Кіріспе
Саманидтер империясының әмірі 892–907 жылдары. Абу Ибрахим Исмаиль ибн Ахмад и Самани (ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی; 849 жылдың мамырында туған – 907 жылдың 24 қарашасында қайтыс болған), көбінесе Исмаиль и Самани (اسماعیل سامانی) деп, сондай-ақ Исмаиль ибн Ахмад (اسماعیل بن احمد) деп белгілі, Трансоксиана (892–907) және Хорасан (900–907) Саманидтерінің әмірі болған. Оның билігінде Саманидтер күшті күшке айналды. Ол Ахмад ибн Асадтың ұлы және Саманид әулетінің негізін қалаушы, зороастризмді тастап, исламды қабылдаған Саман Худаның ұрпағы.
Abū Ibrāhīm Ismā'īl ibn i Aḥmad i Sāmāni (ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی; May 849 – 24 November 907), better known simply as Ismail i Samani (اسماعیل سامانی), and also known as Isma'il ibn i Ahmad (اسماعیل بن احمد), was the Samanid amir of Transoxiana (892–907) and Khorasan (900–907). His reign saw the emergence of the Samanids as a powerful force. He was the son of Ahmad ibn i Asad and a descendant of Saman Khuda, the eponymous ancestor of the Samanid dynasty who renounced Zoroastrianism and embraced Islam.
Өмірбаян
Саманидтер Балх қаласының түпкілікті тұрғындары болған, бұл олардың Бактриялық тектен шыққандығын көрсетеді. Әулет өзінің Партиялық Михран әулетінің ұрпағы екенін мәлімдеген, ол Исламға дейінгі Сасанид дәуірінде Иранның жеті ұлы әулетінің бірі болған. Дегенмен, мұның олардың тегін жақсартуға жасалған талпыныс болуы мүмкін. Олардың бірі Хефталиттердің сондай стиліндегі монетасына ұқсас болғандықтан, Сасанидтер емес, Хефталиттерден шыққан болуы да мүмкін. Осыған қарамастан, Саманид әулеті парсы тілінде сөйлеген және оны қолдаған, сондай-ақ көптеген Исламға дейінгі бюрократиялық атақтарды пайдаланған, бұл олардың билігі Сасанид империясының жалғасы екенін таратуға бағытталған болуы мүмкін.
Ерте өмір
Исмаил 849 жылы Фарғанада дүниеге келді. Ол Ахмад ибн Асадтың ұлы еді және 864/865 жылдары Саманидтер тағына отырған Наср I есімді ағасы болды. Наср билік құрған кезде Исмаил Хорезм әскерлерінің тонауынан қираған Бұхараны басқаруға жіберілді. Қала тұрғындары Исмаилді тұрақтылық әкеле алатын адам деп қарсы алды. Бірақ, көп ұзамай салық ақшасын қалай бөлу керек деген мәселеде Наср мен Исмаил арасында келіспеушілік туды. Соның салдарынан олар күреске түсті, онда Исмаил жеңіске жетті. Ол мемлекеттің басқаруын қолға алғанмен, ағасын құлатпады, керісінше Бұхарада қалды. Себебі, Халифа Трансоксиананы ресми түрде Насрға тапсырған еді; Халифаның пікірінше, Наср ғана аймақтың заңды билеушісі болатын. Сонымен қатар, Систанның Саффаридтері Трансоксианаға талаптары болды; Насрдың құлатылуы Саффаридтерге шабуыл жасауға себеп болатын еді. Сондықтан Исмаил 892 жылдың тамызында Наср қайтыс болғанға дейін оны биліктегі ресми тұлға деп мойындады, содан кейін ғана билікті өз қолына алды.
Трансоксиана мен Хорасандағы билікті біріктіру
Исмаил солтүстік және шығыста белсенді болды, Саманидтердің ықпалын үнемі кеңейтіп, Кирман, Систан және Кабул сияқты басқа да аймақтардағы билігін нығайтты. Исмаил экономикалық және сауда-саттық дамуды іске қосып, күшті әскер ұйымдастырды. Ол Бухараны исламның ең даңқты қалаларының біріне айналдырды, өйткені Исмаил аймаққа ғалымдар, суретшілер және заңгерлерді тартты. Саманидтер билігі тұсында Құранның парсы тіліне алғашқы аудармасы аяқталды. Исмаилдың тұсында сунниттік теология кеңінен дамыды, көптеген мешіттер мен медреселер салынды. 893 жылы Исмаил Карлық түркілерінің астанасы Талас қаласын басып алып, көптеген құлдар мен малды тартып алды. Сонымен қатар, несториан шіркеуі мешітке айналдырылды. Ол сондай-ақ, Сырдария өзені үстіндегі Саманидтердің бақылауын кеңейту арқылы Ушрусана княздығын жойды. Исмаил және басқа Саманид билеушілері тұрғындар арасында ислам дінін таратып, 30 000 түрік шатыры ислам дінін қабылдады. Ол өзінің билігі кезінде шығыстағы көптеген аймақтық мемлекеттерді бағындырып, кейбіреулерін тікелей өз шекарасына қосып, алғандарын вассал ретінде қалдырды. Солтүстік Хорезм бөлінді; оңтүстік бөлігі Афригид билеушілерімен бірге автономиясын сақтап қалды, ал солтүстік бөлігі Саманид шенеунігімен басқарылды. 