Кіріспе
Христиандық этика, сондай-ақ моральдық теология деп аталатын, христиандық көзқараспен ізгілік пен күнәлі мінез-құлықты анықтайтын теологияның саласы – бұл көп қырлы этикалық жүйе. Ол ізгілік этикасы болып табылады, ол моральдық мінез-құлықты қалыптастыруға бағытталған, және деонтологиялық этика, ол міндетке баса назар аударады. Сонымен қатар, ол табиғи заң этикасын қамтиды, ол адамның табиғатының өзі – Құдайдың бейнесінде жаратылған, моральдыққа, ынтымақтастыққа, ұтымдылыққа, зерделілікке және т.б. қабілетті болғандықтан, өмірді қалай сүру керектігін анықтайды және күнә туралы білу үшін арнайы аянның қажеті жоқ деген сенімге негізделген. Христиандық этиканың метафизикалық ядросы Киелі кітаптан бастау алады, онда Құдай барлық күштің түпкі көзі деп есептеледі. Дәлелді, реформалық және ерік-жігерлік эпистемология – христиандық эпистемологияның ең көп таралған үш түрі. Киелі кітаптағы этикалық көзқарастардың алуан түрлілігі негізгі христиандық этикалық принциптерді анықтау туралы үнемі келіспеушіліктерге әкелді, кем дегенде жеті маңызды принцип мәңгілік пікірталас пен қайта қарастыруларға ұшырайды. Христиан этикасы осы принциптердің қазіргі заманғы түсіндірмелерін жасау үшін ақылдылықты, философияны, табиғи заңды, әлеуметтік ғылымдарды және Киелі кітапты пайдаланады; христиандық этика жеке және қоғамдық этиканың барлық салаларына қолданылады. 27-325 жылдар аралығында ерте христиандық дәуірде пайда болған христиандық этика орта ғасырларда дами берді, Аристотельдің қайта жаңғыруы схоластика мен Томас Аквиннің (1225–1274) еңбектеріне жол ашты. Он бесінші және он алтыншы ғасырлардағы Реформация, одан кейінгі Контрреформация және христиан гуманизмі христиандық этикаға, әсіресе оның саяси және экономикалық тұжырымдамаларына зор әсер етті. Христиандық этика тарихының көп бөлігінде христиандық теологияның бір бөлігі болған, бірақ он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда теологиядан бөлініп шықты. ХХІ ғасырдың көптеген ғалымдары үшін христиандық этика теология мен әлеуметтік ғылымдардың арасындағы орынға сәйкес келеді. Секуляризм қазіргі заманғы христиандық этикаға маңызды әсер етті.
Christian ethics, also known as moral theology, is a multi faceted ethical system. It is a virtue ethic, which focuses on building moral character, and a deontological ethic which emphasizes duty. It also incorporates natural law ethics, which is built on the belief that it is the very nature of humans – created in the image of God and capable of morality, cooperation, rationality, discernment and so on – that informs how life should be lived, and that awareness of sin does not require special revelation. Christian ethics derives its metaphysical core from the Bible, seeing God as the ultimate source of all power. Evidential, Reformed and volitional epistemology are the three most common forms of Christian epistemology. The variety of ethical perspectives in the Bible has led to repeated disagreement over defining the basic Christian ethical principles, with at least seven major principles undergoing perennial debate and reinterpretation. Christian ethicists use reason, philosophy, natural law, the social sciences, and the Bible to formulate modern interpretations of those principles; Christian ethics applies to all areas of personal and societal ethics. Originating in early Christianity from 27 to 325 AD, Christian ethics continued to develop during the Middle Ages, when the rediscovery of Aristotle led to scholasticism and the writings of Thomas Aquinas (1225–1274). The Reformation of the fifteenth and sixteenth centuries, the subsequent counter Reformation, and Christian humanism heavily impacted Christian ethics, particularly its political and economic teachings. A branch of Christian theology for most of its history, Christian ethics separated from theology during the eighteenth and nineteenth centuries. For most scholars of the twenty first century, Christian ethics fits in a niche between theology on one side and the social sciences on the other. Secularism has had significant influence on modern Christian ethics.
