағы тараптар өзара келісім бойынша мәселені епископқа, тіпті ол азаматтық судьяның алдында қаралып жатқанда да, әкелуге құқылы болды, ал соңғысы епископтың шешімін орындауға міндетті болды. 331 жылғы тағы бір конституция кез келген тараптың, тіпті басқаларының қарсылығына қарамастан, кез келген сатыда епископқа шағымдануға құқығы бар екенін қарастырды. Бірақ 398 жылы Аркадий, 408 жылы Онорий епископтың сот құзырына екі тарап та оған жүгінген жағдайларда ғана шектеу қойды. Епископтың төрелік құзыры жаңа тевтон мемлекеттерінде мойындалмады. Франк мемлекеттерінде даудың таза шіркеулік мәселелері епископтың құзырына тиесілі болды, бірақ азаматтық мүдделер пайда болған аралас істер, мысалы, неке мәселелері, шіркеу мүлігіне қатысты сот ісі және т.б. азаматтық соттарға тиесілі болды. Орта ғасырларда шіркеу өзінің юрисдикциясын барлық шіркеулік мүдделерді (causae spiritualibus annexae) ұсынған барлық мәселелерге, некеге қатысты барлық дауларға; жерлеуге қатысты мәселелерге; өсиеттерге; антымен ратификацияланған келісімдерге; игілікке қатысты мәселелерге; меценаттық мәселелерге; шіркеу мүлігі мен ондықтарға қатысты дауларға жеткізе алды. Сонымен қатар, күнә элементі бар барлық азаматтық даулар (ratio peccati) шіркеу сотының алдына шақырылуы мүмкін еді. Сондай-ақ, шіркеу соты шіркеу қызметкерлерінің, монахтар мен монахтардың, кедейлердің, жесірлердің және жетімдердің (personae miserabiles, мұқтаж) және азаматтық судья заңдық көмек көрсетуден бас тартқан адамдардың істеріне билік жүргізді. Бұл шіркеудің кең ауқымды азаматтық юрисдикциясы ақырында шіркеу мен мемлекеттің табиғи шекараларын басып өтті. Осы жағдайға қарсы реакция Англияда он екінші ғасырда пайда болды, Франция мен Германияға тарады және мемлекет әділет басқармасын жақсартқан сайын күшейді. Ұзақ және қиын күрес соңында шіркеу өзінің юрисдикциясын res spiritualibus annexae бойынша жоғалтты, Трент кеңесінің талаптарына қарамастан, сонымен қатар дін қызметкерлерінің артықшылықтарын, және ақыр соңында некелік істерде олардың азаматтық сипатына қатысты юрисдикциясын жоғалтты. Қылмыстық істердегі шіркеулік юрисдикцияға қатысты, шіркеу бастапқыда тек шіркеулік құқық бұзушылықтар бойынша ғана юрисдикциясын жүзеге асырды және тек шіркеулік жазаларды, мысалы, экскоммуникация және дін қызметкерлерін босату кезінде ғана қолданды. Бұл жазаларды сақтау жеке адамның ар-ұжданына қалдырылуы керек еді, бірақ шіркеудің мемлекет тарапынан ресми мойындалуымен және шіркеулік құқық бұзушылықтардың өсуімен пропорционалды шіркеулік жазалардың күшеюімен, шіркеу осы жазаларды күшіне енгізу үшін мемлекеттік биліктен көмек сұрады, оған мемлекеттік билік әрқашан қуана көмектесті. Кейбір құқық бұзушылықтар, әсіресе Католик дінінен бас тарту, мемлекеттік заңмен жазаланатын болды және оларға секулярлық жазалар қоса берілді, сондай-ақ шіркеу қызметкерлерінің кейбір тәртіптік құқық бұзушылықтарына да. Керісінше, Орта ғасырларда шіркеу азаматтық саласында әртүрлі жазалар қолдану арқылы өз қылмыстық юрисдикциясын күшейтті, олардың кейбіреуі таза секулярлық сипатта болды. Ең бастысы, privilegium fori арқылы ол "қылмыстық дін қызметкерлерін" азаматтық соттардың юрисдикциясынан шығарды. Содан кейін ол епископтың діоцездік визиті кезінде (send) өткізілетін сотқа тек күнә элементі бар азаматтық құқық бұзушылықтарды ғана жазалауға емес, сонымен қатар таза азаматтық құқық бұзушылықтарды да жазалауға құқық алды. Орта ғасырлық шіркеудің қылмыстық юрисдикциясы кірді, біріншіден, таза шіркеулік құқық бұзушылықтар, мысалы, ересь, схизма, діннен қайту және т.