903 жылы жасалған тағы бір жорық Саманид шекарасын одан әрі нығайтты. Бұл жорықтар оның мемлекетінің ортасын түрік шабуылдарынан қорғап, мұсылман миссионерлеріне аймақтағы қызметтерін кеңейтуге мүмкіндік берді. Тіпті ағасы Насрдың өлімінен кейін де Исмаилдың Бухарадағы билігі халифа тарапынан ресми түрде мойындалмады. Сондықтан Саффар билеушісі Амр и Лейт халифадан Трансоксиананы тағайындауын сұрады. Алайда халифа Әл-Мутадид Исмаилға хат жіберіп, оны Амр и Лейт пен Саффарларға қарсы күресуге шақырды, оларды халифа узурпаторлар деп есептеді. Хатта халифа Исмаил үшін дұға еткені және оны Хорасанның заңды билеушісі деп санайтыны айтылды. Бұл хат Исмаилға үлкен әсер етті, ол Саффарларға қарсы шығуға бел буды. Екі тарап 900 жылдың көктемінде Балхта, солтүстік Ауғанстанда шайқасты. Шайқас кезінде Исмаил 20 мың атты әскермен Амрдың 70 мың атты әскеріне қарсы шықты. Исмаилдың атты әскері жақсы жабдықталмаған, көптегендері ағаштан жасалған тіреуіштері бар еді, ал кейбіреулерінде қалқандары мен найзалары болмады. Ал Амр и Лейттің атты әскері қару-жарақпен толық жабдықталған. Аса қатыгез шайқасқа қарамастан, Амрдың әскерінің бір бөлігі Исмаилға қосылып, ол тұтқындалды. Исмаил оны Саффарларға кепіл ретінде беруге тырысты, бірақ олар бас тартты, сондықтан ол Амрды халифаға жіберді. Халифа Амрдың осы мәселедегі әрекеттерін айыптап, Исмаилды Хорасан, Табаристан, Рей және Исфаханмен билеуге тағайындады.
Саманидтердің Солтүстік Иранды жаулап алуы
Исмаил халифаның берген мүмкіндігін пайдаланып, Тәберстанға әскер жіберуге шешім қабылдады, ол кезде Зейдиттер Мұхаммед ибн Зайд басшылығымен билік етіп отырды. Мұхаммед пен оның әскері Гурган қаласы түбінде Мұхаммед ибн Харун әл-Сарахси бастаған Саманид әскерімен шайқасты. Нәтижесінде Саманидтер жеңіске жетті, ал Мұхаммед ауыр жарақат алып тұтқынға түсті. Ол 900 жылдың 3 қазанында (немесе Абу'л Фараж айтуынша, тамыз айында) қайтыс болды. Оның денесі басынан айырылды, ал басы Бухарадағы Саманид сарайына жіберілді. Мұхаммедтің ұлы және тағайындалған мұрагері Зейд тағы тұтқынға түсіп, Бұхараға жіберілген соң, Зейдит басшылары Зейдтің кішкентай ұлы әл-Махдиді өздерінің билеушісі етіп тағайындауға келісті, бірақ араларында келіспеушіліктер туды: олардың бірі өзін Аббасидтердің жақтасы деп жариялады, ал оның әскері Зейдиттерді қолдағандарға шабуыл жасап, қырғынға ұшыратты. Оның орнына Саманидтер аймақты басып алды, ал одан кейін Ахмад Самани билікке келді. Исмаил көптеген олжа мен байлықты басқаларға таратып берді, өзі үшін ештеңе қалдырмады.
Мұра
Исмаил тарихта білікті генерал және күшті билеуші ретінде танымал; оның туралы көптеген әңгімелер араб және парсы тілдерінде жазылған. Сонымен қатар, солтүстікке жасаған жорықтарының нәтижесінде оның империясы жау шабуылынан соншалықты қорғалғандықтан, Бұхара мен Самарқандтың қорғаныс құрылыстары қолданылмай қалды. Дегенмен, бұл кейіннен салдарға әкелді; әулеттің соңында бұрынғы мықты, бірақ қазір құлап жатқан қабырғаларды Саманидтер қатты сағынды, олар Қарахандықтар және басқа да жаулардың үздіксіз шабуылдарына ұшырады. 943 жылы Бұхаралық тарихшы Исмаил туралы былай деп жазды: «Шын мәнінде, ол падишахтыққа лайық еді. Ол зиялы, әділ, мейірімді адам болды, ақыл-ой және болашақты көру қабілетіне ие болды, ол істерді әділдік және жақсы әдеппен жүргізді. Кім халыққа зұлымдық жасаса, оны жазалады. Мемлекеттік істерде ол әрқашан бейтарап болды». Тәжікстанда Кеңес үкіметі құлағаннан кейін Исмаилдің мұрасы қайта жанданып, жаңа тәжік мемлекеті тарапынан қайта құрды. Ол SM 100 банкнотасында бейнеленген. Сонымен қатар, Тәжікстанның (соның ішінде бұрынғы Кеңес Одағының) ең биік тауы Исмаилдің құрметіне аталды. Бұрын тау «Сталин шыңы» және «Коммунизм шыңы» деп аталған, бірақ кейіннен Исмоил Сомони шыңы деп өзгертілді.