Анықтама және көздер
Христиандық этика, сондай-ақ моральдық теология деп аталады, тарихының көп бөлігінде теологияның бір саласы болды. Жеке зерттеу саласы ретінде қалыптасып, он сегізінші және он тоғызыншы ғасырлардағы Ағарту дәуірінде теологиядан бөлінді. Христиан этикасы бойынша маманы Уолдо Бичтің сөзіне қарағанда, XXI ғасырдың көптеген ғалымдары үшін ол «бір жағынан теология, екінші жағынан әлеуметтік ғылымдар арасындағы ой-толғаныс пен талдау саласына» айналды. Христиандық этика – ізгілік этика болып табылады, ол құдайлық бұйрықтар ретінде қаралатын ережелер мен заңдар жиынтығына бағыну арқылы этикалық мінез-құлықты дамытуға бағытталған, олар моральдық талаптарды, тыйымдарды немесе рұқсаттарды көрсетеді. Әдептік этика мен деонтологиялық этика әдетте бір-біріне қарсы тұрғанмен, христиандық этикада олар біріктіріледі. Клэр Браун Питерсон христиандық этиканы табиғи құқық этикасы деп атайды. Питерсонның пікірінше, Жаңа өсиетте «адамдар Құдайдың тікелей нұсқаулары болмаса да, қалай өмір сүру керектігін білуге қабілетті деген үміт бар. Сондықтан, кітаптағы ашылудан құр алатын басқа ұлттардың заңдары 'жүректеріне жазылған' (Римдіктерге 2:15) деп айтылады, осылайша олар дұрыс деп санайтын нәрсені бұзғанда жауапкершілікке тартылуы мүмкін». Веслиандық теологияның төрт бастауы – Киелі кітап, дәстүр, ақыл және христиандық тәжірибе (христиандыққа шешуші қадам жасау тәжірибесі). Христиандық этика Киелі кітаптан мінез-құлыққа қатысты нормативтік ережелерді, табиғи құқықтың негізгі түсінігін, мінез-құлыққа және әлеуметтік әділетке негізделген қоғамның идеалдарына бағытталған моральдық ойлау үлгілерін алады.
Ертедегі христиандық
Христиандық этиканың дамуы ерте христиандық кезеңде басталды, ол көбінесе Исаның (шамамен б.з. 27–30 жылдары) місіондық қызметімен басталып, 325 жылы Никеяның бірінші соборымен аяқталды деп есептеледі. Ол иудаизм мен христиан діндерінің ортақ мұрасынан туындады және еврей канонына, сондай-ақ грек және эллиндік философиясының маңызды үлгілеріне негізделді.
Орта ғасырлар
Батыс Рим империясы құлағаннан кейінгі ғасырларда миссионерлік сапарлардағы монахтар тәубе мен өкініш ету амалдарын таратып, «тәубелік кітаптар» деп белгілі кітаптарды пайдаланды. Крест жорықтары тарихшысы Джонатан Райли Смит Крест жорықтарының Жоғарғы Орта ғасырлардың (1000–1250) жаңаруының нәтижесі екенін айтады, сол кезде Апостолдық өмірді сүру және рыцарлық дәстүрі қалыптаса бастады. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде жеті өлімдік күнә мен оларға қарсы тұратын қасиеттерді тізбектейтін күнәнің бірнеше үлгілері болды. Он екінші ғасырда латын тіліндегі классикалық еңбектердің дұрыс емес аудармалары одан да дәл аудармалармен алмастырылды. Бұл Аристотельдің ойларын христиандық ойлармен үйлестіруге бағытталған схоластика деп аталатын интеллектуалдық революцияға әкелді. Бұл күш-жігердің тудырған қиындықтарына жауап ретінде Томас Аквинский (1225–1274) «Жоғарғы Орта ғасырлардың ең көрнекті жетістіктерінің бірі» – «Теологиялық жинақ» еңбегін жазды. Оның ұстанымдары ақырында, әсіресе Рим-католик шіркеуінде әлі де қолданылып жүрген, көптеген этикалық ұстанымдарды қамтитын томизм деп аталатын ойлау мектебіне айналды. Бұл реформаторлар халықтың егемендігі туралы идеяларды ұсынды, адамдар «мемлекеттің қарапайым азаматтары емес, мемлекеттің мүшелері» екенін мәлімдеді. Протестанттар да ізгілік этикасын бағалады. Реформациядан кейін Аристотельдің «Никомах этикасы» 17 ғасырдың соңына дейін протестанттық университеттердегі этика ғылымының басты авторитеті болып қала берді, 1682 жылға дейін «Никомах этикасы» бойынша елуден астам протестанттық түсіндірмелер жарияланды. Макс Вебер реформаторлардың этикасы мен қазіргі капитализм мен қазіргі демократия алғаш дамыған протестант елдері арасындағы байланыс бар екенін айтты. Ағарту дәуірінің секулярлық идеологиясы Реформациядан кейін көп ұзамай пайда болды, бірақ христиандық этиканың ықпалы соншалық болды, христиандық этика профессоры және пастор Дж. Филип Вогаман: «Осы (Ағарту) идеялар Реформация болмағанда осылай табысқа жетер ме еді, тіпті олар осы форманы қабылдай ма еді?» – деп сұрайды. Шіркеу түрінде (яғни, Рим-католик және негізгі протестанттық) христиандық этика неке, отбасы және еңбек арқылы әлемде өмір сүріп, қалаларында, елдерінде және ұлттарында қатысады. Бұл этика өмірдің барлық саласына сіңіп өтуі керек. Сектаның этикасы (яғни, амиштер, меннониттер, кейбір монахтар ордендері) керісінше жұмыс істейді. Бұл дін христиан емес әлемнен алшақтау, осы әлеммен байланысты азайту және әлемнен тыс немесе одан жоғары, басқа муниципалитеттерден бөлінген қауымдастықта өмір сүру арқылы жүзеге асырылады. Мистикалық тип (яғни, кейбір монахтар ордендері, харизматикалық қозғалыстың кейбір бөліктері және евангелизм) таза ішкі жеке дін мен рухани өмір