б.; екіншіден, таза азаматтық құқық бұзушылықтар; үшіншіден, аралас құқық бұзушылықтар, мысалы, сезімталдық, сакралегия, құдайға қарсы сөздер, кез келген сиыр сиқыры, жалған куәлік беру, өсім алу және т.б. Таза шіркеулік сипаттағы құқық бұзушылықтарды жазалауда шіркеу жазаны орындау үшін мемлекеттен көмекке толықтай сенді. Егер епископтың визиті кезінде өткізілетін send сотында азаматтық құқық бұзушылықтарға жаза берілсе, жаза, әдетте, епископқа ілесіп, азаматтық биліктің өкілі болған императорлық граф (Graf) арқылы орындалатын. Кейіннен, бұрын жазаланған құқық бұзушылықты шіркеулік судья қайтадан жазалай алмайды деген қағида басым болды. Send жойыла бастағанда, шіркеулік және азаматтық судьялар аралас құқық бұзушылықтар бойынша бірдей құзыретті деп есептелді. Алдын алу (бірінші судьяның немесе екінші судьяның іске қатысуы) шешуші болды. Егер мәселе шіркеулік судьяның алдына әкелсе, ол бірден азаматтық жазаны да тағайындайды, бірақ өлім жазасы сияқты дене жазаларын тағайындамайды. Егер айыптама азаматтық судьяның алдына әкелсе, азаматтық жаза осы судьямен тағайындалады, ал шіркеудің әрекеті тек өкініш тағайындаумен шектеледі. Шіркеу ақырында осы себептерге байланысты қылмыстық юрисдикциясының басым бөлігін жоғалтты, Орта ғасырлардың соңынан бастап оның даулы юрисдикциясының көп бөлігін жоғалтқандай. Сонымен қатар, Францияда пайда болған (appel comme d'abus) recursus ab abusu, яғни шіркеулік биліктің өкілеттіктерін теріс пайдаланудан шағымдану, шіркеулік юрисдикцияны әлсіретуге және оның беделін түсіруге үлкен үлес қосты.

Қатаң мағынадағы құзыреттілік

Бүгінгі таңда даулы шіркеулік юрисдикцияның жалғыз нысандары (бірақ мемлекет оған көбінесе қатысады немесе араласады) – мыналар: сенім мәселелері, сакраменттерді басқару, әсіресе некеге тұру және оны сақтау, діни қызметтерді өткізу, иеліктерді құру және өзгерту, шіркеулік лауазымдарға тағайындау және босату, иеліктері бар дін қызметкерлерінің құқықтары, қамқоршылардың шіркеулік құқықтары мен міндеттері, дін қызметкерлерінің шіркеулік құқықтары мен міндеттері, шіркеу мүліктерін басқару. Шіркеутің қылмыстық юрисдикциясы қазір тек діншілерге ғана шіркеулік жазаларды қолданады, және тек діни құқық бұзушылықтар үшін. Егер азаматтық салдарлар туындаса, оларды тек азаматтық билік ғана қарауы керек. Дін қызметкерлеріне қатысты, олардың тәртіптік бұзушылықтары мен лауазымдарын дұрыс атқаруын жазалаудағы Шіркеудің билігі мемлекет тарапынан кеңінен мойындалады. Егер дін мен мемлекет бөлінбесе, мемлекет осы бұзушылықтарды тергеуге, сондай-ақ Шіркеудің канондық шешімдерін орындауға көмектеседі. Дін қызметкерлерінің азаматтық құқық бұзушылықтарына қатысты, шіркеулік юрисдикция оларға ешқандай әлеуметтік салдар әкелмейді, бірақ Шіркеу мұндай құқық бұзушылықтарды шіркеулік жазалармен жазалауға құқылы. Папаның "Apostolicae Sedis moderationi" (12 қазан 1869) булласына сәйкес, сыртқы немесе ішкі форумда шіркеулік юрисдикцияны жүзеге асыруға тікелей немесе жанама түрде кедергі келтіргендер, сондай-ақ шіркеулік юрисдикциядан азаматтық юрисдикцияға шағымданғандар, папаға арналған айыптауға (экскоммуникацияға) жатады; соңында, судьяны тікелей немесе жанама түрде азаматтық сотқа шіркеулік тұлғаларды шақыруға мәжбүрлеген әрбір заң шығарушы немесе биліктегі адам. Католик Шіркеуі азаматтық билікпен жасалған түрлі келісімдер арқылы дін қызметкерлерінің *privilegium fori*-нен көбінесе бас тартты.