тәжірибесін білдіретін этиканы жақтайды және көбінесе аскетизмді қамтиды. Мейер бұл қиындыққа жауап қазіргі христиандық этиканың секулярлық рационалдылық және үйлесімділік стандарттарын қабылдауында, сонымен бірге секулярлық дүниетанымын және оның қағидаларын қабылдамауында жатыр деп мәлімдейді. Рольф Книримнің айтуынша, Киелі кітаптың метафизикасы – «динамикалық онтология», ол шындық – үнемі динамикалық процесс екенін айтады. Роджер Э. Олсонның айтуынша, шындықтың табиғатына қатысты христиандық көзқарас «библиялық теизм» немесе «библиялық персонализм» деп аталуы мүмкін: «әдеттегі шындық – әрекет ететін, көрсететін және сөйлейтін жеке Құдай» деген сенім. Адамзат – жаратылыстың ең жоғары деңгейі, бірақ адамдар әлі де жаратылыстар. Қазіргі ғылым осы ескі парадигмаларды бұзды. «Христиан діні бір-біріне қарсы шыққан еврей секталарының немесе қозғалыстарының бірі ретінде пайда болды. Еврей діндері Яһудея мен Галилеяда да, басқа жерлерде де бір емес еді, сондай-ақ еврей діндерінің әртүрлілігі арасындағы шекаралар да белгісіз немесе өткір емес еді». Қорынттық шіркеуде дау туғанда, Пауыл олардың негізгі ілімдерін: айқыш пен Құдайдың орталықтығын тастап кеткендерін айтып жауап берді. Пауылдың уағыздаған уағыздары осы тақырыптарға негізделген. «Пауыл адам табиғаты [және адамгершілік мінез-құлық] туралы ертедегі кез келген христиандық авторларға қарағанда көбірек жазған», – деп жалғастырып, раввин ғалымы Майкл Фишбен Құдай туралы білімді адам тіл арқылы түсінеді дейді, «және «Құдайдың шындығы адамзатқа сөздер арқылы жеткізіледі» деп мәлімдеу – діндер тарихындағы еврейліктің ең үлкен үлесі болуы мүмкін». Ричард Суинберн (1934–) жақтаған эпистемологиядағы дәлелділік, адам сенімін негіздеу үшін оның сенуінің дәлеліне белгілі бір деңгейде хабардар болуы керек дейді. Адамдар көптеген сенімдерді дәлелді негіздеу қиын, сондықтан кейбір философтар сенімділіктің бір түрін қабылдады. Сенімділікте, сенімнің өзінің сенімді көзі арқылы туындағандығына байланысты, адам барлық дәлелдерді білмесе де, сенімді негізделген деп қарауға болады. Ол христиандық білімнің сезімдерге қатысты екенін және алғыс сезімі түрінде көрінетінін айтады.
Этиканың негізгі қағидалары
Христиандық этика Құдайдан келген моральдық нормалардың онтологиялық табиғатын растайды, бірақ ол сонымен қатар рационалдық пен үйлесімділік стандарттарына жауапты; ол идеал мен мүмкіндіктің арасымен өтуі керек. Бұл мәселеге теологиялық және философиялық жауап беру қажет, ал Джон Хик мұны христиандық этиканың ең үлкен қиындығы деп санайды. Тодд Кальдердің айтуынша, осы мәселеге қатысты кем дегенде екі жамандық тұжырымы бар: кең және тар. Жамандықтың кең ұғымы оны кез келген және барлық ауырсыну мен құлшыну ретінде анықтайды, бірақ бұл тез арада мәселе тудырады. Жамандықты жай ғана құлшыну мен ауырсынудың қарапайым салыстыруы арқылы дұрыс түсінуге болмайды, себебі Ұлттық медицина институты ауырсыну тіршілік үшін қажет дейді. Маркус Сингердің пікірінше, жамандықтың жұмыс істейтін анықтамасы мынаны қажет етеді: «Егер бір нәрсе шынымен жаман болса, ол қажет емес, ал егер ол шынымен қажет болса, онда ол жамандық бола алмайды». Христиандық тарих – «құтқарушылық құндылығы бар құлшыну туралы әңгіме». Оның орнына тар анықтама қолданылады. Ол моральдық негіздемесіз, тәуелсіз шешімдер қабылдауға қабілетті моральдық агенттер жасаған құрбанға елеулі зиян келтіру әрекеті немесе ниеті ретінде анықталады. Джон Хик (Иреней теодициясы) қолдайтын жанды қалыптастыру теодициясы Құдай құлшынуға жол береді, өйткені ол моральдық мінезді қалыптастыру үшін құнды. Дэвид Рей Гриффин сияқты христиан этикасы ғалымдары да Құдайдың күші мен оқиғаларға әсер ету қабілеті өз еркімен адамдардың еркімен шектеледі деп мәлімдейтін теодицияларды жасады. Никола Хоггард Криган табиғи жамандықтың жануарлардың құлшыну түрінде бар екенін айтады және ол бидай мен арамшөп туралы мысалға негізделген теодиция ұсынады. Ол табиғатты кемелділік пен бұзылғанның араласқан қоспасы ретінде түсінуге болатынын, Құдай біреуін жасау үшін екіншісінің болуына жол беруге мәжбүр болғанын және бұл жаратылысқа қатысты табиғи заңдардың салдарынан туындағанын айтады. Кристофер Саутгейт сияқты христиан этикасы ғалымдары эволюциялық теодицияларды да жасады, олар эволюцияны биологиялық жаратылыстардың құлшынуы мен сүйіспеншілікке толы және құдіретті Құдайға сенудің логикалық үйлесімді екенін көрсету үшін пайдаланады. Әдетте, христиан этикасы «Неге?» деген сұраққа жауап беремін деп мәлімдемейді. жамандық. Плантинга осы себепті теодиция ұсынбай, тек теистік сенімнің логикасын қорғайтынын атап өтеді. Сара Пинноктың қайғы мен жамандыққа христиандық этикасының көзқарасын былай қорытындылайды: «Құдаймен тікелей байланыс Әйүптің сұрақтарына жауап бермейді, бірақ ол мағына табуға және құлшынуды қабылдауға мүмкіндік береді».
Инклюзивтілік, эксклюзивтілік және плюрализм
Ыбырайымдық дәстүрлердің бәрінде инклюзивтілік пен эксклюзивтілік арасындағы қақтығыс бар. Төрелік кітабында айтылғандай, Алла Ыбырайымға ұлы ұлтқа айналу уәдесін берді. Бұл уәде оған және оның "ұрпақтарына" ғана берілген, алайда уәдеде ол барлық ұлттарға құт-береке болмақ (Төрелік 12:3). Киелі кітаптағы Алла – барлық ұлттар мен адамдардың Алласы (Ғалаттықтарға 3:28), және Ұлы Міндеттеме (Матай 28:19) – барлық ұлттарға бару туралы бұйрық. Бірақ Вогаман Жаңа өсиетте христиандардың "таңдалғандар" деп аталғанын (Римдіктерге 8:33, Матай 24:22) көрсетіп, Алланың құтқару үшін кейбіреулерін, ал кейбіреулерін таңдағанын білдіреді. Реформация кезінде христиандар діни еркіндік тұжырымын алға шығарды, ол плюрализмнің қажеттілігі мен құндылығын қабылдауға негізделген, бұл қазіргі замандағы түсінік көбінесе моральдық экология деп аталады.
Заң, рақымшылық және адам құқықтары
Христиандық этика моральға баса назар аударады. Заң мен қағидалар Құдайға деген құлшыныстың аясында бекітілген, бірақ бұл моральдің мәнін анықтайтын міндетті талаптар болып табылады. Ескі өсиеттегі пайғамбарлар Құдайдың барлық жамандық пен әділетсіздікті жек көретінін және ізгілікпен өмір сүретіндерді мақтайтынын көрсеткен. Католиктер, лютерандар, реформаторлар және басқалардың арасындағы пікірлердің үйлесуі нәтижесінде, адам құқықтарын қолдау христиандық этиканың барлық түрлеріне ортақ мәселеге айналды. Христиандық этика дәстүрлі түрде өзіңді жақсы көруді жақсылық деп есептемейді. Дегенмен, Кодзи Йошино христиандық этика шеңберінде "өзгеге деген қайырымдылық пен өзіңді жақсы көру бір-біріне қайшы емес. Өзін-өзі сүймейтін адам басқаларды сүйе алмайды, ал басқаларды ескермейтін адам өзін-өзі сүйе алмайды" деп мәлімдейді.
Байлық пен кедейлік
Кедейлік пен байлыққа қатысты түрлі христиандық пікірлер бар. Бір шетінде байлық пен дүниеге құмарлықты жамандық деп есептейді, одан қашу керек, тіпті қарсы күресу керек дейді. Екінші шетінде ырыс-несібе мен жақсы өмірді Құдайдың сыйы деп қарастырады. Христиандық этика Иса оны қабылдағандықтан кедейлікке қарсы емес, бірақ әлеуметтік теңсіздіктен туындайтын жағдайға қарсы. Кейбір христиандар байлық және кедейлік туралы христиандық ұстанымды дұрыс түсіну үшін, байлықты жинақтау адам өмірінің басты мақсаты емес, "жақсы өмірді" құруға бағытталған құрал ретінде қарастыруды қажет етеді деп санайды. Профессор Дэвид У. Миллер протестанттардың байлыққа қатысты үш басты көзқарасын көрсететін үш бөлімнен тұратын жүйе құрастырды: байлық – 1) христиандық сенімге қарсы келеді, 2) сенімге кедергі келтіреді және 3) сенімнің нәтижесі болып табылады.
Жыныстық қатынас және жыныстық қатынас
Классицист Кайл Харпердің айтуынша, христиан дінінің алғашқы кездегі айналасындағы мәдениетпен қақтығысының түпкі себебі – сексуалдық мәселелер болды. Римнің сексуалдық мораль тұжырымы әлеуметтік статусына негізделген, ал христиандық этикасы – «толық сексуалдық өздігімен либертариандық парадигмаға негізделген жеке адамның еркіндігі туралы радикалды ұғым» болды. Бұл, сексуалдық өзін-өзі бақылаудың этикалық жауапкершілігі әрбір адамға – еркекке де, әйелге де, құлға да, бос адамға да, барлық қауымдастықтарда, статусына қарамастан, теңдей жүктелді дегенді білдіреді. Пауылдың хаттарында, «порнея» аталымы некелік қатынастан тыс сексуалдық мінез-құлықтың әртүрлі түрлерін білдіріп, сексуалдық моральды анықтаудағы маңызды ұғымға айналды, ал одан бас тарту – Исаға ілесуді таңдаудың маңызды белгісі болды. Пауыл үшін «дене – қасиетті кеңістік, жеке тұлға мен құдай арасындағы байланыс нүктесі» еді. Алғашқы шіркеуде сексуалдық мәселелерге қатысты көзқарастар әртүрлі болды және оның түрлі қауымдастықтарында қызу пікірталас тудырды, және бұл әлі де жалғасуда. Христиандық тарихының көп бөлігінде көптеген христиан діншілері мен конфессиялары гомосексуалистік мінез-құлықты ада немесе күнәлі деп санады. Қазіргі христиан этикасында сексуалдық бағдар және гомосексуализм мәселелеріне қатысты түрлі көзқарастар бар. Көптеген христиан конфессиялары гомосексуалистік әрекеттерді күнә деп айыптайды, ал кейбіреулері бұл мәселеде екіге бөлінген, ал енді біреулері оны моральдық тұрғыдан қабылданушы деп санайды. Тіпті бір конфессияның ішінде де жеке адамдар мен топтар әртүрлі пікірлерде болуы мүмкін. Сонымен қатар, бір конфессияның барлық мүшелері шіркеуінің гомосексуализмге қатысты ұстанымын міндетті түрде қолдамайды.
Саясат
Христиандық этиканың әртүрлі түрлері саяси істерге қатысуды қолдай да, қарсы да шығады. Саяси ғалым Эми Э. Блэк Исаның салық төлеу туралы бұйрығы (Матфей 22:21) үкіметті жақтап қана қоймай, сонымен қатар сол кездегі қатыгез саяси тартысқа, яғни бастың салымы туралы пікірталасқа қатысудан бас тарту болғанын айтады. Ескі өсиетті зерттеуші ғалым Гордон Вэнхам: «Исаның жауабы, пұтқа табынушы үкіметке адалдық, Құдайға адалдықпен қақтығыспайды» дегенді білдіреді.
Соғыс және бейбітшілік
Христиандық этика соғысты бейбітшілік, қарсылық көрсетпеу, әділ соғыс және кейде крестовый жорық деп аталатын алдын алу соғысы сияқты әртүрлі көзқарастардан қарастырады. Бейбітшілік пен қарсылық көрсетпеу іс жүзіндегі идеал ретінде қарастырылса, евангелистік теолог Гарольд О. Дж. Браун әділ соғыстарды, алдын алу соғыстарын және крест жорықтарын "идеалды қолдауға бағытталған әрекеттер" деп сипаттайды. Барлық төрт көзқарас бойынша христиандық этика соғысты аморальды деп санайды және белгілі бір шарттар орындалмайынша, христиандар оны бастай алмайды немесе қолдамайды. Олар екеуі де Жаңа Өсиеттің Ескі Өсиеттен жоғары тұратынын болжайды және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне сенім білдіреді, сондықтан христиан мемлекетке адалдық танытуға міндетті емес, егер бұл адалдық жеке санасына қайшы келсе. Алдын алу соғысы/крест жорығы бұрын жасалған агрессиялық әрекетті түзету әрекеті ретінде де қарастырылуы мүмкін, оған сол кезде жауап берілмеген. Бұл міндетті түрде діни сипатта немесе мазмұнда емес, бірақ "ешкімнің бастапқыда жасауға құқығы жоқ нәрсені жоюға талпыну" болып табылады: Орта ғасырлардағы Бірінші крест жорығы, Бірінші шығанақ соғысы және Екінші дүниежүзілік соғыс. Соңғы 200 жылда мемлекеттің күш қолдануына қатысты моральдық назар әділ соғысқа қарай ықпалдасты. ХХІ ғасырда соғыстың ақталуы бейкүнә адамдарды қорғаудың гуманитарлық мақсаттарына негізделген араласу этикасына айналды.
Қылмыстық сот
Қылмыстық сот төрелігінің бастауында әділдіктің түпкі көзі Құдай екендігі және Ол баршаның, соның ішінде жер бетінде әділдік жүзеге асыратындардың да соткері деген идея тұрды. Христиандық этика шеңберінде бұл көзқарас әділдікке жауапкершіліктің ең басты бөлігін ізгі мінез-құлықты төрешілерге жүктейді. Оларға жалған айтудан немесе алдаудан, нәсілдік дискриминациядан немесе кемсітуден, сондай-ақ жеке мүддешілікке беріліп, билігін теріс пайдаланудан аулақ болуға кеңес беріледі, себебі мұның бәрі әдіс-қайсылықты іске асырудың маңызды бөлігі болып табылады. Киелі кітаптарды зерттеуші Кристофер Маршалл Ескі өсиеттегі келісім шарттарының кейбір ережелері заманауи адам құқықтары заңнамасына, мысалы, заңмен қорғалатын сот процесіне, қылмыстық іс жүргізудегі әділдікке және заңды қолданудағы теңдікке бейімделіп, қабылданғанын айтады. Әділдік ұғымы әртүрлі кезеңдерде әртүрлі болған. Аристотельдің әділдік туралы классикалық анықтамасы – «әркімге тиісін беру» принципі, орта ғасырларда схоластика және Томас Аквинский арқылы христиандық этикаға енген. Аристотель мен Аквинский үшін бұл иерархиялық қоғамды білдірді, онда әр адамның әлеуметтік статусына сәйкес тиісін алуы керек еді. Бұл қылмыстық сот жүйесінің жаза беруге, әлеуметтік жағдайына қарай кемсітуге және жалпы адам құқықтары мен міндеттерін мойындамауға мүмкіндік берді. Филип Вогаманның сөзіне қарағанда, Аквинскийден кейін Радикалды реформация, әлеуметтік жақсы хабар және азат ету теологиясы тиісін алуды «әркім қабілетіне қарай берсін, әркім қажеттілігіне қарай алсын» деген марксистік формулаға өзгертіп, жаңа мағына берді. Осыған орай, әділдік теңдік принципіне негізделген, бірақ ерлердің үстемдігін сақтап, құлдарға қатысты әділдікті әкелік қамқорлық ретінде қарастырды. Джеффри Рейманның пікірінше, өлім жазасына қарсы аргумент қылмыскердің кінәлі немесе кінәсіз болуына емес, өлтірудің қате екендігіне және мемлекет үшін де рұқсат етілмейтін әрекет екендігіне негізделген. Бұл аргументтер өлім жазасын қолдаудың негізгі себебі ретінде жаза беруді қалдырады, ал профессор Майкл Л. Раделеттің айтуынша, жаза берудің моральдық негізі христиандық этика үшін мәселе тудырады. Көптеген елдерде өлім жазасы жойылған, ал Раделет діни лидерлердің наразылығының күшеюі Америкада да оны жоюға әкеледі деп болжайды.
Қарым-қатынастар
Көбінесе ежелгі діндерде негізгі назар адамзаттың табиғатқа қатынасына шоғырланса, христиандық этикасында негізгі назар «абсолютті моральдық тұлға» ретінде Құдаймен қарым-қатынасқа аударылады.
Көршілері
Дәстүрлі христиан этикасы "жақыныңды сүй" деген өсиетті Исаның "ең үлкен өсиеттері" деп атаған екі негізгі өсиеттің бірі ретінде мойындайды. Бұл Стенли Гренц "ағартылған өзімшілдік" деп атаған, басқа адамның жақсылығын дамытуға бағытталған көзқарасты көрсетеді. Парызшыл Исадан: "Кім менің көршім?" (Лұқа 10:29) деп сұрағанда, Гренц сұрақ қоюшының осы міндетті кімге қарыз екенін шектеуге тырысқанын айтады, бірақ Иса сұрақ бағытын өзгертіп: "Кімге мен көрші бола аламын?" деп жауап берді.
Әйелдер
Христиандық этикада әйелдердің рөлдеріне қатысты төрт негізгі көзқарас бар. Христиандық феминизм өзін ерлер мен әйелдердің теңдігін ілгерілете және түсінуге тырысатын христиандық теология мектебі деп анықтайды. Христиандық теңгерімшілдік Киелі кітапта "бір-біріне бағыну" принципі қолдау табады деп санайды. Бұл көзқарастар Исаның әйелдерді өздерінің іс-әрекеттері үшін жеке жауапкершілікке тартқанына сенуді көрсетеді: құдық жанындағы әйел (Жохан 4:16–18), зына жасаған әйел (Жохан 8:10–11) және оның аяқтарына жаққан күнәкар әйел (Лұқа 7:44–50) – олардың барлығы жеке бостандыққа және өздерінің өкінішін және кешірімді таңдауға жеткілікті дербестікке ие болғандарымен байланысты. Жаңа өсиетте Исаның ізбасарларының арасында көптеген әйелдердің есімдері аталады, сондай-ақ ерте шіркеуде басшылық қызметтер атқарған әйелдер де есімдері тіркелген. Киелі кітаптағы патриархат 1 Коринфтерге 14:34–35, 1 Тимотиге 2:11–15 және 1 Коринфтерге 11:2–16 еркек билігінің әйел билігінен жоғары тұруын көрсетеді деген тұжырымды қолдайды. Он екінші және он үшінші ғасырларға дейін, діни қызметке бекітілу – белгілі бір рөлге немесе міндетке арналу болды, және осы тұрғыда әйелдер 1200 жылға дейін шіркеуде діни қызметке бекітілді. Орта ғасырлардағы теологтар жеті қасиетті рәсімді қалыптастырғанда, терминологияны өзгертіп, қасиетті рәсімдерді тек еркек дін қызметкерлеріне жүктеді. ХХ ғасырдың соңында әйелдерді діни қызметке бекіту даулы мәселеге айналды. Линда Вудхед былай деп мәлімдейді: "Қазіргі заманда христиандыққа төнетін көптеген қауіптердің ішінде, гендерлік теңдік ең ауырларынң бірі болып табылады".
Неке және ажырасу
Дінтану профессоры Барбара МакХаффидің айтуынша, ертедегі шіркеу әкелері некелік өмірге сүйіспеншілік, сенім және өзара көмекке негізделген қарым-қатынас ретінде құрметпен қараған, оны христиан емес некелермен салыстырғанда, оларда құштарлықпен билік ететін "әміршіл күйеу мен құштар әйел" болған. Ажырасуға шектеулер әйелді және оның қоғамдағы мәртебесін қорғау қажеттілігімен байланысты болған, бұл міндетті түрде діни емес, экономикалық контекстте болған. Пауыл осымен келісіп, бірақ сенбес жұбайы тастап кеткен жағдайда рұхсат берген. Августин ажырасу және неке туралы "De adulterinis coniuigiis" атты еңбегін жазды, онда ол жұбайлардың тек зина (адалдыққа қиянат) жағдайында ғана ажырасуы мүмкін екенін айтты, бұл 419/21 жылы болған, тіпті неке он үшінші ғасырға дейін шіркеудің жеті қасиетті ісінің бірі болып саналмаған. Көптеген протестант шіркеулері ажырасуды соңғы шара ретінде ғана қолдайды, бірақ шіркеу доктринасы арқылы тыйым салмайды, көбінесе ажырасудан кейінгі жағдайды қалпына келтіруге бағытталған бағдарламалар ұсынады.
Жыныстық қатынас және бойдақ
Лиза Соул Кейхилл христиандық этиканың жаңа зерттеулерінде жыныс және гендер ең қиын тақырыптар екенін айтады. Коуэллдің сөзіне қарағанда, "дәстүрлі моральдық ұғымдардың қаталдығы мен қатаңдығы, моральдық жүйелердің тарихи немесе "постмодернистік" түсіндірмелерімен тікелей қақтығысқа келді" және дәстүр патриархаттың, сексизмнің, гомофобияның және екіжүзділіктің жаңа формаларын қабылдады. Коуэллдің айтуынша, Жаңа Өсиет авторлары күнәні күшейтетін нәрсеге қарсы тұрып, "Құдайдың билігін іске асыратын" өзгерістерді қолдайды. Жаңа Өсиетте дін қызметкерлерінің міндетті түрде үйленбеуі және бойдақ болуы керек деген бұйрық жоқ. Протестантизм пасторлар үшін бойдақ болу талабын қабылдамайды және оны болашақ неке қуанышына дейінгі уақытша бас тарту ретінде қарастырады. Кейбір заманауи евангелистер Пауылдың пікіріне ұқсас, бойдақ болудың оң көзқарасын қалайды: болашақ некеге немесе шіркеуге өмір бойы берілген антқа қарағанда, Құдайға адал болуға баса назар аудару.
Құлдық пен нәсіл
ХХІ ғасырда христиан ұйымдары құлдықты жобамайды, бірақ тарихи тұрғыдан христиандық көзқарастар әртүрлі болған, оны қолдау мен қарсылық танытқан. Бірінші ғасырда құлдық қатал және өзгермейтін болды, ал құлдар зорлық-зомбылыққа ұшырауға осал болды. Дегенмен, Иса да, Пауыл да құлдықты жоюға бұйрық бермеді. Осы кезде христиандық көзқарас бойынша, мораль – Құдай мен адамдардың белгіленген иерархиясына бағыну мәселесі болды. Пауыл өмір сүрген дәуірінің саяси және әлеуметтік тәртібіне қарсы болды, бірақ оның хаттары Мәсіхтің апокалиптикалық қайта оралуына жұмыс жасаудан басқа реформа жоспарын ұсынбады. Ол Пауылдың қасиеттері арқылы, бірінші Қорынттықтарға жолдаған хатындағы «сенім, үміт және махаббат» арқылы, махаббатты барлық қасиеттердің ең жоғарысы деп атап, әлеуметтік идеалды жанама түрде білдірді; сондай-ақ, әйелдерге, балаларға және құлдарға қатысты жаман қарым-қатынасты неке туралы үйретіктерімен және жеке өмір салтымен жанама түрде әлсіретті. Дінтану профессоры Стенли К. Стоуэрс Пауылдың үйленбей, құлдар қажет болатын шаңырақты құрмауы және өзін-өзі қамтамасыз етуге талап етуі, одан кейін көптеген адамдардың үлгісі болғанын, олар «құрылымдық тұрғыдан құлдықтың әлеуметтік негізін, шаңырақты және оның ұрпақтан-ұрпаққа берілуін жоқ етті» деп мәлімдейді. Әйгілі Патрик (415–493), өзі жас кезінде құлдыққа түскен және Акакий Амидский (400–425) сияқты бірнеше ертедегі тұлғалар құлдарды босату үшін жеке құрбандықтар жасады. Епископ Амвросий (337–397 жж.), құлдықты ашық түрде қолдамаса да, құлдарды сатып алу және босату үшін ақша алу үшін шіркеу мүлкін сатуға бұйрық берді. Григорий Ниссалық (шамамен 335–394) одан да әрі барып, құлдықтың барлық түріне қарсылық білдірді. Кейіннен Әйгілі Элигий (588–650) өзінің мол байлығын ағылшын және саксон құлдарын 50 және 100 адамнан топтап сатып алып, оларды босатуға жұмсады. Карл Ұлының (742–814) тұсында мұсылмандар африкалықтарды ірі масштабта құл саудасына қатыстырып, «басты ойыншыларға» айналған кезде, ортағасырлық Еуропа тарихынан дәріс оқитын Элис Рио батыста құлдық дерлік жойылғанын айтты. Рио христиан құлдары саудасына қатысты сын жаңалық емес екенін, бірақ осы уақытта оппозиция кеңінен қолдау тапқанын, саудаға қатысқандардың барлығын Рио «варварлықтың символы» деп атады. Экономика оның дамуына ықпал етті, бірақ тарихшы Герберт С. Клейн сауда АҚШ-та, Ұлыбританияда және Еуропада әлі де пайдалы және сол экономикалар үшін маңызды болған кезде жойылғанын қосты. Пол Харви 1960 жылдары «азаматтық құқық қозғалысының діни күші американдықтардың нәсіл туралы түсінігін өзгертті» деді. Бұл қажет, өйткені жаңа медициналық технологияларға қатысты моральдық мәселелер күрделі, маңызды және қиын болып келеді. Жүйелі теология және христиандық этика профессоры Дэвид ВанДрунен медицинаның жетістіктерінің зор пайдасына байланысты «күнәкар болашақтың емес, адамгершіліксіз болашақтың қорқынышты белгілері» пайда болды деп есептейді. Мұндай араласу моральдық тұрғыдан проблемалы және «Құдайды ойнау» ретінде сипатталған. Рудман христиандық этика қарапайым силлогизмнен артық екенін, ол «баланың Құдайдың отбасына кіретін, оның тууын қоршаған барлық жағдайды, соның ішінде басқа да өмірлерді ескеретін және Мәсіх арқылы Құдайдың құтқару қызметімен үйлесімділікті іздейтін әңгіме. Бұл Құдайға сенім артқандарды қолдап, басшылыққа алатынына сенімділікті де білдіреді». Этикашы Кристофер Кук христиандық этиканың басты мәселесі алкогольді шамадан тыс пайдалану «экономикаға үлкен әсер ететін және адамзаттың азап шегуіне үлкен үлес қосатын әлеуметтік проблема» екенін мәлімдеді. Христиандық этикада, өз-өзіне қол жұмсауға қарсы әрекет жеке дербестік пен сүйіспеншілікке сенімде. Басқаның қайғысына жанашырлықпен қарасақ, бірдеңе істеу керектігін білеміз, бірақ не істеу керектігін білмейміз. Мейірімділік ретінде өлтіру – мейірімділіктің минималистік түсінігі, ол этикалық емес әрекеттерді болдырмауға жеткіліксіз. Өнеркәсіптік өркениет атмосфераға жеткілікті көмірқышқыл газын шығарып, жаһандық жылынуға себепші болатын парниктік эффектіні тудырғаны туралы ғылыми консенсус бар, бірақ дамуды шектеудің экономикалық салдары туралы пікірталас жалғасуда.
Жануарлардың құқықтары
Жануарларға қатысты адамдық емес қарау туралы пікірталас адам және жануарлар құқықтары мәселесімен байланысты. Христиандық этикада тұлғалық ұғымы Құдайдың табиғатымен байланысты, ол қауымдастық және өзара қарым-қатынас тұрғысынан түсіндіріледі. Осы көзқарас бойынша, моральдық қауымдастықтың мәні теңдердің қауымымен ғана шектелмейді: адамдар Құдайға тең емес, бірақ Онымен қарым-қатынаста болады. Осыған сүйене отырып, Рудман жануарларды міндетті түрде тұлға деп санамай, оларды моральдық қауымдастыққа қосу керек дейді. Оның пікірінше, болашақта барлық жаратылыстың өзгеруі мен азаттыққа ие болуына сенім білдіретін христиандық көзқарас жануарлардың әл-ауқатын қастерлеуге міндеттейді. Сондықтан ол христиандық этика жануарларға қатысты адамдық емес қарау мәселесін шешу үшін тұлғалық және илаһи құқықтар ұғымдарын қолданудан гөрі жануарлардың әл-ауқатына көңіл бөлуді тиімдірек тәсіл деп санайды. Норткотт қосады, христиандық этика барлық материалдық дүниені құтқару тұжырымдамасымен және қауымдастықта және басқалармен қарым-қатынаста жауапты басқаруды көрсете беруімен, "адамдық және адам емес ерекшеліктерді де құрметтемейтін қазіргі заманғы жекешілдікке қарсы маңызды түзету" болып табылады.